خطبه پنجاه و دوم
جلسه اول
أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحيم. الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد وعجّل فرجهم، وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين من الآن إلى قيام يوم الدين.
خطبه ۵۲ نهج‌البلاغه
خطبه ۵۲ نهج‌البلاغه درباره زهد در دنیاست، ثوابی که خداوند برای زاهد در نظر گرفته و نعمت‌های خداوند بر بندگان. خطبه ۵۳ نیز درباره روز نحر و وصف قربانی است. این دو خطبه در واقع بخش‌هایی از یک خطبه‌اند. مرحوم شیخ صدوق (ره) در کتاب من لا یحضره الفقیه، جلد اول، صفحه ۵۱۸، حدیث ۱۴۸۴، خطبه‌ای مفصل نقل کرده است. مرحوم سید رضی بخش‌هایی از آن خطبه را برگزیده و در نهج‌البلاغه به‌عنوان خطبه‌های ۵۲ و ۵۳ آورده است.
خطبه ۵۲ چند بخش دارد: زهد در دنیا، ثواب خداوند برای زاهد و نعمت‌های خداوند بر بندگان. امشب در بخش نخست، یعنی زهد در دنیا، تأمل می‌کنیم و ادامه بحث را به جلسه آینده واگذار می‌کنیم.
دنیا در حال رفتن است
امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند:
أَلَا وَإِنَّ الدُّنْيَا قَدْ تَصَرَّمَتْ وَآذَنَتْ بِانْقِضَاءٍ
«تصرّمت» به معنای گسستن و منقطع‌شدن است؛ دنیا در حال رفتن است. «آذنت بانقضاء» نیز یعنی خبر پایانش را داده و اعلام کرده که رو به پایان است.
یکی از استادان برای توضیح نسبت ما با دنیا، مثال خوبی می‌زد: گروهی را در نظر بگیرید که سمفونی زیبایی می‌نوازند و در برابرشان فردی ناشنوا نشسته است. او حرکت انگشتان نوازندگان را می‌بیند، اما از صدای سمفونی لذتی نمی‌برد. افراد ناشنوا نیز برای فهم اخبار، از اشاره‌ها و علامت‌ها کمک می‌گیرند.
دنیا مجموعه‌ای از صداها و نغمه‌هاست، اما ما گویی ناشنواییم. امیرالمؤمنین (ع) در نهج‌البلاغه با اشاره‌ها و نشانه‌های خود حقایق را برای ما بیان می‌کنند. غفلت، انسان را ناشنوا می‌کند؛ ازاین‌رو باید خود را از این غفلت رها کنیم و به اشاره‌های امیرالمؤمنین (ع) توجه داشته باشیم تا در زندگی‌مان اثر بگذارند.
ممکن است بپرسیم: مگر معلوم نیست دنیا در حال رفتن است؟ هر نفسی که انسان می‌کشد، گامی به‌سوی پایان این دنیاست و با هر گام، از آن فاصله می‌گیرد. اما نکته سخن حضرت این است که این گسستن از دنیا باید ارادی باشد. دنیا خودبه‌خود می‌رود؛ ارزش در این است که انسان با اختیار از آن دل بکند.
در تعبیرهای عربی، به کلاغ و گرگ «أصرمان» می‌گویند؛ حیواناتی که زود می‌گریزند. با برداشتن کلوخی، کلاغ‌ها پر می‌کشند و با برداشتن سنگی، گرگ‌ها فرار می‌کنند. دنیا هم در حال رفتن است، اما چه خوب است که انسان خودش نیز آگاهانه از آن روی بگرداند.
زهد و دلبستگی به دنیا
در روایات آمده است:
حُبُّ الدُّنْيَا رَأْسُ كُلِّ خَطِيئَةٍ
محبت دنیا ریشه همه گناهان است.
در برابر محبت دنیا، زهد قرار دارد. اگر انسان پشت به دنیا کند و از آن دل‌بسته نباشد، از بسیاری از گناهان دور می‌ماند. زهد به این معنا نیست که انسان در دنیا زندگی نکند؛ انسان ناگزیر باید در دنیا زندگی کند. زهد یعنی به دنیا دل‌بسته نباشد.
نشانه دل‌نبستن به دنیا این است که اگر دنیا به انسان روی آورد، خوشحال نشود و اگر پشت کند، اندوهگین نشود. قرآن کریم می‌فرماید:
﴿ لِكَيْلَا تَأْسَوْا عَلَىٰ مَا فَاتَكُمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ ﴾تا بر آنچه از دستتان رفته اندوهگین نشوید و به آنچه به شما داده شده است شادمان نگردید.
این، خلاصه زهد است: آنچه از دنیا به انسان می‌رسد، مانند مال، مقام و دیگر امکانات، نباید چنان او را شادمان کند که از آخرت غافل شود؛ و آنچه از دست می‌دهد، مانند منصب، شهرت یا پول، نباید موجب یأس، ناامیدی و اندوهی شود که او را درگیر حسرت کند. اگر انسان برای مال ازدست‌رفته‌اش پیوسته غصه بخورد، روشن است که به دنیا دل‌بسته بوده است.
پس دنیا به‌هرحال می‌رود؛ سخن امیرالمؤمنین (ع) این است که انسان نیز باید آگاهانه از آن فاصله بگیرد. همان‌طور که کلاغ با برداشتن کلوخی می‌گریزد و گرگ با دیدن سنگی فرار می‌کند، انسان هم باید دنیا را از خود دور کند. دورکردن دنیا از خود، یعنی دل‌بسته‌نبودن به آن.
خوشی‌های دنیا دگرگون می‌شوند
امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند:
وَتَنَكَّرَ مَعْرُوفُهَا وَأَدْبَرَتْ حَذَّاءَ
خوشی‌های دنیا به ناخوشی تبدیل شده و دنیا با شتاب پشت کرده است. جوانی می‌گذرد و پیری از راه می‌رسد؛ شادابی و طراوت چهره جای خود را به فرسودگی می‌دهد؛ سلامت و توانایی کم می‌شود و بیماری و ناتوانی به‌جای آن می‌نشیند. این همان معنای «تنكّر معروفها» است: آنچه در دنیا خوش و دل‌پذیر بود، دگرگون می‌شود و دیگر آن خوشی را ندارد. «أدبرت حذّاء» نیز یعنی با شتاب پشت می‌کند و می‌رود. خوشی‌های کودکی و جوانی، همه سپری می‌شوند.
سپس حضرت می‌فرمایند:
فَهِيَ تَحْفِزُ بِالْفَنَاءِ سُكَّانَهَا
دنیا ساکنان خود را به‌سوی نابودی می‌راند و هل می‌دهد. دنیا با ساکنانش چنین رفتار می‌کند؛ پس چرا انسان از این رفتار درس نمی‌گیرد و همان‌گونه با دنیا برخورد نمی‌کند؟
و نیز می‌فرمایند:
وَتَحْدُو بِالْمَوْتِ جِيرَانَهَا
«حدو» کاری است که ساربان انجام می‌دهد؛ شتران را با آواز و حرکت به پیش می‌راند. دنیا نیز همسایگان خود را با مرگ به‌سوی مقصد می‌برد. ما مالک دنیا نیستیم، بلکه همسایه آنیم؛ همسایگانی موقت، چنان‌که همسایگان خانه‌هایمان نیز موقت‌اند. دنیا ساکنانش را به‌سوی فنا می‌راند و همسایگانش را با مرگ به‌سوی مقصد هدایت می‌کند.
شیرینی دنیا به تلخی می‌گراید
امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند:
وَقَدْ أَمَرَّ مِنْهَا مَا كَانَ حُلْوًا
دنیا هرچه شیرین بود، تلخ کرده است. شیرینی بازی و خنده در کودکی و لذت‌های آن دوران، با گذشت زمان جای خود را به تلخی می‌دهد. هرچه انسان پیش‌تر می‌رود، شیرینی‌های گذشته از میان می‌روند.
حضرت می‌فرمایند:
وَكَدِرَ مِنْهَا مَا كَانَ صَفْوًا
هرچه در دنیا صاف و زلال بود، کدر شده است. شیرینی‌ها به تلخی گراییده‌اند و صفا و شفافیت‌ها نیز جای خود را به تیرگی داده‌اند.
سپس می‌فرمایند:
فَلَمْ يَبْقَ مِنْهَا إِلَّا سَمْلَةٌ كَسَمْلَةِ الْإِدَاوَةِ
از دنیا چیزی نمانده، جز اندکی؛ مانند قطره آبی که در ته مشک یا ظرف آب باقی می‌ماند. وقتی ظرف را خالی می‌کنند، جز قطره‌ای در ته آن نمی‌ماند؛ از دنیا نیز چیزی جز همین اندازه باقی نمانده است.
و نیز می‌فرمایند:
أَوْ جُرْعَةٌ كَجُرْعَةِ الْمَقْلَةِ
یا مانند جرعه‌ای است که «مَقْلَة» در اختیار دارد. در میان عرب‌ها رسم بود که اگر گروهی در بیابان گرفتار می‌شدند و آب اندکی داشتند و همگی تشنه بودند، آب را جیره‌بندی می‌کردند. شیوه جیره‌بندی‌شان «مَقْلَة» بود.
دنیا؛ اندک و بی‌وفا
«مَقْلَة» وسیله‌ای برای سهمیه‌بندی آب بود. سنگ‌ریزه‌ای را در ظرف می‌انداختند و به اندازه‌ای آب در آن می‌ریختند که سهم هر فرد مشخص شود؛ هر کس همان مقدار آب را می‌نوشید. پس از دنیا چیزی جز اندکی نمانده است؛ همان قطره‌ای که در ته مشک باقی می‌ماند یا جرعه‌ای به اندازه سهمی که با «مَقْلَة» تعیین می‌شد.
امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند:
لَوِ امْتَذَّهَا الصَّدْيَانُ لَمْ يَنْقَعْ
«امتذّها» یعنی آن را بمکد. آب آن‌قدر اندک است که اگر تشنه‌ای آن جرعه را بمکد، سیراب نمی‌شود و تشنگی‌اش برطرف نمی‌گردد.
اینها اشاره‌های امیرالمؤمنین (ع) است. حال که دنیا چنین است، پس:
فَأَزْمِعُوا عِبَادَ اللَّهِ الرَّحِيلَ
«أَزْمِعُوا» یعنی عزم کنید و تصمیم بگیرید. ای بندگان خدا، برای کوچ کردن تصمیم بگیرید؛ از این خانه‌ای که زوال برای ساکنانش مقدر شده است:
عَنْ هَذِهِ الدَّارِ الْمَغْدُورِ بِأَهْلِهَا الزَّوَالُ
زوال و فنا جزئی از سرشت دنیاست. وقتی زوال برای این دنیا مقدر شده، پس تصمیم به کوچ کردن بگیرید.
وَلَا يَغْلِبَنَّكُمْ فِيهَا الْأَمَلُ، وَلَا يَطُولَنَّ عَلَيْكُمُ فِيهَا الْأَمَدُ
آرزوها در دنیا بر شما چیره نشوند. مبادا گرفتار آرزوها شوید و پیوسته آرزوهای تازه‌ای در سر بپرورانید. همچنین گمان نکنید که مدت حضورتان در دنیا طولانی است و همیشه در آن می‌مانید. همه در این دنیا موقت‌اند؛ معلوم نیست فردا چه می‌شود. پس مراقب باشید و بدانید که ماندن در دنیا طولانی نیست.
این بخش از سخنان امیرالمؤمنین (ع) درباره بی‌وفایی دنیاست: شیرینی‌ها و صفا و شفافیت آن می‌گذرند و از میان می‌روند. وقتی این حقیقت را می‌بینید، عزم کنید و به دنیا دل نبندید.
امام هادی (ع) و بی‌وفایی دنیا
در پایان، به روایتی از امام هادی (ع) اشاره می‌کنم. متوکل را خبر دادند که امام هادی (ع) اسلحه و اموالی گرد آورده و قصد قیام علیه او را دارد. متوکل دستور داد شبانه به خانه امام هادی (ع) بریزند. نیمه‌شب، مأموران وارد خانه شدند و دیدند امام رو به قبله نشسته و مشغول نماز است. هرچه گشتند، نه پولی یافتند و نه اسلحه‌ای. سپس امام را دستگیر کردند و نزد متوکل بردند.
متوکل در حال مستی و شراب‌خواری بود. وقتی امام را دید، از جا برخاست و به ایشان احترام گذاشت. سپس جامی از شراب به امام تعارف کرد. امام هادی (ع) فرمودند که گوشت و پوست ما از این چیز پلید به دور است. متوکل جام را کنار گذاشت و از امام خواست در مجلسش شعری بخواند؛ از همان شعرهایی که در چنین بزم‌هایی می‌خوانند تا حاضران به وجد بیایند. امام فرمودند شعر به خاطر ندارند، اما متوکل اصرار کرد که باید شعری بخوانند. امام هادی (ع) این اشعار را خواندند و مجلس، از جمله خود متوکل، منقلب شد و همه گریستند:
باتُوا عَلَى قُلَلِ الْأَجْبَالِ تَحْرُسُهُمْغُلْبُ الرِّجَالِ فَمَا أَغْنَتْهُمُ الْقُلَلُ
وَاسْتُنْزِلُوا بَعْدَ عِزٍّ مِنْ مَعَاقِلِهِمْوَأُسْكِنُوا حُفَرًا يَا بِئْسَ مَا نَزَلُوا
نَادَاهُمُ صَارِخٌ مِنْ بَعْدِ مَا قُبِرُواأَيْنَ الْأَسَاوِرُ وَالتِّيجَانُ وَالْحُلَلُ
أَيْنَ الْوُجُوهُ الَّتِي كَانَتْ مُنَعَّمَةًمِنْ دُونِهَا تُضْرَبُ الْأَسْتَارُ وَالْكُلَلُ
قَدْ طَالَ مَا أَكَلُوا دَهْرًا وَمَا شَرِبُوافَأَصْبَحُوا بَعْدَ طُولِ الْأَكْلِ قَدْ أُكِلُوا
مضمون اشعار این است که گروهی بر قله‌های کوه، در دژهایی مستحکم زندگی می‌کردند و مردان نیرومندی از آنان نگهبانی می‌کردند؛ اما نه آن بلندی‌ها و نه نگهبانانشان سودی به حالشان نرساند. پس از مدتی، از جایگاه‌های عزتشان فرود آورده شدند و در گودال‌های گور جای گرفتند؛ چه بد فرودی بود.
پس از دفنشان، کسی ندا داد: کجا رفتند دستبندها، تاج‌ها و جامه‌هایشان؟ کجا رفتند آن چهره‌هایی که در ناز و نعمت بودند و پرده‌ها و پوشش‌های مجلل از آنها محافظت می‌کرد؟ مدت‌ها خوردند و نوشیدند، اما سرانجام در کام زمین فرو رفتند.
این اشعار امام هادی (ع) مجلس را دگرگون کرد و حاضران را به گریه انداخت. اینها نشانه بی‌وفایی دنیاست. وقتی دنیا چنین است، چرا باید برای آن دوید و دل به آن بست؟ مقصود از نکوهش محبت دنیا این نیست که انسان در دنیا زندگی نکند؛ سخن از دلبستگی به دنیاست، که ریشه بسیاری از گناهان است.
این اشعار در بحارالانوار، جلد پنجاه، صفحه دویست‌و‌یازده نقل شده است. از خداوند متعال می‌خواهم به همه ما توفیق دهد تا این اشارات و فرمایشات ارزشمند امیرالمؤمنین (ع) در زندگی‌مان اثر بگذارد و به آنها عمل کنیم.
صَلَّى اللَّهُ عَلَيْكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ.