جلسه اول(تنها جلسه)

أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحيم. الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد، وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين.

زمینه تاریخی خطبه

در محضر خطبه چهل‌وسوم نهج‌البلاغه هستیم. این خطبه پس از جنگ جمل ایراد شده است. امیرالمؤمنین (ع) پس از بیعت مردم در مدینه، برای رویارویی با فتنه جمل به بصره رفتند. پس از پایان جنگ، به کوفه آمدند و در آنجا مستقر شدند.

مردم کوفه پی‌درپی از حضرت می‌خواستند که هرچه زودتر به سراغ معاویه بروند؛ پیش از آنکه قدرتش بیشتر شود و در شام استقرار پیدا کند. اصرار داشتند که با معاویه بجنگند.

معاویه از زمان خلیفه دوم در شام بود و چنان رفتار می‌کرد که گویی پادشاه آنجاست. اموالی را که در اختیار داشت برای تبلیغات خود خرج می‌کرد و می‌خواست پس از عثمان نیز همان شیوه ادامه پیدا کند و حکومت شام در دست او بماند. پس از عثمان، عمده کاری که کرد این بود که به بهانه خون‌خواهی او، ماجرای پیراهن عثمان را پیش کشید. این کار را می‌کرد تا حکومت به امیرالمؤمنین (ع) نرسد.

معاویه می‌دانست که گروهی از مصریان در شورش و کشته‌شدن عثمان نقش داشتند؛ اما می‌کوشید قتل عثمان را به گردن یاران امیرالمؤمنین (ع) بیندازد و خود را ولیّ دم او معرفی کند. می‌گفت عثمان از بنی‌امیه بود و من هم از بنی‌امیه‌ام؛ پس باید خون‌خواه او باشم و قاتلانش را قصاص کنم. با این بهانه قدرت خود را تقویت می‌کرد و اجازه نمی‌داد کسی وارد قلمرو حکومتش شود.

امیرالمؤمنین (ع) ابتدا برای معاویه نامه نوشتند و از او خواستند بیعت کند. مردم با حضرت بیعت کرده بودند و او نیز باید بیعت می‌کرد؛ بخشی از حکومت اسلامی باید زیر نظر حکومت اسلامی قرار می‌گرفت، چنان‌که در دوره خلفای پیشین نیز چنین بود.

فرستادن جریر بن عبدالله بجلی

جریر بن عبدالله بجلی در زمان عثمان والی همدان بود. پس از آنکه امیرالمؤمنین (ع) به خلافت رسیدند، جریر با حضرت بیعت کرد و عده‌ای را نیز به بیعت تشویق کرد. پس از آن به کوفه آمد.

وقتی حضرت نامه‌ای برای معاویه آماده می‌کردند، جریر گفت که با معاویه دوستی دارد و در شام خویشاوندان و آشنایانی دارد. از حضرت خواست اجازه دهند نامه را ببرد و با معاویه صحبت کند تا او را به بیعت راضی کند.

مشاوران حضرت، از جمله مالک، با فرستادن جریر مخالفت کردند. مالک می‌گفت جریر از وابستگان عثمان است و ممکن است در آنجا فریب بخورد. با این حال، امیرالمؤمنین (ع) با وجود مشورت با اطرافیان، خود تصمیم می‌گرفتند و نامه را به جریر سپردند.

شیوه حضرت این بود که حجت را تمام کنند. حتی اگر می‌دانستند نتیجه چه خواهد شد، تا زمانی که مخالفت طرف مقابل آشکار نمی‌شد و حجت بر او تمام نشده بود، شتاب نمی‌کردند. پیامبر اکرم (ص) جریان‌ها را برای امیرالمؤمنین (ع) پیش‌بینی کرده بودند و حضرت از آن‌ها آگاه بودند؛ اما تا زمانی که افراد عملاً اقدام نمی‌کردند، مخالفت نمی‌کردند یا اعلام جنگ نمی‌کردند، با آنان مدارا می‌کردند و مهلت می‌دادند تا وضعیتشان آشکار شود.

نامه امیرالمؤمنین (ع) به معاویه

نامه‌ای که حضرت به دست جریر دادند، نامه ششم نهج‌البلاغه است. در آن، امیرالمؤمنین (ع) به معاویه یادآوری می‌کنند که همان کسانی که با ابوبکر و عمر و عثمان بیعت کردند، با ایشان نیز بیعت کرده‌اند:

إِنَّهُ بَايَعَنِيَ الْقَوْمُ الَّذِينَ بَايَعُوا أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ عَلَى مَا بَايَعُوهُمْ عَلَيْهِ، فَلَمْ يَكُنْ لِلشَّاهِدِ أَنْ يَخْتَارَ، وَلَا لِلْغَائِبِ أَنْ يَرُدَّ، وَإِنَّمَا الشُّورَى لِلْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ، فَإِنِ اجْتَمَعُوا عَلَى رَجُلٍ وَسَمَّوْهُ إِمَامًا كَانَ ذَلِكَ لِلَّهِ رِضًا، فَإِنْ خَرَجَ عَنْ أَمْرِهِمْ خَارِجٌ بِطَعْنٍ أَوْ بِدْعَةٍ رَدُّوهُ إِلَى مَا خَرَجَ مِنْهُ.

حضرت می‌فرمایند: همان مردمی که با ابوبکر، عمر و عثمان بیعت کردند، با من نیز بیعت کرده‌اند و بیعتشان بر همان اساس بوده است. پس کسی که در میان مردم حضور داشته و بیعت را دیده، اختیاری برای مخالفت ندارد؛ کسی هم که غایب بوده، نمی‌تواند آن را رد کند.

شورا از آنِ مهاجران و انصار است. اگر آنان بر سر یک نفر گرد آیند و او را امام بنامند، این کار مورد رضایت خداست. اگر کسی با طعن یا بدعت از فرمان آنان بیرون رود، باید او را به همان راهی که از آن خارج شده بازگردانند.

وقتی جریر وارد شام شد، دید پیراهن عثمان را به نمایش گذاشته‌اند و ماجرای انگشت نائله را نیز پیش کشیده‌اند. مردم گرد آمده بودند و عزاداری می‌کردند و معاویه هم در آن مجلس نشسته بود. جریر بارها از معاویه خواست به نامه توجه کند، اما او هر بار کار را عقب انداخت. سرانجام جریر نامه را نشان داد و گفت که امیرالمؤمنین (ع) پاسخ می‌خواهند.

دو ماه گذشت و معاویه پاسخ نداده بود. مردم دیدند جریر هم بازنگشته است و گفتند باید به جنگ با معاویه رفت. امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمودند شکیبا باشید؛ من کسی را برای رساندن نامه فرستاده‌ام و باید منتظر بازگشت او ماند. این به معنای آن نبود که حضرت قصد جنگ با معاویه را ندارند؛ تصمیم حضرت روشن بود، اما نمی‌خواستند شتاب کنند.

ممکن بود نامه حضرت سبب خیر شود و گروهی از اهل شام متوجه شوند و بازگردند و بیعت کنند. اگر حضرت از یک سو کسی را برای گفت‌وگو می‌فرستادند و از سوی دیگر لشکر به راه می‌انداختند، راه بازگشت را می‌بستند و مردم می‌گفتند فرستادن نامه جدی نبوده است. بنابراین، حضرت می‌فرمودند تا روشن‌شدن نتیجه نامه‌ای که به دست جریر فرستاده‌اند، نباید لشکرکشی کرد.

مهلت‌دادن به جریر

امیرالمؤمنین (ع) این سخن را درباره پیشنهاد یارانشان برای آماده‌شدن به جنگ اهل شام فرمودند:

إِنَّ اسْتِعْدَادِي لِحَرْبِ أَهْلِ الشَّامِ وَجَرِيرٌ عِنْدَهُمْ إِغْلَاقٌ لِلشَّامِ، وَصَرْفٌ لِأَهْلِهِ عَنْ خَيْرٍ إِنْ أَرَادُوهُ. وَلَكِنْ قَدْ وَقَّتُّ لِجَرِيرٍ وَقْتًا لَا يُقِيمُ بَعْدَهُ إِلَّا مَخْدُوعًا أَوْ عَاصِيًا.

آماده‌شدن برای جنگ با اهل شام، در حالی که جریر نزد آنان است، یعنی بستن راه اهل شام و بازداشتن آنان از خیری که شاید بخواهند. خیر این بود که بیعت کنند و بازگردند. اگر حضرت در آن هنگام لشکرکشی می‌کردند، ممکن بود مانع این خیر شوند؛ پس باید به آنان مهلت می‌دادند.

اما حضرت برای جریر زمانی تعیین کرده بودند. به او مهلت داده بودند تا نامه را نزد معاویه ببرد و پاسخ بیاورد؛ مثلاً تا سه ماه. اگر در آن مدت پاسخ می‌داد، چه بهتر، و اگر پاسخ نمی‌داد، جریر باید بازمی‌گشت. پس از آن زمان، اگر جریر همچنان می‌ماند، یا فریب خورده بود یا نافرمانی کرده بود.

پس من جریر را نفرستادم که هرقدر خواست آنجا بماند؛ فرستادم تا بازگردد و پاسخ بیاورد. اگر پاسخ نیاورد، یا فریب معاویه را خورده و مانده است، یا از فرمان من سرپیچی کرده است.

حضرت این سخن را به مردم می‌گویند تا بدانند لشکرکشی پیش از روشن‌شدن نتیجه درست نیست؛ باید اتمام حجت کامل شود. اما این مهلت‌دادن به معنای تردید حضرت در تصمیمشان نیست. تصمیم ایشان قطعی است و جنگ حتمی خواهد بود. حضرت می‌فرمایند:

وَالرَّأْيُ عِنْدِي مَعَ الْأَنَاةِ، فَأَرْوِدُوا، وَلَا أَكْرَهُ لَكُمُ الْإِعْدَادَ.

«الأناة» یعنی مدارا. رأی و تصمیم حضرت این است که فعلاً مدارا کنند و شتاب نکنند؛ پس به مردم هم می‌فرمایند که مدارا کنند و عجله نکنند. در عین حال، حضرت با آمادگی آنان مخالف نیستند. لشکرکشی را باید به تأخیر انداخت، اما آماده‌شدن عیبی ندارد. مردم می‌توانند اسب‌ها، شمشیرها و تجهیزاتشان را آماده کنند؛ آمادگی همیشه پسندیده است. حضرت می‌فرمایند:

وَلَقَدْ ضَرَبْتُ أَنْفَ هَذَا الْأَمْرِ وَعَيْنَهُ، وَقَلَبْتُ ظَهْرَهُ وَبَطْنَهُ.

حضرت تصمیم خود را گرفته‌اند و جوانب این موضوع را بررسی کرده‌اند. «ضربت أنف هذا الأمر وعينه وقلبت ظهره وبطنه» مثلی در زبان عربی است. وقتی می‌خواستند حیوانی، مانند شتر، گاو یا گوسفند، بخرند، همه‌جای آن را بررسی می‌کردند؛ چشم و گوش و بینی‌اش را می‌دیدند و پشت و شکمش را هم وارسی می‌کردند. این تعبیر یعنی همه جوانب مسئله را بررسی کرده‌ام.

موضوع، جنگ است و حضرت همه جوانب جنگ را سنجیده‌اند؛ مهلت‌دادن ایشان به معنای آن نیست که هنوز مسئله را بررسی نکرده یا تصمیمی نگرفته‌اند. نتیجه بررسی حضرت این است:

فَلَمْ أَرَ لِي فِيهِ إِلَّا الْقِتَالَ أَوِ الْكُفْرَ بِمَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ.

یعنی در این موضوع، راهی جز جنگ یا کفر ورزیدن به آنچه محمد (ص) آورده است نمی‌بینم. تصمیم حضرت جنگ است؛ اگر جنگ را کنار بگذارند، باید سخن پیامبر اسلام (ص) را انکار کنند، زیرا پیامبر چنین فرموده بودند. پس حضرت می‌فرمایند: به معاویه فرصت داده‌ام و برای جریر زمانی تعیین کرده‌ام؛ اگر در آن مدت بازنگردد، تصمیم ما روشن است. بنابراین شما شتاب نکنید.

در پایان خطبه، حضرت به حکومت عثمان اشاره می‌کنند:

إِنَّهُ قَدْ كَانَ عَلَى الْأُمَّةِ وَالٍ أَحْدَثَ أَحْدَاثًا، وَأَوْجَدَ لِلنَّاسِ مَقَالًا، فَقَالُوا ثُمَّ نَقَمُوا فَغَيَّرُوا.

پیش از من، والی‌ای بر امت حکومت می‌کرد که بدعت‌هایی پدید آورد و مردم را به سخن واداشت. منظور حضرت عثمان است. بدعت‌ها و رفتارهای او باعث شد مردم پیوسته درباره‌اش سخن بگویند. بخشی از آنچه مردم را نگران کرده بود، این بود که بیت‌المال را در اختیار خود و خویشاوندانش قرار داده بود و چیزی به مردم نمی‌رسید.

وقتی حاکمی خطا و ستم می‌کند، خود زمینه سخن‌گفتن و اعتراض مردم را فراهم می‌آورد. مردم ابتدا درباره کارهای او حرف می‌زنند و سپس جلسه‌ها و گروه‌هایی تشکیل می‌دهند و در برابرش می‌ایستند. بدعت‌ها و کارهای نادرست آن والی نیز موجب نارضایتی عمومی شد. مردم بر ضد او سخن گفتند، سپس شورش کردند و سرانجام او را کنار زدند و کشتند. بنابراین، آن والی خودش زمینه این حوادث را فراهم کرد.

پس از آن، مردم با امیرالمؤمنین (ع) بیعت کردند. حضرت حجت را بر مردم تمام کرده بودند و بیعت نیز با خواست خود آنان انجام شده بود. تأخیر حضرت در اقدام، از تردید نبود؛ ایشان می‌خواستند تا جای ممکن حجت تمام شود و کسی بهانه‌ای نداشته باشد. بیشترین فرصت را به طرف مقابل دادند تا بازگردد و متنبه شود. نامه‌ها و واسطه‌های گوناگون فرستادند، اما این تلاش‌ها نتیجه نداد و کار سرانجام به جنگ انجامید.

امیدواریم خدای متعال به ما توفیق دهد که در همه جریان‌های زندگی پیرو ائمه معصومین (ع) باشیم. هر آنچه امام معصوم و حجت خدا انجام می‌دهد، بر اساس هدایت الهی است. امیرالمؤمنین (ع) همان چیزی را اجرا می‌کردند که پیامبر (ص) فرموده بودند. پیامبر فرموده بودند که ایشان با ناکثین، قاسطین و مارقین خواهند جنگید؛ از جمله جنگ با معاویه که جنگ با قاسطین بود. این امور برای امیرالمؤمنین (ع) روشن بود، اما با وجود این، به طرف مقابل فرصت دادند.

وَصَلَّى اللهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ.