جلسه سوم

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم. بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین، والصلاة والسلام على أشرف الأنبیاء والمرسلین، حبیب قلوب الصادقین، أبی‌القاسم المصطفى محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد وعلى أهل بیته الطیبین الطاهرین، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعین.

آفرینش الهی

أَنْشَأَ الْخَلْقَ إِنْشَاءً، وَابْتَدَأَهُ ابْتِدَاءً، بِلَا رَوِيَّةٍ أَجَالَهَا، وَلَا تَجْرِبَةٍ اسْتَفَادَهَا، وَلَا حَرَكَةٍ أَحْدَثَهَا، وَلَا هَمَامَةِ نَفْسٍ اضْطَرَبَ فِيهَا. أَحَالَ الْأَشْيَاءَ لِأَوْقَاتِهَا، وَلَاءَمَ بَيْنَ مُخْتَلِفَاتِهَا، وَغَرَّزَ غَرَائِزَهَا، وَأَلْزَمَهَا أَشْبَاحَهَا، عَالِمًا بِهَا قَبْلَ ابْتِدَائِهَا، مُحِيطًا بِحُدُودِهَا وَانْتِهَائِهَا، عَارِفًا بِقَرَائِنِهَا وَأَحْنَائِهَا.

خدا را شاکریم که این توفیق را به جمع حاضر عنایت فرموده است تا هفته‌ای یک بار دور هم جمع شویم و از کلمات مولای متقیان، امیرالمؤمنین (ع)، و خطبه‌های ارزشمند و والای ایشان بهره ببریم. این نعمت بزرگی است. امیدواریم با مداومت، قدر این نعمت را بدانیم و خداوند آن را از ما نگیرد، ان‌شاءالله.

در دو جلسه قبل عرض کردیم که ذات خدای متعال قابل درک نیست و ما از درک آن عاجزیم. در جلسه اول نکاتی درباره ناتوانی ما از مدح خدای متعال و شمارش نعمت‌های او بیان شد. در جلسه دوم نیز به صفات خدای متعال اشاره کردیم و در پایان بحث گفتیم که صفات خدا با صفات ممکنات تفاوت دارد.

خدا واجب‌الوجود است، اما ممکنات چنین نیستند. خدا وجود محض است و موجودات دیگر از وجود و ماهیت ترکیب شده‌اند. حتی اگر اجزای خارجی نداشته باشند، اجزای عقلی دارند؛ یعنی وجود و ماهیت. هر چیزی وجودی دارد و چیستی‌ای که به آن ماهیت می‌گویند، اما خدای متعال چیستی ندارد. وجود او بسیط و محض است. این مطلب را در جلسه قبل به‌اجمال بیان کردیم.

همچنین گفتیم که صفات خدای متعال، در یک تقسیم‌بندی، به صفات ذات و صفات فعل تقسیم می‌شوند. صفات ذات، صفاتی هستند که عین ذات خداوندند؛ مانند علم و حلم خدا. اما برخی صفات طرف و متعلق دارند و به ارتباط خدا با موجودات و هستی مربوط می‌شوند؛ مانند رازق‌بودن خدا. این صفت، صفت فعل است. خالق‌بودن خدا و فاطر بودن او نیز از صفات فعل است: «فاطر السماوات والأرض».

در این فراز، امیرالمؤمنین (ع) بحث درباره فعل خدا را آغاز می‌کنند. بحث امشب درباره آغاز صفات فعل و آفرینش است.

آفرینش خدا و آفرینش انسان

آفرینش خدا ممکن است با کارهای موجودات دیگر متفاوت باشد. آفرینش خدا به فکر نیاز ندارد. ما انسان‌ها اگر بخواهیم چیزی را درست کنیم، گاهی باید فکر کنیم؛ بدون فکر نمی‌توان کاری را راه انداخت. گاهی نیز برای ساختن چیزی از تجربه دیگران استفاده می‌کنیم. گاهی انسان خودش ابتکار به خرج می‌دهد و بر اساس فکر خودش کار می‌کند؛ گاهی از تجربه دیگران بهره می‌گیرد. ممکن است هم از بررسی افکار گذشته و مقایسه ساخته‌های خود استفاده کند. انسان گاهی چیزی را بارها می‌سازد و خراب می‌کند تا سرانجام آنچه را می‌خواهد به دست بیاورد.

پس در کارهای ما فکر، تجربه و آزمون‌وخطا وجود دارد. گاهی هم اضطراب و نگرانی در کار است. اما خدای متعال چنین نیست. او ایجاد می‌کند، بی‌آنکه به فکر نیاز داشته باشد یا از تجربه‌ای بهره بگیرد. در کار او آزمون‌وخطا، مقایسه یا اضطراب وجود ندارد. خلقت خدا را نمی‌توان با آفرینش و کارهای ما انسان‌ها مقایسه کرد.

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند: «أَنْشَأَ الْخَلْقَ إِنْشَاءً»؛ خداوند خلق را آفرید و ایجاد کرد. «وَابْتَدَأَهُ ابْتِدَاءً»؛ آفرینش را آغاز کرد.

«بِلَا رَوِيَّةٍ أَجَالَهَا»؛ بدون آنکه اندیشه‌ای را به جولان درآورد. انسان فکر خود را به کار می‌اندازد و جولان می‌دهد، اما این درباره خداوند نیست.

«وَلَا تَجْرِبَةٍ اسْتَفَادَهَا»؛ در آفرینش، از تجربه‌ای بهره نگرفت. چنان‌که گفته شد، انسان گاهی با ابتکار خود و اندیشه‌اش کاری را آغاز می‌کند و گاهی از تجربه دیگران استفاده می‌کند؛ اما خداوند از هیچ تجربه‌ای بهره نمی‌گیرد.

«وَلَا حَرَكَةٍ أَحْدَثَهَا»؛ آفرینش با حرکتی از جانب خداوند پدید نیامده است. برخی این حرکت را حرکت فکری دانسته‌اند و برخی حرکت جسمی. خداوند از هر دو منزه است: نه حرکت فکری دارد و نه حرکت جسمی. حرکت فکری انسان به این معناست که ابتدا چیزی را تصور می‌کند و سپس درباره آن تصدیق می‌کند. حرکت جسمی نیز ممکن است به تغییر مکان و جابه‌جایی نیاز داشته باشد. هیچ‌یک از این حرکت‌ها درباره خداوند مطرح نیست.

در بحث حرکت، افزون بر تقسیم‌بندی‌هایی مانند حرکت انتقالی و مکانی، از حرکت در کمیت، حرکت در کیفیت و حرکت جوهری نیز سخن گفته می‌شود. حرکت مکانی مانند این است که کسی از جایی برخیزد و به جای دیگری برود. حرکت در کیفیت، برای نمونه، تغییر رنگ یک گل است. کمیت نیز ممکن است تغییر کند. حرکت جوهری، حرکتی درونی است؛ یعنی موجودات لحظه‌به‌لحظه تغییر می‌کنند. این تغییر در جوهر و ذات آنهاست و بحث مفصلی دارد که ملاصدرا آن را مطرح کرده است. هیچ‌یک از این حرکت‌ها درباره خدای متعال قابل تصور نیست.

«وَلَا هَمَامَةِ نَفْسٍ اضْطَرَبَ فِيهَا»؛ آفرینش با اضطراب و نگرانی درونی همراه نبوده است. انسان چیزی می‌سازد، اما ممکن است نگران شود که آنچه ساخته همان چیزی نباشد که می‌خواسته است؛ گاهی هم چندین بار نقشه‌اش را تغییر می‌دهد تا به نقشه مورد نظر برسد. چنین اضطراب و نگرانی‌ای درباره خداوند مطرح نیست.

پس نکته نخست این است که خداوند خلق و موجودات را آفرید، بی‌آنکه فکر، تجربه، حرکت یا اضطرابی در کار باشد.

نظم در آفرینش و پیوند میان موجودات

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند: «أَحَالَ الْأَشْيَاءَ لِأَوْقَاتِهَا»؛ خداوند هر چیزی را به وقت خودش واگذار کرده است. در آفرینش موجودات نظم وجود دارد. چنین نیست که هر چیزی بی‌حساب‌وکتاب آفریده شود؛ هر چیزی در وقت خودش و بر اساس نظم و ترتیب پدید می‌آید.

سپس می‌فرمایند: «وَلَاءَمَ بَيْنَ مُخْتَلِفَاتِهَا»؛ خداوند میان چیزهای گوناگون و متفاوت، پیوند و ملایمت برقرار کرده است. در این جهان، موجودات عجیب و گوناگونی وجود دارند و خداوند میان آنها ارتباط و هماهنگی ایجاد کرده است. برای نمونه، میان روح و جسم، که از دو عالم متفاوت‌اند، پیوند برقرار کرده است. روح موجودی مجرد و لطیف است و جسم موجودی سنگین. همچنین خداوند میان آب و آتش و میان اجزای گوناگون موجودات ارتباط برقرار کرده است. همین درختی که می‌بینید، از عناصری پدید آمده که در آن وجود دارند؛ خداوند میان این عناصر هماهنگی ایجاد کرده است.

غرایز و ویژگی‌های موجودات

«وَغَرَّزَ غَرَائِزَهَا»؛ خداوند در هر موجودی غریزه‌ای قرار داده است. واژه «غَرَّزَ» به معنای فروبردن سوزن و تزریق‌کردن چیزی به درون است. منظور این است که خداوند صفات درونی موجودات را در آنها قرار داده است.

انسان غرایز گوناگونی دارد؛ مانند غریزه کنجکاوی، غریزه جنسی و عشق به علم. حیوانات نیز غرایز مختلفی دارند. همه موجودات، حتی جمادات، از ویژگی‌هایی درونی برخوردارند. برای نمونه، یک جسم ممکن است انعطاف‌پذیر و شکل‌پذیر باشد. این ویژگی نیز در آن قرار داده شده است. پس غریزه، صفت یا خصوصیت درونی‌ای است که خداوند در موجودات قرار داده است.

قرآن کریم درباره زنبور عسل می‌فرماید:

﴿ وَأَوْحَىٰ رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا ﴾

و پروردگارت به زنبور عسل وحی کرد که از کوه‌ها خانه‌هایی برگیر.

این غریزه زنبور عسل است که به بلندی‌ها و گل‌ها برود، شهد آنها را بگیرد و سپس در جای خاصی عسل تولید کند. همه اینها از غرایزی است که خداوند در درون موجودات قرار داده است.

امیرالمؤمنین (ع) در ادامه می‌فرمایند: «وَأَلْزَمَهَا أَشْبَاحَهَا». موجودات، افزون بر صفات درونی، صفات بیرونی هم دارند که در این بیان از آنها به «اشباح» تعبیر شده است. «شبح» به چیزی گفته می‌شود که ناگهان در برابر انسان پدیدار می‌شود. مقصود، ظاهر و ویژگی‌های بیرونی اشیاست؛ مانند مکان، شکل، قیافه، جسم و وزن آنها. آنچه در برخورد نخست با اشیا می‌بینیم، صفات درونی آنها نیست، بلکه ظاهر آنهاست. پس «اشباح» به صفات ظاهری اشیا اشاره دارد؛ ویژگی‌هایی که در برابر ما آشکارند و هر چیزی را از چیز دیگر متمایز می‌کنند.

علم خداوند به موجودات

سپس می‌فرمایند: «عَالِمًا بِهَا قَبْلَ ابْتِدَائِهَا»؛ خداوند پیش از آغاز آفرینش، به موجودات علم داشت.

در اینجا بحثی علمی مطرح است که فعلاً فقط به‌اجمال به آن اشاره می‌کنم: علم انسان به اشیا چگونه است؟ در تعریف علم می‌گویند: «صورت الشیء عند الذهن»؛ صورت چیزی نزد ذهن.

علم حصولی و علم حضوری

صورت اشیا، یعنی تصویری که از اشیا در ذهن انسان منعکس می‌شود، علم نام دارد. ذهن انسان مانند آینه‌ای است که تصویر اشیا در آن می‌افتد. وقتی دریا را می‌بینیم، خود دریا در ذهن ما جای نمی‌گیرد؛ بلکه صورتی از آن در ذهنمان پدید می‌آید. همین‌طور وقتی این اتاق را می‌بینیم، صورت اتاق در ذهن ماست، نه وجود خارجی آن.

علمی که ما به این صورت‌ها داریم، در اصطلاح «علم حصولی» نامیده می‌شود؛ یعنی علمی که انسان آن را تحصیل می‌کند.

اما انسان نوع دیگری از علم هم دارد که به آن «علم حضوری» می‌گویند. در این علم، چنین نیست که صورتی از چیزی در ذهن نقش ببندد و انسان از راه آن صورت به آن چیز آگاه شود. برای مثال، علم انسان به نفس خودش، علم حضوری است. همچنین انسان می‌داند که این مطلب را می‌داند. مطلب در ذهن اوست و او به آن آگاهی دارد؛ پس این آگاهی، علم حضوری است.

خدای متعال همه اشیا را آفریده است و علم او به اشیا علم حصولی نیست؛ همه چیز نزد خدا حاضر است. دیروز و امروز و فردا برای ما معنا دارد، اما خداوند دیروز و امروز و فردا ندارد. این زمان‌بندی به نگاه انسان محدود مربوط است. برای خداوند که نامحدود است، همه اشیا حاضرند و گذشته و آینده تفاوتی ندارند. اگر کسی صدها هزار سال پیش مرده باشد، از نظر ما غایب است، اما نزد خدا حاضر است. بنابراین علم خداوند به اشیا، علم حضوری است.

حضرت به همین معنا اشاره می‌فرمایند:

ثُمَّ أَنْشَأَ سُبْحَانَهُ فَتْقَ الْأَجْوَاءِ، وَشَقَّ الْأَرْجَاءِ، وَسَكَائِكَ الْهَوَاءِ

خداوند «عَالِمًا بِهَا قَبْلَ ابْتِدَائِهَا» بود؛ پیش از آغاز آفرینش، همه چیز را می‌دانست. همچنین به حدود و انتهای اشیا احاطه داشت. ما بر اشیا احاطه نداریم؛ آنها بیرون از وجود ما هستند و ما نیز بر یکدیگر احاطه نداریم. اما خداوند بر همه چیز محیط است و حدود، جوانب و انتهای هر چیز را می‌داند.

«عارِفًا بِقَرائِنِها وَأَحْنائِها»؛ خداوند قرائن و همراهان هر چیز را می‌داند. «أحناء» جمع «حَنو» است و به انحنا، اعوجاج و کجی اشاره دارد. مثلاً می‌داند که استخوانی صاف است یا کج. پس خداوند هم خود اشیا را می‌داند، هم قرائن و همراهانشان را و هم انحنا و کجی آنها را.

تا اینجا سخن از آفرینش بود. یکی از صفات فعل خداوند، آفرینش است.

آفرینش فضا

حضرت می‌فرمایند:

ثُمَّ أَنْشَأَ سُبْحَانَهُ فَتْقَ الْأَجْوَاءِ، وَشَقَّ الْأَرْجَاءِ، وَسَكَائِكَ الْهَوَاءِ

«ثُمَّ أَنْشَأَ» یعنی سپس ایجاد کرد. «فَتْق» در برابر «رَتق» است. فتق به معنای باز کردن و شکافتن است و رتق به معنای بستن و به‌هم‌پیوستن. قرآن درباره آسمان و زمین می‌فرماید:

﴿ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا ﴾

آسمان و زمین به‌هم‌پیوسته بودند و ما آن دو را از هم گشودیم.

حضرت می‌فرمایند نخستین چیزی که خداوند می‌آفریند، فضاست. «جَوّ» به معنای فضا و «أجواء» جمع آن است. در این فضا میلیاردها کهکشان، منظومه و ستاره وجود دارد و هر چیزی فضایی را اشغال می‌کند.

واژه «اتمسفر» اصطلاحی است که ریشه‌اش به یونان می‌رسد و بعدها در زبان انگلیسی و زبان‌های دیگر رواج پیدا کرده است. تعبیر «أجواء» در کلام امیرالمؤمنین (ع) جمع آمده است؛ از این تعبیر می‌توان دریافت که فضا لایه‌ها و طبقات دارد، نه اینکه یک لایه باشد. دانشمندان امروز نیز می‌گویند اتمسفر پنج لایه دارد.

نجوم و هیئت

علم نجوم و علم هیئت از علوم بسیار قدیمی‌اند. در گذشته در حوزه‌ها نیز این علوم را می‌خواندند و بزرگان ما در آنها متخصص بودند. مرحوم آیت‌الله حسن‌زاده از متخصصان این علوم بود. هندسه، مثلثات و هیئت در کتاب‌های قدیم مطرح بوده‌اند؛ طب و علوم غریبه نیز از جمله علومی بودند که در حوزه‌ها به آنها می‌پرداختند. ابن‌سینا و بسیاری از بزرگان گذشته نیز این علوم را می‌دانستند.

نجوم، ستاره‌شناسی است؛ از جمله آگاهی درباره شمار ستارگان، میزان نور و حرکت آنها. هیئت، دانشی درباره افلاک است: اینکه چند فلک داریم، در هر فلک چند ستاره قرار دارد و آیا قرار گرفتن ستارگان در فلک‌های گوناگون آثاری بر زمین دارد یا نه.

بحث هیئت از هندسه و مثلثات آغاز می‌شود. در میان شکل‌های هندسی، دایره از ساده‌ترین شکل‌هاست و نخستین شکلی که در دایره جا می‌گیرد، مثلث است. از همین رو، بحث را از مثلثات آغاز می‌کنند. افلاک نیز در این دانش به صورت دایره‌های گوناگون تصویر می‌شوند و درباره شکل‌های هندسی، به‌ویژه مثلث، بحث می‌شود.

ریشه دانش‌ها در سخن از حضرت ادریس (ع)

آنچه در این زمینه می‌دانیم، از انبیا به ما رسیده است. در یونان قدیم، حکیمی به نام هرمس وجود داشت که از حکمای بسیار قدیمی بود. یونانیان چنان به او علاقه داشتند که افراد بسیاری نام هرمس را برای خود برمی‌گزیدند. برای آنکه هرمس اصلی از دیگران بازشناخته شود، او را «هرمس‌الهرامسه» می‌نامیدند؛ یعنی برترین هرمس‌ها. از او با تعبیر «حکیم‌الحکما» نیز یاد می‌شد.

در اصطلاح اسلامی، هرمس‌الهرامسه همان حضرت ادریس (ع) است؛ پیامبر خدا. نودونه درصد از علوم بشر از هرمس‌الهرامسه سرچشمه گرفته است. خیاطی، ریاضیات، طب و دیگر دانش‌ها به حضرت ادریس (ع) بازمی‌گردند.

حضرت ادریس (ع) بسیار قدیمی است. پس از حضرت آدم (ع)، حضرت شیث (ع) آمد و پس از او هرمس، یعنی حضرت ادریس (ع). بنابر آنچه نقل شده، حضرت ادریس (ع) نیز مانند امام زمان (عج) غیبتی داشته و سیصدوشصت سال در غیبت بوده است. هرمس نامی است که یونانیان برای او به کار می‌بردند و ما او را ادریس می‌نامیم.

در منابع اسلامی، حضرت ادریس و الیاس یک نفرند، نه دو نفر. حضرت ادریس پیش از غیبت و همان شخص پس از غیبت با نام الیاس شناخته می‌شود. قرآن می‌فرماید:

﴿ وَإِنَّ إِلْيَاسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ ﴾

الیاس از پیامبران بود.

بنابراین، دانش‌هایی مانند نجوم و هیئت نیز به حضرت الیاس، یعنی حضرت ادریس (ع)، بازمی‌گردند.

این مطالب از این طریق به پیامبر بزرگوار اسلام، حضرت محمد (ص)، و امیرالمؤمنین علی (ع) رسیده است.

پس نخستین چیزی که خداوند متعال آفرید، جوّ یا فضاست؛ همان چیزی که امروزه اتمسفر می‌نامند. فضا لایه‌ها و طبقات گوناگونی دارد. امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند:

ثُمَّ أَنْشَأَ سُبْحَانَهُ فَتْقَ الْأَجْوَاءِ، وَشَقَّ الْأَرْجَاءِ، وَسَكَائِكَ الْهَوَاءِ.

خداوند فضاهای گوناگون و لایه‌های آن را از هم جدا کرد. «فتق» به معنای گشودن و جداکردن است. «أرجاء» نیز به معنای اطراف است؛ پس «شق الأرجاء» یعنی اطراف را گشود و از هم جدا کرد.

عبارت پایانی، «وسکائك الهواء» است. «سکائك» جمع «سکاکه» است. برای بررسی معنای این واژه می‌توان به کتاب‌های مهم لغت عرب، از جمله مقاییس‌اللغه، مفردات راغب اصفهانی و لسان‌العرب مراجعه کرد. «سکاکه» معانی گوناگونی دارد؛ یکی از آن‌ها «ابن‌السبیل» است، یعنی کسی که در راه مانده است. اما معنایی که در اینجا محل بحث است، فضای میان آسمان و زمین است. بنابراین «سکائك الهواء» به فضای میان آسمان و زمین، یعنی هوا، اشاره دارد.

هوا در تعبیر رایج به معنای فضای خالی است. وقتی می‌پرسیم درون این ظرف چیست و می‌گویند «هوا»، یعنی چیزی در آن نیست و خالی است. یکی از معانی «هوا» نیز جایگاه سقوط است؛ انسان در هوا نمی‌تواند بایستد و سقوط می‌کند. از همین رو «هوای نفس» نیز چنین نامیده شده است: پیروی از هوای نفس آدمی را به سقوط می‌کشاند، هم در دنیا و هم در آخرت. هوای نفس پوچ است و چیزی جز توهم و اندیشه‌های بیهوده در آن نیست؛ پیروی از آن، پیروی از پوچی است و انسان را به سقوط می‌کشاند.

پس خداوند متعال طبقات و لایه‌های گوناگون فضا را از هم جدا کرد، اطراف آن‌ها را گشود و فضای خالی، یعنی هوا، را میان آن‌ها قرار داد.

در این‌باره بحث‌های علمی فراوانی هست که به‌دلیل پایان وقت، آن را به جلسه بعد واگذار می‌کنیم. از خداوند متعال می‌خواهیم توفیق دهد قدر نعمت این اجتماع و بهره‌مندی از بیانات امیرالمؤمنین (ع) را بدانیم؛ این جمله‌های زیبا را که کمتر کسی قدرشان را می‌داند، دریابیم و این نعمت از ما گرفته نشود.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته. اللهم صلّ علی محمد و آل محمد.