خطبه پنجاه و ششم
جلسه اول(تنها جلسه)
أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحيم. الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صل على محمد وآل محمد وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين من الآن إلى قيام يوم الدين.
خطبه ۵۶ نهج‌البلاغه
در محضر خطبه ۵۶ نهج‌البلاغه هستیم. مرحوم سید رضی رضوان‌الله‌تعالی‌علیه عنوان این خطبه را چنین آورده است: «از سخنان آن حضرت است که در آن اصحاب رسول خدا (ص) را توصیف می‌کند؛ این سخن در روز صفین، هنگامی که مردم را به صلح فراخواند، بیان شد.»
درباره زمان بیان این خطبه دو نظر وجود دارد. یک نظر این است که امیرالمؤمنین (ع) هنگامی این مطالب را فرمودند که یارانشان در جریان جنگ با معاویه از ایشان خواستند با معاویه صلح کنند. اما نظر صحیح این است که این فرمایشات در ماجرای فتنه دوم بصره بیان شده است.
همان‌طور که عرض شد، در ماجرای فتنه نخست، یعنی جنگ جمل، فتنه‌ای در بصره برپا شد و امیرالمؤمنین (ع) آن را شکست دادند و بر بصره مسلط شدند. فتنه دوم زمانی آغاز شد که پس از جنگ صفین، عمرو عاص به دستور معاویه برای گرفتن مصر به آنجا رفت و محمد بن ابی‌بکر، حاکم مصر از سوی امیرالمؤمنین (ع)، را به شهادت رساند.
پس از شهادت محمد بن ابی‌بکر، معاویه گستاخ‌تر شد و غارت‌هایی را که پیش‌تر آغاز کرده بود ادامه داد. یکی از این اقدامات، فرستادن عبدالله بن حَضرَمی به بصره بود تا آنجا را به تصرف درآورد. ابن‌حضرمی از فرماندهان معاویه بود. او به بصره آمد و سخنرانی کرد و عده‌ای از منافقان، خوارج و عثمانی‌ها گرد او جمع شدند و تشکیلاتی به راه انداختند.
خبر به امیرالمؤمنین (ع) رسید. عبدالله بن عباس نیز نزد حضرت آمد؛ هم شهادت محمد بن ابی‌بکر را تسلیت بگوید و هم خبر این جریان را به ایشان برساند. حضرت بسیار متأثر شدند. در آغاز، برای آرام‌کردن مردم و جلوگیری از شورش، نامه‌ای به ابن‌حضرمی نوشتند و ابن‌صبیعه را برای نصیحت او فرستادند تا دست از این کارها بردارد و مردم را به شورش وادار نکند. اما ابن‌حضرمی و گروهی از یارانش، که شمارشان را حدود هفتاد نفر گفته‌اند، نماینده حضرت را به شهادت رساندند.
پس از آن، امیرالمؤمنین (ع) یکی از یاران نیرومند و مورد اعتماد خود، جارية بن قدامه، را فرستاد تا در برابر فتنه‌ای که ابن‌حضرمی برپا کرده بود بایستد. مدتی درگیری پیش آمد، اما ابن‌حضرمی تسلیم نشد. او و یارانش گریختند و در خانه‌ای که مانند قصری متعلق به یکی از ثروتمندان آنجا بود پناه گرفتند. جارية بن قدامه آنان را محاصره کرد. سرانجام ابن‌حضرمی و حدود هفتاد نفر از یارانش کشته شدند و فتنه دوم بصره به این ترتیب پایان یافت.
وقتی خبر این ماجرا به امیرالمؤمنین (ع) رسید، حضرت این خطبه را برای یارانی ایراد کردند که در حال اعزام بودند. سخنان حضرت هم آنان را تشویق می‌کرد و هم برای رویارویی آماده‌شان می‌ساخت. ایشان وضع مسلمانان در صدر اسلام و در زمان پیامبر (ص) را با وضع کوفیان مقایسه می‌کنند؛ کوفیانی که دائماً به دنبال آسایش خود بودند و هر بار که سخن از جنگ به میان می‌آمد، بهانه‌ای برای تأخیر می‌آوردند: هوا گرم است، هوا سرد است، نمی‌شود و مانند آن.
حضرت یادآوری می‌کنند که مسلمانان در زمان پیامبر (ص) اهل ایثار و گذشت بودند، وظیفه‌شناسی می‌کردند و هرچه پیامبر می‌فرمود، انجام می‌دادند. نسبت‌های خانوادگی مطرح نبود؛ هر کس در برابر اسلام می‌ایستاد، با او مبارزه می‌کردند. در جنگ‌های زمان پیامبر، به‌ویژه در بدر و احد، پدران، برادران و عموهای خود را می‌کشتند. معیارشان وظیفه بود و تعلقات خانوادگی را کنار می‌گذاشتند.
فداکاری مسلمانان در زمان پیامبر (ص)
وَلَقَدْ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ (ص)، وَإِنَّا لَنَقْتُلُ آبَاءَنَا وَأَبْنَاءَنَا وَإِخْوَانَنَا وَأَعْمَامَنَا.
امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند: ما در زمان پیامبر (ص) پدران، فرزندان، برادران و عموهای خود را می‌کشتیم. اگر پدر یا فرزند یا برادرمان کافر و مشرک بود، با او می‌جنگیدیم و این‌که از عزیزان خودمان بودند مانع انجام وظیفه نمی‌شد.
مَا يَزِيدُنَا ذَلِكَ إِلَّا إِيمَانًا وَتَسْلِيمًا.
این کار جز بر ایمان و تسلیم ما نمی‌افزود. کشتن نزدیکانمان باعث نمی‌شد مأیوس شویم یا عواطفمان ما را از انجام وظیفه بازدارد؛ بلکه ایمان و تسلیم ما در برابر خدا و پیامبر بیشتر می‌شد.
وَمُضِيًّا عَلَى اللُّقَمِ.
همچنین در شاهراه هدایت پیش می‌رفتیم و استوارتر به راه خود ادامه می‌دادیم.
وَصَبْرًا عَلَى مَضَضِ الْأَلَمِ.
درد و سوزش این مصیبت‌ها را تحمل می‌کردیم. این‌طور نبود که در برابر کشته‌شدن نزدیکانمان بی‌تابی کنیم یا اظهار ناتوانی نشان دهیم.
وَجِدًّا فِي جِهَادِ الْعَدُوِّ.
در جهاد با دشمن نیز جدیت بیشتری به خرج می‌دادیم. وضع مسلمانان در زمان پیامبر (ص) چنین بود.
وَلَقَدْ كَانَ الرَّجُلُ مِنَّا وَالْآخَرُ مِنْ عَدُوِّنَا يَتَصَاوَلَانِ تَصَاوُلَ الْفَحْلَيْنِ، يَتَخَالَسَانِ أَنْفُسَهُمَا، أَيُّهُمَا يَسْقِي صَاحِبَهُ كَأْسَ الْمَنُونِ.
در آن زمان، یک جنگجوی ما و یک جنگجوی دشمن مانند دو نرِ جنگاور به یکدیگر حمله می‌کردند و جان خود را به خطر می‌انداختند تا معلوم شود کدام‌یک جام مرگ را به دیگری می‌نوشاند. جنگ، جنگی معمولی نبود؛ هر یک با این قصد می‌جنگید که طرف مقابل را از پای درآورد.
فَمَرَّةً لَنَا مِنْ عَدُوِّنَا، وَمَرَّةً لِعَدُوِّنَا مِنَّا.
گاهی ما دشمن را می‌کشتیم و گاهی دشمن یکی از ما را. نبرد جدی بود و همراه با فداکاری، ایثار، گذشت، تسلیم و ایمان واقعی. هرچه پیش می‌رفتیم، ایمانمان بیشتر می‌شد.
فَلَمَّا رَأَى اللَّهُ صِدْقَنَا أَنْزَلَ بِعَدُوِّنَا الْكَبْتَ، وَأَنْزَلَ عَلَيْنَا النَّصْرَ.
وقتی خداوند صدق و اخلاص ما را دید، خواری و ذلت را بر دشمن نازل کرد و پیروزی خود را نصیب ما ساخت. خداوند دید که خالصانه می‌جنگیم، از پیامبر اسلام اطاعت می‌کنیم و در جنگ یکدل هستیم؛ برای ما فرقی نمی‌کرد که دشمن پدرمان باشد یا برادرمان یا عمویمان.
خداوند در سوره توبه می‌فرماید:
﴿ قُلْ إِنْ كَانَ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ وَإِخْوَانُكُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَتِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا وَمَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهَادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ. ﴾بگو: اگر پدرانتان، فرزندانتان، برادرانتان، همسرانتان، خویشاوندانتان، اموالی که به دست آورده‌اید، تجارتی که از کسادشدنش بیم دارید و خانه‌هایی که به آنها دلخوشید، نزد شما از خدا و پیامبرش و جهاد در راه او محبوب‌ترند، پس منتظر باشید تا خدا فرمان خود را بیاورد؛ و خداوند گروه نافرمان را هدایت نمی‌کند.
این آیه هشت عنوان را برمی‌شمارد: پدران، فرزندان، برادران، همسران، خویشاوندان، اموالی که به دست آورده‌اید، تجارتی که از کسادشدنش می‌ترسید و خانه‌هایی که به آنها دلخوشید. اگر اینها نزد شما از خدا و پیامبر و جهاد در راه او محبوب‌تر باشند، «فَتَرَبَّصُوا»؛ منتظر بمانید تا خدا فرمان خود را بیاورد. در جنگ، خداوند زمانی یاری و پیروزی می‌رساند که این تعلقات در برابر خدا و جهاد ارزش بالاتری نداشته باشند. مسلمانان صدر اسلام این تعلقات را کنار می‌گذاشتند و فداکاری می‌کردند؛ ازاین‌رو امدادهای غیبی خداوند به آنان می‌رسید.
در جنگ بدر، مسلمانان روز دوازدهم ماه رمضان از مدینه به سوی بدر حرکت کردند و پس از پنج روز، در روز هفدهم به بدر رسیدند. خسته و کوفته بودند و در همان حال ممکن بود دشمن هر لحظه حمله کند. یکی از امدادهای الهی این بود که خواب سبکی آنان را فراگرفت:
﴿ إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعَاسَ أَمَنَةً مِنْهُ. ﴾آن‌گاه خواب سبکی شما را فراگرفت تا مایه آرامش شما از جانب او باشد.
خداوند با آن خواب، خستگی آنان را برطرف کرد. این نخستین امداد بود. امداد دیگر این بود که خداوند فرشتگان را به یاری آنان فرستاد. شمار مسلمانان در جنگ بدر ۳۱۳ نفر بود و سپاه دشمن بسیار بزرگ‌تر بود. خداوند چه کرد؟
امدادهای غیبی و استقرار اسلام
مسلمانان پنج روز در راه بودند و آب در اختیار دشمن بود. خداوند برای آنان آب فرستاد؛ آبی که هم خستگی‌شان را برطرف می‌کرد و هم وسیله‌ای بود تا خود را پاکیزه کنند. در این مدت ممکن بود برخی نیاز به غسل پیدا کرده باشند. اینها نیز از امدادهای الهی بود که در آیات سوره انفال به آن اشاره شده است.
فرشتگان نیز برای یاری مسلمانان آمدند؛ نه برای آنکه با کافران بجنگند، بلکه برای تقویت روحیه مسلمانان. در جنگ بدر، فرشتگانی به فرماندهی جبرئیل و میکائیل (ع) حضور یافتند تا مؤمنان را تقویت کنند. اینها امدادهای غیبی خداوند بود.
وقتی مسلمانان نشان دادند که همه‌چیز خود را برای اطاعت از پیامبر (ص) گذاشته‌اند، خداوند نیز امدادهای غیبی‌اش را به آنان رساند. امیرالمؤمنین (ع) این مطالب را برای کوفیان بیان می‌کنند تا یادآور شوند که وضع مسلمانان در صدر اسلام چگونه بود. آنان در راه اسلام فداکاری می‌کردند و عزیزان خود را از دست می‌دادند؛ برایشان اسلام اصل بود و در راه آن، حتی با نزدیکان خود نیز می‌جنگیدند. خداوند فداکاری آنان را دید و پیروزی را نصیبشان کرد تا اسلام استقرار یابد.
شتر هنگامی که آرام می‌گیرد و می‌خواهد استراحت کند، سینه‌اش را بر زمین می‌گذارد. اسلام نیز استقرار یافت و گسترش پیدا کرد؛ مکه و مدینه را دربرگرفت و به جاهای دیگر رسید. این استقرار و گسترش، نتیجه اخلاص مسلمانان و اطاعت آنان از پیامبر (ص) بود. شهرها و سرزمین‌های گوناگون در اختیار مسلمانان قرار گرفتند.
هشدار امیرالمؤمنین (ع) به کوفیان
امیرالمؤمنین (ع) به جان خود سوگند یاد می‌کنند که اگر مسلمانان صدر اسلام مانند کوفیان رفتار می‌کردند و برای رفتن به جنگ بهانه می‌آوردند ــ هوا سرد است، چند روز دیگر صبر کنیم، غذا یا آب نداریم ــ و پیوسته ایراد می‌گرفتند و فرمان‌بردار نبودند، ستون دین برپا نمی‌شد و اسلام استقرار نمی‌یافت. درخت ایمان و اسلام سبز نمی‌شد و رشد نمی‌کرد.
حضرت با سوگند می‌فرمایند که با این بهانه‌جویی‌ها و ترجیح آسایش و تفریح خود، به‌جای آنکه از خلافت شیر بدوشید، خون خواهید دوشید و جز پشیمانی نصیبتان نخواهد شد:
وَاللَّهِ لَتَحْتَلِبُنَّهَا دَمًا، وَلَتَتْبَعُنَّهَا نَدَمًا.به خدا سوگند، از خلافت جز خون نخواهید دوشید و در پی آن جز پشیمانی نخواهید یافت.
یعنی نتیجه این خلافت، به‌جای آنکه شیر باشد، خون است و پایانش پشیمانی. این همان چیزی بود که در ادامه رخ داد؛ وضع خلافت به جایی رسید که رسید و معاویه و جریان‌های پس از او پدید آمدند.
شناخت دشمن
به نظر می‌رسد مبارزه باید همواره با دشمن اصلی باشد و دشمن اصلی را باید به مردم شناساند. در زمان امیرالمؤمنین (ع)، دشمن اصلی معاویه بود و بسیاری از دشمنی‌هایی که امروز با آنها روبه‌رو هستیم، ریشه در همان جریان دارد. در نهج‌البلاغه، سخن حضرت از معاویه و دشمنی‌های اوست. ممکن است این جریان در دوره‌های بعد شاخه‌ها و شکل‌های گوناگونی پیدا کرده باشد، اما ریشه‌اش همان‌جاست.
دشمن‌شناسی یعنی انسان فریب ظاهر را نخورد و اگر دشمنی از ظاهر به پنهان رفت، باز هم او را بشناسد. فتنه‌های امروز از همین جهت سنگین‌اند؛ ظاهر و باطن با هم تفاوت دارند و این همان معنای نفاق است. برخی ممکن است برای توجیه کار خود به احادیث پیامبر (ص) متوسل شوند و بخواهند کارشان را مذهبی جلوه دهند؛ حتی ممکن است به آیات قرآن استدلال کنند تا رفتارشان را قرآنی نشان دهند، درحالی‌که حقیقت کارشان ضد قرآن است.
کشورهای عربی‌ای که امروز با آنها روبه‌رو هستیم، دنباله همان راه و تفکر معاویه‌اند. کسانی که امروز اندیشه یهودی را در جهان زنده می‌کنند، در منطقه نیز شاخه‌هایی از همان جریان‌اند. این پیوندها و سرمایه‌گذاری‌ها ممکن است آشکارا اعلام نشود، اما در باطن وجود دارد.
امیدواریم در فتنه‌های آخرالزمان نجات پیدا کنیم و هوشیار باشیم.
وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ. اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ.درود خدا بر محمد و آل محمد باد. خدایا، بر محمد درود فرست.