جلسه چهاردهم

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم. بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین، والصلاة والسلام علی أشرف الأنبیاء والمرسلین، حبیب قلوب الصادقین، أبی‌القاسم المصطفی محمد. اللهم صل علی محمد وآل محمد و علی أهل بیته الطیبین الطاهرین، واللعن الدائم علی أعدائهم أجمعین.

ویژگی‌های متقیان نمونه در آخرت

در جلسات گذشته درباره خطبه غَرّاء، یا خطبه درخشان، از نهج‌البلاغه سخن گفتیم؛ خطبه‌ای که امیرالمؤمنین (ع) در مراسم تشییع جنازه مؤمنی و خطاب به تشییع‌کنندگان ایراد فرمودند. در جلسه پیش، حضرت درباره متقیان نمونه و تقوای ایده‌آل سخن گفتند و یازده ویژگی متقیان را در دنیا برشمردند. فرمودند:

«فَاتَّقُوا اللَّهَ عِبَادَ اللَّهِ تَقِيَّةَ ذِي لُبٍّ»

یعنی ای بندگان خدا، تقوای صاحبان خرد را پیشه کنید. بحث ما درباره کسانی است که «ذی‌لب» هستند؛ متقیان نمونه‌ای که می‌توان آنان را الگو قرار داد. در جلسه گذشته یازده ویژگی آنان را در دنیا بیان کردیم و امشب ادامه همان بحث را پی می‌گیریم و از ویژگی‌هایشان در آخرت سخن می‌گوییم.

بهره‌مندی از بشارت و نعمت

ظَافِراً بِفَرْحَةِ الْبُشْرَى، وَرَاحَةِ النَّعْمَاءِ، فِي أَنْعَمِ نَوْمِهِ وَآمَنِ يَوْمِهِ. وَقَدْ عَبَرَ مَعْبَرَ الْعَاجِلَةِ حَمِيداً، وَقَدَّمَ زَادَ الْآجِلَةِ سَعِيداً، وَبَادَرَ مِنْ وَجَلٍ، وَأَكْمَشَ فِي مَهَلٍ، وَرَغِبَ فِي طَلَبٍ، وَذَهَبَ عَنْ هَرَبٍ.

«ظافراً» از «ظَفَر» گرفته شده و به معنای پیروزی و دست‌یافتن است. نخستین ویژگی متقیان نمونه در آخرت این است که به شادیِ بشارت دست می‌یابند. «بُشرى» به معنای مژده است و به آیه‌ای از سوره حدید اشاره دارد:

﴿ يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ يَسْعَىٰ نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمَانِهِمْ بُشْرَاكُمُ الْيَوْمَ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ذَٰلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ ﴾

روزی که مردان و زنان مؤمن را می‌بینی که نورشان پیشاپیش آنان و از سمت راستشان حرکت می‌کند. به آنان گفته می‌شود: امروز شما را بشارت باد به باغ‌هایی که نهرها از زیر آنها جاری است؛ در آن جاودانه‌اید. این همان رستگاری بزرگ است.

این آیه از روز قیامت سخن می‌گوید؛ روزی که مؤمنان و مؤمنات، و در رأس آنان متقیان، دیده می‌شوند که نورشان پیشاپیش آنان و از سمت راستشان حرکت می‌کند. فرشتگان به آنان بشارت می‌دهند: «بُشْرَاكُمُ الْيَوْمَ»؛ امروز شما را بشارت باد به بهشت‌هایی که نهرها از زیر آنها جاری است. بشارت دیگر، جاودانگی در بهشت است: «خَالِدِينَ فِيهَا». «ذَٰلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ»؛ این همان رستگاری بزرگ است.

پس متقیان نمونه در آخرت به شادیِ بشارت دست می‌یابند؛ به آنان بهشت و ماندگاری در بهشت بشارت داده می‌شود. ویژگی دیگرشان بهره‌مندی از آرامش نعمت‌هاست. آنان به بهترین رؤیاها و آرزوهایی که در دنیا در ذهن می‌پروراندند می‌رسند و در امن‌ترین روز به سر می‌برند؛ روزی که در بهشت از عذاب و هرگونه ناامنی در امان‌اند.

عبور ستوده از دنیا و آمادگی برای آخرت

«وَقَدْ عَبَرَ مَعْبَرَ الْعَاجِلَةِ حَمِيداً»؛ متقی نمونه از گذرگاه دنیا عبور کرده و ستوده از آن گذشته است. به دنیا «عاجله» می‌گویند، چون با شتاب می‌گذرد.

«وَقَدَّمَ زَادَ الْآجِلَةِ سَعِيداً»؛ او توشه آخرت را پیشاپیش فرستاده و سعادتمند است.

«وَبَادَرَ مِنْ وَجَلٍ»؛ او از ترسِ از دست دادن فرصت، پیوسته آماده و در حال مبادرت است. مانند دونده‌هایی که آماده دویدن‌اند و فقط منتظر سوت داورند، متقی هم همواره آماده است. فرصت‌ها مانند ابر می‌گذرند؛ ازاین‌رو او مراقب است فرصتی را از دست ندهد.

«وَأَكْمَشَ فِي مَهَلٍ»؛ او در مهلت‌هایی که در اختیار دارد شتاب می‌کند و کار را به فردا نمی‌اندازد. اگر خداوند به او عمری طولانی بدهد، از این فرصت‌ها با شتاب بهره می‌گیرد.

«وَرَغِبَ فِي طَلَبٍ»؛ او به طلب و جست‌وجو رغبت دارد و مشتاق رسیدن به مقام‌های بلند است؛ همواره در پی کارهای نیک می‌رود.

«وَذَهَبَ عَنْ هَرَبٍ»؛ او از گریز و فرار دوری می‌کند؛ از زیر بار مسئولیت شانه خالی نمی‌کند و مسئولیت‌پذیر است.

مراقبت برای فردا

وَرَاقَبَ فِي يَوْمِهِ غَدَهُ

متقی در امروز خود مراقب فرداست؛ حواسش هست که فردا را دریابد و امروز چه چیزی برای فردا فراهم می‌کند.

وَنَظَرَ قُدُماً أَمَامَهُ

«نظر» صرفاً نگاه‌کردن نیست؛ به معنای دقت و توجه است. متقی با دقت پیش روی خود را می‌نگرد و مراقب است چه چیزی برای آخرت و حضور در پیشگاه خداوند آماده می‌کند.

سرانجام متقیان و غیرمتقیان

حضرت پس از بیان ویژگی‌های متقیان، به سرانجام کار متقیان و غیرمتقیان اشاره می‌فرمایند:

فَكَفَى بِالْجَنَّةِ ثَوَاباً وَنَوَالاً

بهشت برای متقیان، به‌عنوان پاداش و بخشش، بسنده است. «ثواب» از ریشه «ثاب» و به معنای بازگشت است. «ثوب» نیز به لباس گفته می‌شود؛ لباسی که انسان آن را می‌شوید و دوباره می‌پوشد. ثواب اعمال یعنی بازگشت اعمال انسان به او. پس بهشت، بازگشت اعمال متقیان و پاداش آنهاست؛ افزون بر آن، بخششی از جانب خداوند نیز هست.

وَكَفَى بِالنَّارِ عِقَاباً وَوَبَالاً لِغَيْرِ الْمُتَّقِينَ

اما برای غیرمتقیان، آتش به‌عنوان کیفر و وبال بسنده است. آنان در برابر اعمالشان با عقوبت روبه‌رو می‌شوند و سختی و رنج آتش، وبال آنان خواهد بود.

وَكَفَى بِاللَّهِ مُنْتَقِماً وَنَصِيراً

خداوند برای این دو گروه کافی است: برای غیرمتقیان منتقم است و برای متقیان یاور. در بیان پیشین، نخست از متقیان و سپس از غیرمتقیان سخن گفته شد؛ اما اینجا ترتیب جابه‌جا شده است. در اصطلاح، این را «لف و نشر مشوش» می‌گویند.

«منتقم» را معمولاً به معنای انتقام‌گیرنده می‌گیریم، اما از نظر علمی، «نِقْم» در برابر «نِعْمَت» است. نعمت‌دادن و سلب نعمت دو معنای متقابل‌اند؛ پس منتقم‌بودن خداوند یعنی سلب‌کردن نعمت‌ها. خداوند نعمت‌ها را از غیرمتقیان سلب می‌کند.

ابو خالد کابلی می‌گوید از امام سجاد (ع) شنیدم که همواره می‌فرمودند:

گناهانی که نعمت‌ها را تغییر می‌دهند پنج چیزند.

در دعای کمیل نیز آمده است:

اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِيَ الذُّنُوبَ الَّتِي تُغَيِّرُ النِّعَمَ

خدایا، گناهانی را که نعمت‌ها را تغییر می‌دهند، بیامرز.

یعنی خدایا، گناهانی را که موجب تغییر نعمت‌ها می‌شوند، بر من ببخش.

نخستین این گناهان، ظلم و ستم به مردم است. خداوند نعمت‌ها را از ستمگران سلب می‌کند؛ برای نمونه، قدرتی را که دارند از آنان می‌گیرد. سلامتی نیز نعمت است و ممکن است خداوند نعمت سلامتی را از آنان بگیرد.

دوم، ترک عادت نیک است. گاهی کسی عادت‌های خوبی دارد، اما ناگهان آنها را رها می‌کند. مثلاً اهل خیر بوده و کارهای خیر انجام می‌داده است...

سوم، ترک کارهای معروف است؛ یعنی انسان کارهای نیک و مستحبی را که انجام می‌داده و به‌وسیله آنها به مردم کمک می‌کرده، کنار بگذارد. این کار نیز موجب سلب نعمت می‌شود.

چهارم، کفران نعمت است. جوانی یکی از بهترین نعمت‌های خداوند است و باید از آن برای رشد و تکامل استفاده کرد؛ اما اگر کسی جوانی خود را در مسیر فساد و گناه به کار بگیرد، کفران نعمت کرده است. همچنین ثروت نعمتی از جانب خداست. انسان باید با آن کار خیر انجام دهد، به مستمندان کمک کند، مسجد بسازد و صدقه بدهد؛ اما اگر آن را در اسراف، کارهای خلاف و ظلم به مردم مصرف کند، کفران نعمت کرده است. کفران نعمت یعنی نعمت را در غیر جایگاه و مسیری که خداوند مقرر کرده است، به کار بگیریم.

پنجم، شکر نعمت نکردن است. خداوند نعمت‌های فراوانی به انسان داده است؛ از نعمت‌های خوردنی و آشامیدنی گرفته تا عمر و دیگر نعمت‌هایی که از صبح تا شب از آنها بهره‌مندیم. شکر این نعمت‌ها را به‌جا نمی‌آوریم.

ابوالخیر کابلی می‌گوید این سخن را بارها از امام سجاد (ع) شنیده است. امام سجاد (ع) در ادامه به این آیه شریفه استناد می‌فرماید:

﴿ إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّىٰ يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ ﴾

خداوند حال هیچ قومی را تغییر نمی‌دهد، مگر آنکه آنان آنچه را در خود دارند تغییر دهند.

خداوند نعمتی را که به قومی داده است، تغییر نمی‌دهد، مگر آنکه خودشان با اعمال، رفتار و اندیشه‌هایشان زمینه تغییر آن را فراهم کنند.

این روایت در وسائل الشیعه، جلد یازدهم، صفحه ۵۱۹ آمده است. در ادامه می‌فرماید:

وَكَفَىٰ بِاللَّهِ مُنْتَقِمًا، وَكَفَىٰ بِاللَّهِ نَصِيرًا، وَكَفَىٰ بِالْكِتَابِ حَجِيجًا وَخَصِيمًا

خداوند برای انتقام از غیرمتقین کافی است و یاور متقین است. قرآن نیز برای متقین حجت و برای غیرمتقین خصم است. «خصیم» به معنای دشمن است و بر دشمنی‌کننده دلالت دارد.

قرآن در روز قیامت برای متقین حجت است؛ یعنی استدلال می‌کند که متقیان به این مقام رسیده‌اند، چون به آیات قرآن عمل کرده‌اند. اما برای غیرمتقین خصم است و دلیل دشمنی خود را با آنان بیان می‌کند. پس قرآن در روز قیامت برای متقین حجت و برای غیرمتقین خصم خواهد بود.

بحث بعدی را ان‌شاءالله در جلسه آینده مطرح می‌کنیم.

وَصَلَّى اللهُ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ.