جلسه اول(تنها جلسه)

أعوذ بالله من الشيطان الرجيم

بسم الله الرحمن الرحيم

الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صل على محمد وآل محمد وعجّل فرجهم، وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين.

به ارواح مقدس همه استادان و معلمان گذشته، به‌ویژه معلم شهید، حضرت آیت‌الله مطهری، رضوان‌الله‌تعالی‌علیه، صلوات می‌فرستیم. اللهم صل على محمد وآل محمد.

ماجرای بستن آب در صفین

امشب توفیق داریم در محضر خطبه پنجاه‌ویکم نهج‌البلاغه امیرالمؤمنین (ع) باشیم و آن را بخوانیم:

زمینه تاریخی خطبه

در مقدمه خطبه آمده است:

«وَمِنْ خُطْبَةٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ لَمَّا غَلَبَ أَصْحَابُ مُعَاوِيَةَ أَصْحَابَهُ عَلَى شَرِيعَةِ الْفُرَاتِ بِصِفِّينَ وَمَنَعُوهُمُ الْمَاءَ.»

این خطبه مربوط به زمانی است که اصحاب معاویه بر شریعه فرات در صفین مسلط شدند و آب را بر لشکریان امیرالمؤمنین (ع) بستند.

امیرالمؤمنین (ع) نمی‌خواست جنگی دربگیرد. پیش‌تر هم نماینده‌ای را نزد معاویه فرستاده بودند تا از وقوع جنگ جلوگیری کنند؛ اما معاویه اهل جنگ‌افروزی بود. پیش از آنکه امیرالمؤمنین (ع) و لشکرش به صفین برسند، معاویه با سپاهی بزرگ رسید و ده‌هزار نفر را به فرماندهی اعور سُلمی، که فرمانده پیشتاز سپاه بود، برای تسلط بر آب فرستاد. آنان آب را در اختیار گرفتند و راه دسترسی لشکریان امیرالمؤمنین (ع) را بستند.

وقتی معاویه نیز به آنجا رسید، از این کار بسیار خوشحال شد و خطاب به لشکریان شام گفت: «ای اهل شام، این نخستین پیروزی شماست.» سپس قسم خورد که به خدا و به پدرش ابوسفیان و گذشتگانش سوگند، اجازه نمی‌دهد حتی یک قطره آب به لشکریان امیرالمؤمنین (ع) برسد. تصمیم او این بود که راه آب را بر آنان ببندد.

در برابر اعور، مالک اشتر فرمانده سپاه امیرالمؤمنین (ع) بود. حضرت وقتی دیدند آب را بسته‌اند، صعصعة بن صوحان را که از یاران خاص ایشان بود، نزد معاویه فرستادند. او به معاویه گفت: «ما برای جنگ نیامده‌ایم. چرا آب را بسته‌ای؟ بستن آب، مردانگی نیست. آیا می‌خواهی با پیروز شدن بر آب، بر ما هم پیروز شوی؟»

معاویه گفت با یارانش مشورت می‌کند. آنان چند نظر داشتند: گروهی، از جمله ولید، می‌گفتند باید آب را به‌کلی بست تا لشکریان امیرالمؤمنین (ع) از تشنگی بمیرند. عبدالله بن اسعد هم می‌گفت کافی است یک روز آب را ببندند تا لشکر از تشنگی بمیرد. معاویه نظر عمرو عاص را هم پرسید. عمرو عاص با بستن آب مخالفت کرد و گفت: «علی کسی نیست که بگذارد لشکریانش بی‌آب بمانند؛ من با این کار موافق نیستم.» بااین‌حال، اکثریت موافق بستن آب بودند و معاویه هم نظر اکثریت را پذیرفت.

صفین روستایی در کنار آب بود، اما راه رسیدن به آب از گذرگاهی باریک و سنگ‌چین می‌گذشت و راه دیگری برای دسترسی به آن وجود نداشت. بعضی گفته‌اند این منطقه قنسرین بوده است. قنسرین یکی از پنج منطقه‌ای است که بنا بر روایات، سفیانی با تسلط بر آنها حکومتش استقرار پیدا می‌کند. این پنج منطقه عبارت‌اند از دمشق، اردن، حمص، حلب و قنسرین. پس از تسلط بر این مناطق، حکومت سفیانی مستقر می‌شود و آن‌گاه جریان او آغاز می‌شود؛ حکومتی که کارش شیعه‌کشی است.

قبیله کلب و بنی‌امیه

در روایات آمده است که سفیانی از قبیله کلب است. معاویه هم با زنی از همین قبیله ازدواج کرده بود؛ همسرش، مادر یزید، از قبیله کلب بود. این قبیله در پایداری حکومت بنی‌امیه نقش داشت.

پس از کشته شدن یزید، عبدالله بن زبیر قدرت گرفت و تا جایی پیش رفت که نزدیک بود بر شام هم مسلط شود. اگر شام را می‌گرفت، دیگر خبری از بنی‌امیه نمی‌ماند. اما قبیله کلب اجازه نداد. تعصب قبیله‌ای باعث شد شام را نگه دارند و حکومت بنی‌امیه را استوار کنند. به این ترتیب، حکومت بنی‌امیه پس از یزید هم با کمک آنان ادامه پیدا کرد.

معاویه در واقع امتداد همان جریانی بود که با امیرالمؤمنین (ع) دشمنی داشت. جنگ‌افروزی‌ها، یورش‌هایی که به اطراف کوفه می‌برد و غارت‌هایی که انجام می‌داد، همه در راستای از بین بردن شیعیان امیرالمؤمنین (ع) بود. پس از آن هم سفیانی، که از همان نسل و جریان است، شیعه‌کشی را ادامه می‌دهد. آن منطقه‌ای که آب را بر لشکریان امیرالمؤمنین (ع) بستند، همان قنسرین بود.

متن خطبه امیرالمؤمنین (ع)

بستن آب، خشم و جوش‌وخروشی در سپاه امیرالمؤمنین (ع) پدید آورد. حضرت چند جمله فرمودند و با همین جملات، یاران را برای پس گرفتن آب برانگیختند.

قَدِ اسْتَطْعَمُوكُمُ الْقِتَالَ.

«استطعموکم القتال» یعنی شما را به جنگ فراخوانده‌اند؛ گویی دعوتتان کرده‌اند و شما را بر سر سفره جنگ نشانده‌اند. آنان با بستن آب، شما را به جنگ می‌خوانند.

فَأَقِرُّوا عَلَى مَذَلَّةٍ وَتَأْخِيرِ مَحَلَّةٍ.

در برابر این نامردی، دو راه پیش روی شماست: یا ذلت و جایگاهی پست را بپذیرید، یا شمشیرهایتان را از خون آنان سیراب کنید تا خود از آب بنوشید.

أَوْ رَوُّوا السُّيُوفَ مِنَ الدِّمَاءِ تَرْوَوْا مِنَ الْمَاءِ.

پس باید یا ذلت را بپذیرید، یا بجنگید و بر آب مسلط شوید.

فَالْمَوْتُ فِي حَيَاتِكُمْ مَقْهُورِينَ، وَالْحَيَاةُ فِي مَوْتِكُمْ قَاهِرِينَ.

نتیجه این است که زندگیِ همراه با مقهور بودن، مرگ است و مرگی که با غلبه و عزت همراه باشد، زندگی است.

امام حسین (ع) نیز می‌فرمایند:

الْمَوْتُ فِي عِزٍّ خَيْرٌ مِنْ حَيَاةٍ فِي ذُلٍّ.

مرگ با عزت بهتر از زندگی با خواری است.

امیرالمؤمنین (ع) این جملات حماسی را فرمودند و لشکر به‌سرعت حمله کرد و در مدت کوتاهی بر آب مسلط شد.

گشودن راه آب برای سپاه معاویه

پس از آنکه یاران امیرالمؤمنین (ع) بر آب مسلط شدند، بعضی از آنان گفتند همان کاری را که سپاه معاویه با ما کرد، با آنان بکنیم و آب را بر آنها ببندیم. معاویه هم که دیگر بر آب دسترسی نداشت، با عمرو عاص مشورت کرد. عمرو عاص به او گفت: «من که گفتم آب را نبندید. اشتباه کردید. حالا که آب را بستید، چه کنیم؟ آیا علی هم با ما همین‌طور رفتار می‌کند؟» عمرو عاص پاسخ داد: «نه؛ علی جوانمرد است و آب را بر کسی نمی‌بندد.»

امیرالمؤمنین (ع) راه آب را باز کردند. حتی وقتی کسی پیشنهاد کرد آب را بر سپاه معاویه ببندند، حضرت فرمودند آب برای همه است و میان ما و آنان تفاوتی نیست. بنابراین، راه آب گشوده شد و همه لشکریان دشمن هم آب خوردند و سیراب شدند.

مرحوم محمدحسین شهریار همین مضمون را در شعری زیبا آورده است:

شنیدم آب به جنگ اندرون معاویه بستبه روی شاه ولایت، چرا که بود خسی

علی به حمله گرفت آب و باز کرد سبیلچرا که او کس هر بی‌کس و دادرسی

سه بار دست به دست آمد و در هر بار علیچنین هنری کرد و او چنان هوسی

فضول گفت که ارفاق تا به این حد بسکه بی‌حیایی دشمن ز حد گذشت بسی

جواب داد که ما جنگ بهر آن داریمکه نان و آب نبندد کسی به روی کسی

غلام همت آن قهرمان کنمکه بی‌رضای الهی نمی‌زند نفسی

دیوان شهریار، جلد اول، صفحه ۶۹۰.

امیرالمؤمنین (ع) با همین چند جمله حماسی سپاه را به حمله برانگیختند و آب را پس گرفتند. البته لشکریان معاویه هم درگیری کردند و بعضی از آنان جان‌فشانی زیادی نشان دادند. نقل شده است یکی از آنها چنان جنگید که یک دستش قطع شد؛ با دست دیگرش شمشیر می‌زد و به جنگ ادامه داد تا سرانجام کشته شد. معاویه شمشیر او را به ده‌هزار درهم خرید، چون او را مردی شجاع می‌دانست. لشکریان معاویه از این دست افراد بودند؛ نادانانی که معاویه فریبشان داده بود.

پیش‌تر داستانی درباره یکی از یاران امیرالمؤمنین (ع) نقل کردم که از کوفه به شام رفته بود. او سوار شترش بود که یکی از لشکریان معاویه ادعا کرد این شتر مال اوست. هرچه مرد گفت شتر مال خودش است، آن شخص نپذیرفت. نزد معاویه رفت و ادعایش را مطرح کرد و پنجاه نفر هم شهادت دادند که شتر متعلق به اوست. معاویه به مرد کوفی گفت باید شتر را به او بدهد، چون همه به سود او شهادت داده‌اند. آن مرد گفت: «بسیار خب، می‌دهم؛ اما می‌خواهم جمله‌ای به تو بگویم.» معاویه پذیرفت. مرد جلو رفت و گفت: «می‌دانی که این اصلاً ناقه نیست؛ ماده نیست...»

«ناقه» به شتر ماده می‌گویند؛ این شتر نر است. معاویه گفت: «می‌دانم، اما باید آن را بدهی. برو به علی بگو من صد هزار نفر مثل این‌ها دارم؛ کسانی که شتر نر را از ماده تشخیص نمی‌دهند.» یعنی صد هزار نیرویی دارم که آن‌قدر نادان‌اند که نمی‌فهمند این شتر نر است یا ماده.

این افراد کاملاً شست‌وشوی مغزی شده بودند. خودشان نمی‌دانستند چه می‌کنند و برای چه هدفی می‌جنگند. امیرالمؤمنین (ع) در توصیف این گروه می‌فرماید:

أَلَا وَإِنَّ مُعَاوِيَةَ قَادَ لُمَّةً مِنَ الْغُوَاةِ، وَعَمَسَ عَلَيْهِمُ الْخَبَرَ، حَتَّى جَعَلُوا نُحُورَهُمْ أَغْرَاضَ الْمَنِيَّةِ.

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرماید: «لُمّة» یعنی گروهی و جمعیتی؛ «غُواة» جمع «غاوی» و به معنای گمراهان است. معاویه جمعیتی از گمراهان را رهبری می‌کند و «عَمَسَ عَلَيْهِمُ الْخَبَرَ»؛ یعنی واقعیت‌ها را از آن‌ها پنهان کرده است. به‌سبب فریب و نیرنگ معاویه، این افراد از واقعیت‌ها خبر نداشتند و فکرشان از کار افتاده بود. خبرها و واقعیت‌ها بر آن‌ها پوشیده مانده بود، تا آنجا که «جَعَلُوا نُحُورَهُمْ أَغْرَاضَ الْمَنِيَّةِ»؛ گردن‌هایشان را در معرض مرگ و تیغ شمشیر قرار می‌دادند.

از یک سو، معاویه چنین برخورد ناجوانمردانه‌ای داشت و از سوی دیگر، رفتار امیرالمؤمنین (ع) زیبا و ارزشمند بود: آب را در اختیار همگان قرار داد و راه آب را گشود تا همه بنوشند. امام حسین (ع) نیز با یاران حر چنین کردند؛ با اینکه راه آب را بر ایشان بسته بودند، آب را در اختیارشان گذاشتند و سیرابشان کردند. این شیوه‌ای بود که معصومان ما در جنگ‌ها داشتند: آب را برای همه می‌دانستند.

امیرالمؤمنین (ع) بنای جنگ نداشتند. همان‌طور که پیش‌تر عرض کردم، جریر بن عبدالله را فرستادند تا جنگی درنگیرد و معاویه به راه بیاید. اما اگر جنگ ناگزیر می‌شد، امیرالمؤمنین (ع) اجازه نمی‌دادند جنگ به داخل شهر کشیده شود؛ باید بیرون شهر با دشمن مقابله می‌کردند. ما اهل جنگ نیستیم؛ اما اگر دشمن کنار نیاید و صلح را نپذیرد، بیرون شهر با او مقابله می‌کنیم و شکستش می‌دهیم. این منطق امیرالمؤمنین (ع) است.

امیدواریم این تفکر همواره برای ما الگو و درس باشد؛ در برابر دشمن بایستیم و با صلابت با او مبارزه کنیم.

وَصَلَّى اللهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ. اللهم صلّ على محمد وآل محمد.