خطبه چهل و هشتم
جلسه اول(تنها جلسه)
أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحيم. الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين من الآن إلى قيام يوم الدين.
خطبه ۴۸ نهج‌البلاغه: حرکت به‌سوی شام
در محضر خطبه چهل‌وهشتم امیرالمؤمنین (ع) هستیم؛ خطبه‌ای که حضرت هنگام حرکت به‌سوی شام ایراد کردند. این خطبه در سال ۳۷ هجری، در پنجم شوال، و در مسیر حرکت برای جنگ صفین ایراد شده است. حضرت در مکانی به نام نخیله، نخلستان کوچکی در بیرون کوفه که در واقع پادگانی بود، این خطبه را خواندند.
در آغاز خطبه، حضرت چهار بار خداوند را حمد می‌کنند:
الْحَمْدُ لِلَّهِ كُلَّمَا غَبَّ لَيْلٌ وَغَسَقَ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ كُلَّمَا لَاحَ نَجْمٌ وَخَفَقَ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ غَيْرِ مَفْقُودِ الْإِنْعَامِ، وَلَا مُكَافَإِ الْإِفْضَالِ.
حمد و سپاس مخصوص خداست. «الـ» در «الحمد» برای استغراق است؛ یعنی همه حمدها از آنِ خداست و هر کس حمدی به‌جا آورد، حمدش در اصل مخصوص خداست. در اینجا حضرت حمد را در چهار مورد بیان می‌کنند.
حمد خدا به‌هنگام فرارسیدن شب
«الْحَمْدُ لِلَّهِ كُلَّمَا غَبَّ لَيْلٌ وَغَسَقَ»؛ حمد و سپاس خدا را هر زمان که شب فرامی‌رسد و تاریکی آن گسترده می‌شود. «غَبَّ» به معنای واردشدن و فرارسیدن است و «غَسَق» به تاریکی شب گفته می‌شود؛ گاهی هم مقصود از آن شدت تاریکی است.
این واژه در قرآن کریم نیز آمده است:
﴿ أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَىٰ غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ
﴾نماز را از زوال خورشید تا تاریکی شب برپا دار و قرآنِ صبح را نیز.
شب و روز از آیات خداوندند. خداوند در آیات ۷۱ و ۷۲ سوره قصص، در مقام بیان توحید ربوبی و اینکه همه امور به دست اوست، به جابه‌جایی شب و روز اشاره می‌کند. اگر سراسر جهان شب بود و شب تا روز قیامت ادامه پیدا می‌کرد، آیا کسی می‌توانست روشنایی را برای شما بیاورد؟ همچنین اگر همه‌جا روز بود و شبی در کار نبود، آیا کسی می‌توانست شب را برای شما بیاورد تا آرامش داشته باشید؟
شب برای آرامش است؛ چنان‌که قرآن می‌فرماید: «لِتَسْكُنُوا فِيهِ». روز نیز برای کار، تلاش و کسب روزی است. بسیاری از کارها و تعیین وقت‌ها به شب و روز وابسته‌اند. در گذشته که ساعت وجود نداشت، حرکت شب و روز و جایگزینی یکی با دیگری برای تعیین زمان و تنظیم کارها به کار می‌آمد. پس اشاره حضرت به شب، اشاره به یکی از آیات و نعمت‌های مهم الهی است. این جابه‌جایی شب و روز در اختیار خداوند است و بت‌هایی که می‌پرستید، چنین قدرتی ندارند.
حمد خدا به‌هنگام طلوع و غروب ستارگان
«وَالْحَمْدُ لِلَّهِ كُلَّمَا لَاحَ نَجْمٌ وَخَفَقَ»؛ حمد و سپاس خدا را هر زمان که ستاره‌ای آشکار می‌شود و غروب می‌کند. «لاح» به معنای ظاهرشدن و «خفق» به معنای غروب‌کردن است.
ستارگان از نعمت‌های الهی‌اند و وسیله هدایت بوده‌اند. خداوند می‌فرماید:
﴿ وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ
﴾و به‌وسیله ستارگان هدایت می‌شوند.
در گذشته، حرکت کشتی‌ها و جابه‌جایی مردم در شب را با ستارگان تشخیص می‌دادند. ظهور و غروب ستارگان و جابه‌جایی آن‌ها نشانه‌هایی برای شناخت زمان و مسیر بود.
حمد خدا برای نعمت‌های بی‌پایان و فضل جبران‌ناپذیر
«وَالْحَمْدُ لِلَّهِ غَيْرِ مَفْقُودِ الْإِنْعَامِ»؛ حمد خدا را که انعام و نعمت‌بخشی‌اش هیچ‌گاه پایان نمی‌یابد و بندگانش همواره از نعمت‌های او برخوردارند.
«وَلَا مُكَافَإِ الْإِفْضَالِ»؛ و حمد خدا را که فضل و بخشش‌هایش قابل جبران نیست. «مکافأ» به معنای جبران‌کردن است. هر نعمتی که خداوند می‌دهد، شکری می‌طلبد؛ اما خودِ توفیق شکرگزاری نیز نعمتی دیگر است و شکر جداگانه‌ای می‌خواهد. پس فضل‌های الهی جبران‌پذیر نیستند.
آماده‌سازی سپاه برای جنگ صفین
پس از حمد خداوند، حضرت از برنامه رزمی و آماده‌سازی سپاه برای حرکت به‌سوی شام سخن می‌گویند. سپاه در مسیر شام و در کنار فرات حرکت می‌کرد. صفین در شمال غربی فرات قرار داشت.
حضرت گروهی را به‌عنوان مقدمه لشکر و پیشقراول فرستادند. کار پیشقراولان بررسی راه، وضعیت مسیر و موانع احتمالی بود تا راه را برای سپاه باز کنند. حضرت حدود دوازده هزار نفر را در دو گروه، هر گروه شش‌هزار نفر، به فرماندهی زیاد بن نضر و شریح بن هانی فرستادند. دستور دادند در مسیر فرات به‌سوی غرب پیش بروند و در مکانی به نام آنات توقف کنند تا دستور بعدی برسد. مأموریت آن‌ها جنگیدن نبود؛ باید مسیر را بررسی می‌کردند و در محل تعیین‌شده منتظر می‌ماندند.
اما خود حضرت مسیر دیگری را برگزیدند. به‌جای حرکت در امتداد فرات، راه را به‌سوی دجله و مدائن تغییر دادند. علت این انتخاب آن بود که گروهی از شیعیان و ارادتمندان امیرالمؤمنین (ع) در آن ناحیه سکونت داشتند و حضرت می‌خواستند آنان را برای پیوستن به سپاه آماده کنند. از قدیم، نواحی کنار دجله از مراکز شیعیان بوده است و بزرگان ما نیز گاهی برای سامان‌دادن حرکت‌های انقلابی از یاری شیعیان آن ناحیه بهره می‌گرفتند.
حضرت در آنجا برای مردم سخنرانی کردند و آماده‌سازی گروه را به عدی بن حاتم سپردند. عدی هشتصد نفر را آماده کرد و سپس کار را به پسرش، زید بن عدی بن حاتم، سپرد. او نیز چهارصد نفر دیگر آماده کرد. در مجموع، هزار و دویست نفر از آن ناحیه آماده شدند تا از مسیر دجله به سپاه و به‌سوی صفین بپیوندند.
آن گروه دوازده‌هزارنفری نیز که در پیشاپیش سپاه حرکت کرده بودند، وقتی به آنات رسیدند، سپاه معاویه را در حال پیشروی دیدند و دریافتند که شمار سپاه دشمن از آنان بیشتر است. آن‌ها در آنجا درگیر نشدند و منتظر فرمان امیرالمؤمنین (ع) ماندند تا زمان آغاز جنگ مشخص شود. سپس از راه حیت بازگشتند و به‌سوی حضرت آمدند. حضرت ابتدا از اینکه در محل تعیین‌شده توقف نکرده بودند ناراحت شدند، اما وقتی توضیح دادند که سپاه معاویه بسیار پرشمار بوده و نمی‌خواستند بدون فرمان وارد جنگ شوند، حضرت از تغییر مسیرشان خشنود شدند.
حضرت در ادامه خطبه می‌فرمایند:
أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ بَعَثْتُ مُقَدِّمَتِي، وَأَمَرْتُهُمْ بِلُزُومِ هَذَا الْمُلْطَاطِ حَتَّى يَأْتِيَهُمْ أَمْرِي.
«مقدمه لشکر» همان پیشقراولانی هستند که حضرت فرستادند. «الملطاط» به معنای کنار فرات و ساحل آن است. حضرت به آنان دستور دادند در همان مسیر پیش بروند و در محل تعیین‌شده بمانند تا فرمان ایشان برسد؛ نه اینکه در آنجا نبرد کنند.
سپس حضرت می‌فرمایند:
وَقَدْ رَأَيْتُ أَنْ أَقْطَعَ هَذِهِ النُّطْفَةَ إِلَىٰ شِرْذِمَةٍ مِنْكُمْ مُوَطِّنِينَ أَكْنَافَ دِجْلَةَ، فَأَنْهَضَهُمْ مَعَكُمْ إِلَىٰ عَدُوِّكُمْ، وَأَجْعَلَهُمْ مِنْ أَمْدَادِ الْقُوَّةِ لَكُمْ.
«قَدْ رَأَيْتُ» یعنی نظر من این است و صلاح را در این می‌بینم. «النطفة» در اینجا به آب زلال و گوارا، یعنی آب فرات، اشاره دارد. حضرت تصمیم گرفتند از مسیر فرات جدا شوند و به‌سوی گروهی از شما بروند که در اطراف دجله سکونت دارند؛ آنان را آماده کنند تا همراه شما در برابر دشمنتان، معاویه، بجنگند و یاری‌رسان و مایه قوت سپاه باشند.
این، برنامه رزمی حضرت برای جنگ صفین بود: گروهی از مسیر فرات پیش می‌رفتند و گروهی که همراه حضرت بودند، از مسیر دجله به سپاه می‌پیوستند. پیشقراولان دوازده‌هزار نفر بودند و گروهی که در مدائن آماده شدند، هزار و دویست نفر.
در شرح‌حال این حرکت به‌سوی شام، مورخان و شارحان نهج‌البلاغه حوادث تاریخی متعددی نقل کرده‌اند. مرحوم میرزا حبیب‌الله خویی در شرح نهج‌البلاغه و ابن ابی‌الحدید در جلد سوم شرح خود، ذیل این خطبه و نیز ذیل خطبه چهل‌وششم، جریان‌های تاریخی جالبی آورده‌اند که مراجعه به آن‌ها سودمند است. از جمله این حوادث، عبور حضرت از کنار کاخ کسری در مدائن، پایتخت حکومت ساسانیان، است.
حوادث مسیر شام
حضرت همراه سپاه وارد کاخ مدائن شدند و بخش‌های مختلف آن را برای مردم توضیح دادند؛ اینکه در هر جای کاخ چه کارهایی انجام می‌شده است. یکی از اصحاب پرسید: «آیا شما سال‌ها در اینجا بوده‌اید که این‌همه جزئیات را می‌دانید؟»
درحالی‌که حضرت توضیح می‌دادند، چشمشان به جمجمه‌ای افتاد. دستور دادند آن را بیاورند. سپس نشستند و خواستند تشت آبی بیاورند و جمجمه را در آن بگذارند. آن‌گاه با جمجمه سخن گفتند و فرمودند: «بگو من کیستم و خودت را معرفی کن.»
بر اساس نقل ابن‌ابی‌الحدید و شماری از مورخان و شارحان نهج‌البلاغه، جمجمه به زبان عربی پاسخ داد: «شما علی‌بن‌ابی‌طالب، وصی رسول خدا هستید.» سپس خود را چنین معرفی کرد: «من انوشیروانم؛ پادشاهی عادل که در روزگار من پیامبر اسلام ظهور کرد و به دنیا آمد. با تولد پیامبر اسلام، سی‌وسه کنگره از کاخ من فروریخت. پیامبر اسلام آورد و مردم مسلمان شدند. من کوتاهی کردم و باید به پیامبر اسلام می‌گرویدم و از مسلمانان می‌شدم، اما چنین نکردم. بااین‌حال، هرگز ظلم نکردم. اکنون در جهنمم، اما عذاب نمی‌شوم؛ زیرا ظلم نکرده‌ام و خداوند عذابی برایم نفرستاده است. بااین‌همه، جایگاهم در جهنم است.»
این گفت‌وگو مفصل بوده و یکی از حوادثی است که مورخان در ماجرای عبور حضرت از مدائن نقل کرده‌اند.
از دیگر حوادث این مسیر، رسیدن حضرت به سرزمین کربلاست. حضرت در آنجا ایستادند و نماز خواندند. سپس مقداری از خاک کربلا را برداشتند و بوییدند و خطاب به آن فرمودند: «ای خاک، از تو افرادی برمی‌خیزند که بدون محاکمه و مؤاخذه و بی‌آنکه از آنان سؤال‌وجواب شود، وارد بهشت می‌شوند.»
در این مسیر حوادث دیگری نیز رخ داد؛ از جمله عبور از انبار، یکی از روستاهای مسیر که مردمانش ایرانی بودند. وقتی امیرالمؤمنین (ع) را دیدند، مطابق رسمی که برای پادشاهان خود داشتند، پابرهنه به دنبال ایشان دویدند. حضرت آنان را از این کار بازداشتند و فرمودند این شیوه درست نیست. آنان گفتند که رسمشان چنین بوده و بزرگان، سلاطین و شخصیت‌هایشان را به این شکل بزرگ می‌داشته‌اند. حضرت فرمودند این رسم را کنار بگذارند.
ماجرای دیر راهب
از حوادث دیگر این مسیر، ماجرای دیر راهب است. هنگامی که سپاه حضرت به دیر راهب رسید، لشکریان به‌شدت تشنه بودند و آبی در آنجا نبود. حضرت پیاده شدند و در اطراف گشتند تا صخره‌ای پیدا شد. دستور دادند صخره را بردارند. وقتی آن را بلند کردند، از زیرش آب جوشید؛ آن‌قدر که همه سپاه سیراب شدند. سپس صخره را به جای خود بازگرداندند و به راه افتادند.
بعدها گروهی از سپاهیان به هر دلیلی به دنبال آن چشمه برگشتند، اما آبی پیدا نکردند. از راهب پرسیدند: «چشمه‌ای که از آن آب نوشیدیم کجاست؟» راهب گفت: «سال‌هاست اینجا هستم، اما چشمه‌ای در اینجا نیست. هیچ‌کس از وجود چنین چشمه‌ای خبر ندارد، مگر پیامبر یا وصی پیامبر.»
وقتی ماجرا را برایش شرح دادند، گفت: «هرکه این کار را کرده، وصی پیامبر بوده است. مرا نزد او ببرید.» او را نزد امیرالمؤمنین (ع) بردند. راهب به محضر ایشان رسید و مسلمان شد. شگفت آنکه همین راهب در جنگ صفین به شهادت رسید. حضرت فرمودند که او اکنون وارد بهشت شده است. برخی چنین عاقبت نیکی دارند.
در مسیر حرکت حضرت به شام، از راه مدائن، صحنه‌ها و حوادث تاریخی فراوانی رخ داده است. ان‌شاءالله خودتان به کتاب‌های تاریخی مراجعه کنید، از این حوادث بهره ببرید و آن‌ها را به دیگران برسانید.
و صلی‌الله علی محمد و آل محمد. اللهم صل علی محمد و آل محمد و عجل فرجهم.