جلسه چهارم

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لله رب العالمین، والصلاة والسلام على أشرف الأنبیاء والمرسلین، حبیب قلوب الصادقین، أبی‌القاسم المصطفی محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد وعلى أهل بیته الطیبین الطاهرین، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعین.

آفرینش جهان در بیان امیرالمؤمنین (ع)

در جلسه قبل به این فراز رسیدیم و اندکی درباره آن سخن گفتیم. موضوع فراز، آفرینش جهان است؛ بحثی که از مباحث اختصاصی ائمه (ع) به شمار می‌آید. امشب تنها مقدمه‌ای درباره آن عرض می‌کنم و تطبیق فراز را به جلسه آینده وا می‌گذارم.

ثُمَّ أَنْشَأَ سُبْحَانَهُ فَتْقَ الْأَجْوَاءِ، وَشَقَّ الْأَرْجَاءِ، وَسَكَائِكَ الْهَوَاءِ، فَأَجْرَى فِيهَا مَاءً مُتَلَاطِمًا تَيَّارُهُ، مُتَرَاكِمًا زَخَّارُهُ، حَمَلَهُ عَلَى مَتْنِ الرِّيحِ الْعَاصِفَةِ.

آفرینش جهان هم بحثی علمی دارد که نظر علم امروز را درباره آن در جلسه آینده مطرح می‌کنم و هم در نهج‌البلاغه، در کلام امیرالمؤمنین (ع)، به آن پرداخته شده است. این بحث اهمیت فراوانی دارد. علم امروز درباره آغاز جهان، پاسخ روشنی ندارد؛ به تعبیر رایج، جهان مانند کتابی کهنه است که برگ نخست و آخرش افتاده باشد. مبدأ و منتهای آن برای علم معلوم نیست. البته فرضیه‌هایی درباره آفرینش جهان مطرح شده است که در ادامه به فرضیه مشهور هم اشاره خواهم کرد.

وقتی علم در این زمینه پاسخ روشنی ندارد، باید برای شناخت چگونگی آفرینش جهان به سراغ معصومین (ع) برویم و از منبعی معتبر بجوییم که جهان چگونه آفریده شده است.

نکته‌ای که در جلسه قبل به آن اشاره کردیم این بود که آفرینش خداوند مانند آفرینش ما نیست. ما برای ساختن چیزی فکر می‌کنیم، از ابزار استفاده می‌کنیم و باید مراحل مختلفی را بگذرانیم؛ ممکن است آزمون‌وخطا کنیم و چند بار شکست بخوریم تا سرانجام چیزی بسازیم. خداوند چنین نیازهایی ندارد.

به بیان امیرالمؤمنین (ع)، نخستین چیزی که خداوند آفرید، فضا بود: «أَنْشَأَ الْأَجْوَاءَ». فضا نیز دارای لایه‌ها و طبقات است.

آفرینش فضا و مراحل پس از آن

در میان متکلمان و فیلسوفان این بحث مطرح شده است که آیا فضا وجودی مستقل دارد یا امری عدمی است. برخی فضا را مانند زمان دانسته‌اند؛ همان‌طور که زمان را وابسته به موجودات می‌دانند و آن را با دگرگونی و حرکت موجودات مرتبط می‌کنند. بر این اساس، چنین پرسشی پیش می‌آید که آیا باید نخست موجوداتی باشند تا پس از آن فضا پدید آید؛ شبیه این پرسش که اول مرغ بوده یا تخم‌مرغ.

اما این تصور درست نیست. برای ساختن یک بنا، فضا لازم است؛ نخستین جسمی هم که آفریده شده، باید جایی داشته باشد. پس فضا پیش از جسم است. از این رو، سخن امیرالمؤمنین (ع) درباره آفرینش فضا در آغاز آفرینش، سخنی استوار و درست است.

پس از آفرینش فضا، امیرالمؤمنین (ع) به آفرینش آب و هوا اشاره می‌کنند و سپس از باد سخن می‌گویند. باد نیز انواعی دارد که حضرت در همین خطبه به برخی از آنها اشاره می‌کنند. پس از آن، از تلاطم و تراکم آب بر اثر باد و طوفان سخن به میان می‌آید. این تلاطم‌ها به پدیدآمدن کف می‌انجامد و از آن، آسمان‌ها آفریده می‌شوند. بنابراین، حضرت مراحل آفرینش را به‌ترتیب بیان می‌کنند: فضا، آب، هوا و باد، تلاطم آب و پدیدآمدن کف، و سپس آفرینش آسمان‌ها. تطبیق این بیان بر نظریه علمی امروز را در جلسه آینده بررسی می‌کنیم.

حدیث ثقلین و جایگاه امامت

مناسب دیدم، با توجه به شهادت امام صادق (ع) در روز گذشته، امشب نیز از مرقد مبارک ایشان بهره ببریم و حدیثی از آن حضرت را توضیح بدهم. پیش از آن، لازم است مقدمه‌ای عرض کنم.

پیامبر بزرگوار اسلام (ص) در زمان حیات خود حدیثی فرمودند که به حدیث ثقلین شناخته می‌شود. این حدیث متواتر است و نزد اهل‌سنت نیز مورد اتفاق است. پیامبر (ص) فرمودند:

إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ: كِتَابَ اللَّهِ وَعِتْرَتِي أَهْلَ بَيْتِي، مَا إِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا أَبَدًا.

من در میان شما دو چیز گران‌بها به‌جا می‌گذارم: کتاب خدا و عترتم، اهل‌بیتم. تا زمانی که به آن دو تمسک جویید، هرگز گمراه نخواهید شد.

پیامبران برای هدایت بشر آمدند و پیامبر اسلام (ص)، که آخرین پیامبر است، برای هدایت انسان‌ها تا پایان راه آمده است. ازاین‌رو، آنچه برای هدایت بشر آورده‌اند باید تا پایان برای هدایت امت کافی باشد. قرآن در جای خود باقی است، اما به مفسر نیاز دارد. پیامبر (ص) فرمودند تا زمانی که مردم این دو گوهر را با هم داشته باشند، هرگز گمراه نمی‌شوند؛ اما جداکردن آن دو، آغاز گمراهی است.

قرآن صامت، همین قرآنی است که در اختیار ماست و قرآن ناطق، اهل‌بیت (ع) هستند؛ پیامبر (ص) و امامان معصوم (ع) که زبان گویای قرآن‌اند. این دو را باید با هم داشت. اگر یکی از آنها از دیگری جدا شود، زمینه گمراهی فراهم می‌شود. عده‌ای تنها به قرآن صامت تمسک جستند و به گمراهی افتادند؛ عده‌ای نیز تنها به قرآن ناطق چسبیدند و بسیاری از آنان هم گمراه شدند و فرقه‌هایشان پدید آمد.

متأسفانه این جدایی ادامه پیدا کرد و کسانی کوشیدند امامت را از نبوت و قرآن جدا کنند. مسئله این نیست که فقط خلیفه‌ای تعیین شود؛ مسئله این است که اسلام چگونه پس از پیامبر (ص) ادامه پیدا کند. از نظر ما، امامت ادامه نبوت است. در سقیفه، بزرگ‌ترین ضربه‌ای که به اسلام وارد شد، جداکردن امامت از نبوت بود. اهل‌سنت امامت را از اصول دین نمی‌دانند، اما از نظر ما، بر پایه حدیث ثقلین، قرآن و امامت باید با هم باشند و نباید آنها را از یکدیگر جدا کرد.

پس از رحلت پیامبر (ص)، در سقیفه امامت کنار گذاشته شد و خلافت به‌جای آن مطرح شد. امامت و خلافت یکی نیستند؛ خلافت دست‌به‌دست گشت، اما موضوع امامت که پیامبر (ص) مطرح کرده بودند، به حاشیه رفت. این انحراف ادامه یافت و حکام نیز در طول سال‌ها برای آن تلاش کردند.

بنا بود امامت در زمان امام مجتبی (ع) زنده شود. در زمان امیرالمؤمنین (ع) فرصتی برای طرح این مباحث فراهم نشد و حضرت پیوسته درگیر جنگ بودند. در زمان امام مجتبی (ع) حکومت در اختیار ایشان بود و معاویه نیز پذیرفته بود؛ اما بعد از آن، مسئله جنگ را بر امام حسین (ع) تحمیل کردند و امامت ایشان را زیر سؤال بردند. این روند ادامه یافت تا زمان امام باقر (ع) و امام صادق (ع). در واقع، تشیع با امام صادق (ع) دوباره جان گرفت؛ اگر ایشان نبودند، اندیشه تشیع را از میان برده بودند. در برابر امامت، خلافت را مطرح کردند و با این کار، همان جدایی از مسیر پیامبر (ص) را پیش بردند.

در این میان، در صحیح بخاری آمده است که خلیفه دوم در آخرین روزهای زندگی پیامبر (ص)، هنگامی که حاضران در محضر ایشان بودند، مانع شد که پیامبر وصیت خود را مکتوب کنند. ابن‌عباس، که از مفسران بزرگ است، می‌گوید بزرگ‌ترین ضربه‌ای که به اسلام وارد شد، همین بود: نگذاشتند وصیت پیامبر (ص) به‌صورت مکتوب نوشته شود. اگر این وصیت مکتوب می‌شد، بسیاری از این انحراف‌ها از میان می‌رفت.

ازاین‌رو، وظیفه ماست که از امام صادق (ع)، امام مذهب جعفری، سخن بگوییم و از سخنان ایشان بهره ببریم. حدیث کوتاهی از آن حضرت نقل شده است. از امام صادق (ع) پرسیدند: زندگی خود را بر چه چیزی بنا کرده‌اید؟ حضرت در پاسخ فرمودند که آن را بر چهار چیز بنا کرده‌اند. نخستین مورد چنین است:

قِيلَ لِلْإِمَامِ الصَّادِقِ عَلَيْهِ السَّلَامُ: عَلَى مَاذَا بَنَيْتَ أَمْرَكَ؟ قَالَ: عَلَى أَرْبَعَةِ أَشْيَاءَ: عَلِمْتُ أَنَّ عَمَلِي لَا يَعْمَلُهُ غَيْرِي فَاجْتَهَدْتُ.

حضرت فرمودند: «یقین کردم که کار مرا جز خودم کسی انجام نمی‌دهد، پس تلاش کردم.» هر انسانی وظایف شخصی‌ای دارد که دیگری نمی‌تواند به‌جای او انجام دهد. وقتی امام به این باور رسیدند، تلاش کردند و از کوشش بازنایستادند.

انسان در این دنیا وظایفی دارد، اما گاهی گمان می‌کند که بی‌هدف آمده و زندگی‌اش تنها به خوردن و گذران امور مادی محدود است. اگر تمام فکر انسان این باشد که چرا دارایی‌اش کم یا زیاد شد و چه اتفاقی برای زندگی مادی‌اش افتاد، بی‌آنکه به فلسفه آفرینش خود بیندیشد، باید از خود بپرسد برای چه به این دنیا آمده و قرار است به چه چیزی برسد. خدایی که انسان را آفریده، برای او وظایفی قرار داده است؛ خداوند حکیم است و آفرینش انسان بی‌هدف نیست.

اگر انسان تنها در مسیر مادیات حرکت کند و به وظایفی که خداوند برایش قرار داده بی‌اعتنا باشد، گویی به آن وظایف پشت کرده است. خداوند انسان را انسان آفریده است؛ اگر بنا بود تنها در پی همان نیازهای حیوانی باشد، می‌توانست حیوان باشد.

نخستین نکته این است که خداوند برای هر انسان وظایفی قرار داده است؛ چه وظایف معنوی و دینی، مانند نماز و روزه و حج و زکات، و چه وظایف مادی، مانند رسیدگی به خانواده و دیگر تکالیفی که خداوند بر عهده انسان گذاشته است. خداوند راه انجام این وظایف را نیز نشان داده است.

وظیفه هرکس را خودش باید انجام دهد

خداوند برای هر وظیفه‌ای راهی نیز قرار داده است و انسان باید از همان راه برای انجام آن بکوشد. هیچ‌کس نمی‌تواند وظیفه شخص دیگری را به‌جای او انجام دهد. وقتی انسان این را باور کند، تلاش خود را آغاز می‌کند.

خدا رحمت کند مرحوم آیت‌الله شطاری را. ایشان استاد حوزه و پیرمردی هشتادساله بودند. وقتی ایشان را برای حج می‌بردیم، هنگام رمی جمرات پیشنهاد کردیم در چادر بمانند و کسی به نیابت از ایشان رمی کند. ایشان گفتند: «این وظیفه خودم است؛ کس دیگری نمی‌تواند وظیفه مرا انجام دهد. خودم باید بیایم.» مسیر چادرها تا جمرات هم بسیار طولانی بود. بااین‌حال، ایشان می‌گفتند باید خودم تا آنجا بیایم؛ اگر رسیدم و نتوانستم انجامش دهم، آن‌وقت مسئله دیگری است. نمی‌شود از همین‌جا در چادر بنشینم و بگویم چون توان ندارم، دیگری به‌جای من انجام دهد. هرکس باید وظیفه خودش را انجام دهد.

امام صادق (ع) می‌فرمایند:

عَلِمْتُ أَنَّ عَمَلِي لَا يَعْمَلُهُ غَيْرِي، فَاجْتَهَدْتُ

این نکته نخست است: وظایف خودم را باید خودم انجام دهم و برای آن بکوشم.

خداوند بر انسان احاطه دارد

پایه دوم زندگی من این است که باور کنم خداوند بر من احاطه دارد و همه لحظات و کارهای مرا می‌داند؛ چه در نهان کاری انجام دهم و چه در آشکار. هیچ‌چیز از خداوند پنهان نیست.

وَعَلِمْتُ أَنَّ اللَّهَ مُحِيطٌ عَلَيَّ، فَاسْتَحْيَيْتُ

وقتی این را باور کردم، از خدا حیا کردم. اگر انسان خدا را همه‌جا حاضر و ناظر بداند، در کسب‌وکار، زندگی و ارتباط با دیگران، از او شرم می‌کند. ما گاهی از مردم خجالت می‌کشیم، اما از خدا حیا نمی‌کنیم؛ افراد را ناظر می‌بینیم و ممکن است در حضور دوستانمان کارهایی نکنیم، اما گمان می‌کنیم خدا نمی‌بیند و نمی‌داند.

خداوند می‌فرماید:

﴿ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ ﴾

ما از رگ گردن به او نزدیک‌تریم.

و نیز می‌فرماید:

﴿ إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ ﴾

به‌راستی خداوند به بندگان بیناست.

پس نکته دوم این است که خداوند بر ما احاطه دارد و ما در محضر او هستیم.

رزق هرکس به او می‌رسد

پایه سوم زندگی آن است که باور کنم رزق مرا دیگری نمی‌خورد. وقتی به این باور رسیدم، آرامش پیدا می‌کنم.

وَعَلِمْتُ أَنَّ رِزْقِي لَا يَأْكُلُهُ غَيْرِي، فَاطْمَأْنَنْتُ

ما در زندگی آرامش نداریم؛ برای چند لقمه نان این‌سو و آن‌سو می‌رویم، به دیگران آسیب می‌زنیم، دروغ می‌گوییم و گاهی برای به‌دست‌آوردن روزی، به کارهای نادرست و حرام دست می‌زنیم. این ضعف ماست؛ هنوز باور نکرده‌ایم که خداوند روزی‌رسان است.

توان جسمی، فکری و روحی ما را خداوند به ما داده است، اما گاهی همه‌چیز را به خودمان نسبت می‌دهیم. این همان اندیشه قارونی است: قارون با آن همه ثروت گفت همه اینها را خودم به دست آورده‌ام، و سرانجام زمین شکافته شد و او را در خود فرو برد.

رزق ما از سوی خداوند می‌رسد، نه اینکه مستقل از او به کارها و افراد وابسته باشد. اینکه تدریس می‌کنیم، در شرکتی کار می‌کنیم یا کاری دیگر انجام می‌دهیم، به‌تنهایی روزی‌رسان نیست؛ خداوند است که روزی را می‌رساند و یاری می‌کند. باید این را ببینیم و به آن توجه کنیم.

خداوند به همه روزی می‌دهد؛ حتی حیوانات نیز از روزی او بهره‌مندند. سفره رحمت خداوند برای همه گسترده است. اما ما دو نوع رزق داریم: رزق مادی و رزق معنوی. نباید تنها به روزی مادی و دنیا بچسبیم و از رزق معنوی غافل شویم. برخی تمام همتشان دنیاست و با خدا کاری ندارند؛ اما ما برای این آفریده نشده‌ایم. انسان باید رشد کند و به کمالات معنوی، فهم، درک و ارتباط با خداوند برسد.

پیامبر اکرم (ص) فرمودند:

بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَكَارِمَ الْأَخْلَاقِ

برانگیخته شدم تا مکارم اخلاق را به کمال برسانم.

محاسن اخلاق، مانند خوش‌رفتاری، در زندگی روزمره و کسب‌وکار نیز اهمیت دارد؛ کسی که می‌خواهد تجارت کند، باید خوش‌رفتار باشد. اما مکارم اخلاق مرتبه‌ای فراتر دارد و پیامبر (ص) برای به‌کمال‌رساندن آن مبعوث شدند. گاهی مردم برخی رفتارهای اخلاقی را در جوامع غربی می‌بینند و آنها را با ما مقایسه می‌کنند؛ اما این مقایسه‌ها درست نیست. اگر آنها محاسن اخلاقی دارند، بسیاری از این آموزه‌ها از تعالیم ما گرفته شده است. چنان‌که دیشب عرض کردم، آن مسیحی می‌گفت اگر نهج‌البلاغه امیرالمؤمنین (ع) نبود، از کجا می‌توانستیم این مطالب را برای مردم موعظه و بیان کنیم؟

نباید خودمان را با کسانی مقایسه کنیم که تمام توجهشان به دنیا و رزق مادی است. رزق معنوی را نیز باید بجوییم و برای آن تلاش کنیم. خداوند به هر دو گروه می‌بخشد:

﴿ كُلًّا نُمِدُّ هَٰؤُلَاءِ وَهَٰؤُلَاءِ ﴾

هر دو گروه را از عطای پروردگارت مدد می‌رسانیم.

﴿ وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُورًا ﴾

عطای پروردگارت از کسی دریغ‌شده نیست.

گروهی دنیا را می‌خواهند و برای آن تلاش می‌کنند و به خواسته خود می‌رسند؛ گروهی نیز آخرت را می‌جویند. پیامبران ما در پی آخرت بودند. گاهی می‌پرسند: مگر خداوند پیامبرانش را دوست نداشت که به آنان مال نداد؟ خداوند آنان را دوست داشت، اما در روایت آمده است که اگر دنیا نزد خداوند به‌اندازه بال پشه‌ای ارزش داشت، آن را به پیامبران می‌داد.

اگر دنیا به‌اندازه بال پشه‌ای ارزش داشت، خداوند آن را به پیامبرانش می‌داد.

اینها ارزش‌هایی نیستند که بتوان با آنها معنویت و کمال انسان را سنجید. اینکه گروهی ثروت بیشتری دارند و گروهی کمتر، دلیلی بر برتری معنوی آنها نیست. رزق هرکس، کم یا زیاد، به او می‌رسد و مقدار آن به تقدیرات الهی و کارهایی که انسان انجام می‌دهد وابسته است. خداوند به همه می‌دهد و تفاوت در مقدار روزی نیز به خود انسان و اندازه ارتباط معنوی او با خداوند بازمی‌گردد.

آمادگی برای مرگ

نکته چهارم این است که بدانم پایان کارم مرگ است و برای آن آماده شوم.

وَعَلِمْتُ أَنَّ آخِرَ أَمْرِي الْمَوْتُ، فَاسْتَعْدَدْتُ

ما باید برویم، اما هیچ‌کداممان آماده نیستیم. خداوند برای آنکه انسان به رفتنی‌بودن خود توجه کند، پیوسته نشانه‌هایی پیش چشم او قرار می‌دهد. امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند:

مَا أَكْثَرَ الْعِبَرَ وَأَقَلَّ الِاعْتِبَارَ

زمینه عبرت‌گرفتن فراوان است، اما عبرت‌گیرندگان اندک‌اند. امروز دوستی از دنیا می‌رود، فردا برادری؛ همه ما مرگ دیگران را دیده‌ایم. بااین‌حال، وقتی از تشییع و خاک‌سپاری بیرون می‌آییم، دوباره سرگرم کارهای خود می‌شویم و همه‌چیز را فراموش می‌کنیم.

وقتی می‌دانم سرانجام باید بروم، باید خودم را برای آن دنیا آماده کنم. این نگاه به مرگ و آمادگی برای آن، منطق ماست؛ چگونه می‌توانیم خود را با کسانی مقایسه کنیم که همه توجهشان به دنیاست و برای آخرت و آمادگی مرگ اعتباری قائل نیستند؟

درست است که در زندگی باید دروغ نگفت، خیانت نکرد و خوش‌رفتار بود؛ اما اینها از محاسن اخلاق است. هر انسان عاقلی می‌داند که نباید دروغ بگوید. اگر مسلمانی دروغ بگوید، کار نادرستی کرده است؛ اگر غیرمسلمانی هم دروغ بگوید، او نیز خطا کرده است. این مقایسه‌ها به این معنا نیست که رفتار نادرست کسی را بر دیگری ترجیح دهیم یا آن را کار درستی بدانیم. بسیاری از این آموزه‌های اخلاقی نیز از اسلام گرفته شده‌اند؛ هرچند متأسفانه برخی مسلمانان خود به مفاهیم و آموزه‌های اسلامی عمل نمی‌کنند.

جمع‌بندی

امام صادق (ع) از چهار پایه سخن می‌فرمایند:

عَلِمْتُ أَنَّ عَمَلِي لَا يَعْمَلُهُ غَيْرِي، فَاجْتَهَدْتُ

وظیفه شخصی مرا کسی دیگر انجام نمی‌دهد؛ پس باید خودم برای انجام آن بکوشم.

وَعَلِمْتُ أَنَّ اللَّهَ مُحِيطٌ عَلَيَّ، فَاسْتَحْيَيْتُ

خداوند بر من احاطه دارد؛ پس از او حیا کردم.

وَعَلِمْتُ أَنَّ رِزْقِي لَا يَأْكُلُهُ غَيْرِي، فَاطْمَأْنَنْتُ

رزق مرا دیگری نمی‌خورد؛ پس آرامش یافتم. ما چقدر برای روزی و رزق ناآرامی و دغدغه داریم و گمان می‌کنیم همه‌چیز از دنیاست؛ درحالی‌که روزی، از جمله روزی مادی و معنوی، از تقدیرات الهی است و باید در پی آن باشیم.

﴿ وَفِي السَّمَاءِ رِزْقُكُمْ وَمَا تُوعَدُونَ ﴾

روزی شما و آنچه به شما وعده داده شده، در آسمان است.

وَعَلِمْتُ أَنَّ آخِرَ أَمْرِي الْمَوْتُ، فَاسْتَعْدَدْتُ

پایان کارم مرگ است؛ پس خودم را آماده کردم.

امیدواریم این سخنان ارزشمند امام صادق (ع) برای ما درس باشد و تصمیم بگیریم به این نکات گران‌بها عمل کنیم.

وَصَلَّى اللَّهُ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ. اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ