خطبه هفتاد و دوم
جلسه دوم
أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحيم.
الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد، وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين، من الآن إلى قيام يوم الدين.
اهمیت همنشینی با نهج‌البلاغه
خدا را شاکریم که این توفیق را به ما عنایت فرمود تا در جلسه دوم شرح خطبه هفتادودوم نهج‌البلاغه باشیم. باید بسیار شکرگزار بود که خدای متعال به ما و شنوندگان این توفیق را عنایت کرده است که با شرکت در جلسات نهج‌البلاغه امیرالمؤمنین (ع)، خود را بیمه کنیم. هرچه با رغبت و علاقه بیشتری در این جلسات شرکت کنیم، بهره بیشتری می‌بریم؛ به‌ویژه در جلساتی که از پیامبر بزرگوار اسلام، حضرت محمد (ص)، ائمه طاهرین (ع) و وجود مقدس امیرالمؤمنین (ع) سخن گفته می‌شود.
پیامبر بزرگوار اسلام (ص) فرمودند:
جَلِيسُ الصَّالِحِ كَالْعَطَّارِ، إِنْ لَمْ يُعْطِكَ مِنْ عِطْرِهِ أَصَابَكَ مِنْ رِيحِهِ.
هم‌نشین صالح مانند عطر‌فروش است؛ اگر از عطرش به تو ندهد، از بوی خوش او به تو می‌رسد.
مجلس نهج‌البلاغه نیز مجلس عطر است. حتی اگر مطالب آن را به خاطر نسپاریم، همین شرکت در جلسه باعث می‌شود از عطر نهج‌البلاغه بهره‌مند شویم و مطلبی اخلاقی برای آینده و زندگی خود بیاموزیم. اگر بتوانیم مطالب را یاد بگیریم، به خاطر بسپاریم و به دیگران آموزش دهیم، بهره‌ای افزون‌تر خواهیم برد؛ حفظ نهج‌البلاغه در زندگی انسان نقش مهمی دارد.
شرح خطبه هفتادودوم نهج‌البلاغه
در این خطبه، امیرالمؤمنین (ع) کیفیت صلوات بر پیامبر اسلام، حضرت محمد (ص)، را به ما می‌آموزند. در جلسه گذشته مقدماتی درباره خطبه مطرح کردیم و اکنون شرح آن را ادامه می‌دهیم.
امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند:
اللَّهُمَّ دَاحِيَ الْمَدْحُوَّاتِ، وَدَاعِمَ الْمَسْمُوكَاتِ، وَجَابِلَ الْقُلُوبِ، اجْعَلْ شَرَائِفَ صَلَوَاتِكَ وَنَوَامِيَ بَرَكَاتِكَ عَلَى مُحَمَّدٍ.
«داحی المدحوات» یعنی ای خدایی که زمین و آنچه را در زمین گسترده‌ای. «داعِمَ المَسموگات» یعنی ای خدایی که آسمان‌ها و کرات آسمانی را برافراشته‌ای. «جابل القلوب» یعنی ای آفریننده دل‌ها. «اجعل شرائف صلواتک»؛ خدایا، برترین و شریف‌ترین درودهای خود را، و پربرکت‌ترین برکاتت را، بر محمد (ص) قرار بده.
هنگامی که نام پیامبر اسلام (ص) می‌آید، امیرالمؤمنین (ع) صفات و ویژگی‌های ایشان را بیان می‌کنند. در این خطبه، نوزده ویژگی برای پیامبر (ص) آمده و پس از آن نیز پنج ویژگی دیگر ذکر می‌شود. در جلسه قبل به چهار ویژگی اشاره کردیم:
بندگی و رسالت پیامبر (ص)
نخستین ویژگی پیامبر (ص)، بندگی ایشان است:
عَبْدِكَ وَرَسُولِكَ.
پیامبر (ص) بنده خداست. بنده خود را مالک چیزی نمی‌داند و هرچه دارد از آنِ خدا می‌داند. اگر انسان خود را مالک چیزی بداند و آن را در مسیری جز مسیر خدا مصرف کند، در بندگی او مشکل دارد. بالاترین امتیاز پیامبر (ص) نیز بندگی ایشان است؛ چنان‌که می‌گوییم: «أشهد أن محمداً عبده».
ویژگی دوم پیامبر (ص)، فرستاده خدا بودن ایشان است: «وَرَسُولِكَ».
خاتمیت و گشودن گره‌ها
ویژگی سوم پیامبر (ص) آن است که خاتم پیامبران‌اند و سلسله پیامبران با ایشان پایان می‌یابد:
الْخَاتِمِ لِمَا سَبَقَ، وَالْفَاتِحِ لِمَا انْغَلَقَ.
«الفاتح لما انغلق»؛ پیامبر (ص) گشاینده آن چیزی است که بسته و فروبسته بود. ایشان زنجیرهایی را که بر دست‌وپای بشر بود گشودند و گره‌های کور را باز کردند. قرآن کریم می‌فرماید:
﴿ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ ﴾و بار گرانشان و زنجیرهایی را که بر آنان بود، از آنان برمی‌دارد.
پیش از پیامبر (ص)، مردم گرفتار خرافات و انحرافات بودند؛ فرزندان خود را می‌کشتند و جنگ و انحرافات اخلاقی در میانشان رواج داشت. پیامبر (ص) آن زنجیرها و گرفتاری‌ها را از آنان برداشتند.
آشکار کردن حق و دفع باطل
ویژگی پنجم پیامبر (ص) این است که حق را با حق آشکار کردند:
وَالْمُعْلِنِ الْحَقَّ بِالْحَقِّ.
آشکار کردن حق با باطل معنا ندارد. نمی‌توان گفت چون هدف ما حق است، برای رسیدن به آن از وسیله‌ای باطل استفاده می‌کنیم؛ مثلاً برای ساختن مسجد از پول دزدی استفاده کنیم یا کار خیری را با پول حرام انجام دهیم. هدف حق باید با وسیله حق دنبال شود. پیامبر اسلام (ص) با معجزات و کرامات، با منطق و با جهادهای حق، دین را اعلام و از اسلام حمایت کردند.
ویژگی دیگر پیامبر (ص)، دفع سپاه‌های باطل بود:
وَالدَّافِعِ جَيْشَاتِ الْأَبَاطِيلِ.
«جیشات» به جوش‌وخروش و غوغای سپاه‌ها اشاره دارد. سپاه‌های باطل، از جمله سپاه قریش و مشرکان، در برابر پیامبر (ص) قرار داشتند و ایشان آن‌ها را دفع کردند.
پیامبر (ص) همچنین شوکت و یورش گمراهی‌ها را درهم شکستند:
وَالدَّامِغِ صَوْلَاتِ الْأَضَالِيلِ.
باطل گاهی با افکار مردم سروکار دارد و برای خود هیبت و صولتی می‌سازد و با آن بر ذهن مستضعفان اثر می‌گذارد. پیامبر (ص) هم سپاه‌های باطل را دفع کردند و هم شوکت و افکار گمراه‌کننده را از میان بردند.
پایداری در انجام فرمان خدا
امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند:
كَمَا حُمِّلَ فَاطَّلَعَ، مُضْطَلِعًا بِأَمْرِكَ.
پیامبر (ص) بارهای سنگینی را که بر دوششان نهاده شد تحمل کردند و ایستادگی ورزیدند؛ استوار به فرمان خدا قیام کردند.
مُسْتَوْفِزًا فِي مَرْضَاتِكَ.
«مستوفزاً في مرضاتك» یعنی با شتاب و تلاش، به سوی آنچه موجب رضایت خداست حرکت کردن. ویژگی پیامبر (ص) این بود که تنها در پی فرمان‌های خدا نبودند؛ هرجا رضایت خدا را می‌دیدند، با عشق و شوق به سوی آن می‌شتافتند.
مرحوم آیت‌الله سید محمدباقر صدر در یکی از بحث‌های خود می‌گوید انسان در برابر خدا نباید تنها در پی فرمان باشد؛ یعنی منتظر نماند تا فرمانی صادر شود و بعد آن را اطاعت کند. اگر دریابد که کاری مورد رضایت خداست، باید به سوی آن برود. این مقام بالایی است. پیامبر (ص) در پی آنچه مورد رضایت خدا بود می‌شتافتند.
استواری و پایبندی به وحی
غَيْرَ نَاكِلٍ عَنْ قَدَمٍ، وَلَا وَاهِنٍ فِي عَزْمٍ.
پیامبر (ص) از هیچ گامی عقب‌نشینی نمی‌کردند. «نکول» به معنای عقب‌نشینی کردن و از سخن بازگشتن است. ایشان همواره رو به جلو حرکت می‌کردند و در هیچ تصمیم و اراده‌ای سستی نشان ندادند. بسیاری از مردم کاری را آغاز می‌کنند، اما در ادامه سست می‌شوند؛ پیامبر (ص) در عزم خود هیچ‌گاه سستی نداشتند.
وَاعِيًا لِوَحْيِكَ، حَافِظًا لِعَهْدِكَ، مَاضِيًا عَلَى نَفَاذِ أَمْرِكَ.
پیامبر (ص) وحی خدا را به‌خوبی دریافت می‌کردند، پیمان خدا را پاس می‌داشتند و برای جاری شدن فرمان او در جامعه می‌کوشیدند.
حَتَّى أَوْرَى قَبَسَ الْقَابِسِ، وَأَضَاءَ الطَّرِيقَ لِلْخَابِطِ.
تا آنجا که شعله‌ای را برای جوینده روشن کردند و راه را برای کسی که در تاریکی سرگردان بود روشن ساختند. «خابط» کسی است که در آشفتگی و تاریکی راه را گم کرده و خوب را از بد تشخیص نمی‌دهد.
وَهُدِيَتْ بِهِ الْقُلُوبُ بَعْدَ خَوْضَاتِ الْفِتَنِ وَالْآثَامِ.
به‌وسیله پیامبر (ص)، دل‌ها پس از فرو رفتن در فتنه‌ها و گناهان هدایت شدند.
وَأَقَامَ بِمُضَحَاتِ الْأَعْلَامِ، وَنَيِّرَاتِ الْأَحْكَامِ.
پیامبر (ص) پرچم‌های آشکار هدایت را برپا کردند و احکام نورانی اسلام و دین را در جامعه برقرار ساختند.
امانت‌داری پیامبر (ص) و گنجینه علم الهی
پس از بیان این صفات، امیرالمؤمنین (ع) نتایجی را درباره پیامبر (ص) بیان می‌کنند:
فَهُوَ أَمِينُكَ الْمَأْمُونُ.
پیامبر (ص) امین خدا و مورد اعتماد اوست. ایشان امانت‌دار وحی الهی‌اند و آن را فراموش نمی‌کنند و از آن غافل نمی‌شوند.
وَخَازِنُ عِلْمِكَ الْمَخْزُونِ.
پیامبر (ص) گنجینه علم الهی‌اند؛ علوم خداوند نزد ایشان انباشته است. در روایتی آمده است:
مَنْ أَرَادَ الْعِلْمَ فَلْيَأْتِهَا مِنْ بَابِهَا. أَنَا مَدِينَةُ الْعِلْمِ وَعَلِيٌّ بَابُهَا.
هرکس علم را می‌خواهد، باید از درِ آن وارد شود. من شهر علم هستم و علی درِ آن است.
شهر علم، وجود مقدس پیامبر (ص) است و امیرالمؤمنین علی (ع) دروازه آن شهرند. هرکس بخواهد علم کسب کند، باید از این راه وارد شود؛ اگر از راهی جز این وارد شود، راه را به خطا رفته است. علم الهی نزد پیامبر اسلام (ص) است.
پیامبر (ص)، شاهد اعمال و مبعوث به حق
وَشَهِيدُكَ يَوْمَ الدِّينِ.
سومین ویژگی پیامبر (ص) این است که در روز قیامت، شهید و گواه خداوند است. کسی که در آنجا شهادت می‌دهد، در این دنیا نیز شاهد بوده است. وقتی کسی را به‌عنوان شاهد به دادگاه می‌برند، یعنی پیش‌تر چیزی را دیده و اکنون می‌خواهد درباره آن شهادت بدهد. پس پیامبر (ص) که در روز قیامت شاهد است، در این دنیا نیز شاهد اعمال است.
خداوند متعال در آیه ۱۰۵ سوره توبه می‌فرماید:
﴿ وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ
﴾بگو: عمل کنید؛ خداوند و پیامبرش و مؤمنان اعمال شما را خواهند دید.
خداوند ناظر بر اعمال ماست؛ هم اعمال خوب و هم اعمال بد. پیامبر خدا (ص) نیز اعمال ما را می‌بیند و مؤمنان، یعنی امامان معصوم (ع)، نیز ناظرند. اکنون امام زمان (عج) ناظر بر اعمال ماست. پیامبر (ص) اعمال ما را می‌بیند و به همین دلیل بر آن‌ها شهادت می‌دهد.
در جلسه نهج‌البلاغه، پیامبر (ص) شاهد حضور و غیاب ماست. همه این‌ها ثبت می‌شود؛ لازم نیست منِ گوینده بدانم چه کسی غایب بوده است. خداوند می‌داند، پیامبر (ص) می‌داند و امامان (ع) نیز از همه این امور آگاه‌اند.
در روایتی آمده است که داوود خدمت امام صادق (ع) رسید. امام به او فرمودند کاری که روز پنجشنبه انجام داده بود، کار خوبی بود. داوود شگفت‌زده شد و پرسید منظور حضرت چیست. امام فرمودند که او در آن ساعت به دیدار فلانی رفته بود و این کار خوبی بود. امامان (ع) از ریز و درشت اعمال ما آگاه‌اند و آن‌ها را می‌بینند و بر آن‌ها شهادت می‌دهند؛ پس باید بسیار مراقب باشیم.
در روایتی از امام صادق (ع) آمده است:
إِنَّ أَعْمَالَ الْعِبَادِ تُعْرَضُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ كُلَّ صَبَاحٍ، أَبْرَارُهَا وَفُجَّارُهَا، فَاحْذَرُوا. فَلْيَسْتَحِ أَحَدُكُمْ أَنْ يُعْرَضَ عَلَى نَبِيِّهِ الْعَمَلُ الْقَبِيحُ.
اعمال بندگان، چه نیکوکاران و چه بدکاران، هر صبح بر پیامبر خدا عرضه می‌شود. پس برحذر باشید و هر یک از شما شرم کند از اینکه عمل زشتی از او بر پیامبرش عرضه شود.
بنابراین، از اینکه عمل زشت ما بر پیامبر (ص) عرضه شود، شرم کنیم. ایشان هم در این دنیا شاهد اعمال ماست و هم در برزخ و قیامت گواه خواهد بود.
پیامبر (ص)، مبعوث به حق و فرستاده خدا به سوی خلق
وَبَعَثْتَكَ بِالْحَقِّ وَرَسُولَكَ إِلَى الْخَلْقِ.
ویژگی دیگر پیامبر بزرگوار اسلام این است که خداوند او را به حق مبعوث کرد. گاهی افراد، فرستادگانی را می‌فرستند که ممکن است برحق نباشند؛ اما وجود مقدس پیامبر (ص) به حق مبعوث شده است. آنچه می‌گوید، حق است. او فرستاده خداوند به سوی همه جهانیان است؛ مسلمانان، مشرکان و همه انسان‌های روی زمین.
این‌ها بیست‌وچهار ویژگی‌ای است که امیرالمؤمنین (ع) برای وجود مقدس پیامبر اسلام، حضرت محمد (ص)، بیان می‌کنند. صلوات بر پیامبری که این ویژگی‌ها را دارد، انسان را به پیامبر نزدیک می‌کند و قلب انسان را به ایشان پیوند می‌دهد. وقتی قلب انسان به پیامبر (ص) نزدیک شود، مشمول رحمت خدا و دعای آن حضرت خواهد بود.
پس غفلت نکنیم و مراقب باشیم قلب و زبان و گفتار و آموزش‌های ما همواره در این مسیر قرار داشته باشد. امیدواریم فرمایشات امیرالمؤمنین (ع) توشه راه ما باشد و در همه جای زندگی، درس زندگی‌مان قرار بگیرد.
وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ.