خطبه شصت و پنجم
جلسه اول
أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحيم. الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صل على محمد وآل محمد، وعجل فرجهم، والعن أعداءهم أجمعين من الآن إلى قيام يوم الدين.
معرفی خطبه
با عنایت و توفیق الهی، امشب خطبه شصت‌وپنجم نهج‌البلاغه را در دو جلسه مطرح می‌کنیم. جلسه اول امشب است و ان‌شاءالله جلسه بعدی روز چهارشنبه برگزار می‌شود. مرحوم سید رضی درباره این خطبه می‌فرماید که در آن، مباحث لطیفی از علم الهی مطرح شده است.
موضوع این خطبه صفات خدای متعال است؛ صفات کمالیه و صفات جمال و جلال خداوند. زمانی که امیرالمؤمنین (ع) این خطبه را ایراد می‌کنند، جنگ صفین به پایان رسیده و حضرت در آستانه جنگ دیگری هستند. ایشان در آستانه آن جنگ، درباره صفات خدای متعال سخن می‌گویند. این نشان می‌دهد که برداشت و فهم صحیح از صفات کمالیه خداوند، حتی در زندگی انسان و در جنگ نیز نقش مهمی دارد. امیرالمؤمنین (ع) این اوصاف الهی را مطرح می‌کنند تا یاران قدرت پیدا کنند و بهتر بجنگند.
بیان امیرالمؤمنین (ع) بسیار زیباست. آن حضرت صفات کمالیه خدا را مانند تابلویی پیش چشم ما قرار می‌دهند؛ تابلویی که همواره در برابر دیدگان ما باشد. این خطبه، تابلوی خداست و دقت در آن باعث رشد انسان می‌شود؛ آن هم با بیان امیرالمؤمنین (ع).
از پیامبر بزرگوار اسلام (ص) روایت شده است:
تَخَلَّقُوا بِأَخْلَاقِ اللَّهِ
به اخلاق خداوند آراسته شوید.
یعنی صفات الهی و اخلاق خدا را بشناسید و خود را در همان جهت پرورش دهید. اگر انسان این تابلو را پیش چشم داشته باشد، در مسیر کمال رشد می‌کند. صفاتی که در این خطبه مطرح می‌شوند، تابلویی در برابر ما هستند. اگر چشم بصیرت داشته باشیم و صفات الهی را آن‌گونه که هستند بشناسیم، این شناخت سبب رشد و کمال ما می‌شود.
اگر خدای متعال ستّارالعیوب است، شما نیز بکوشید عیب‌پوش باشید. اگر خداوند عالم است، بکوشید علم خود را افزایش دهید و علم ناقصتان را رشد دهید. اگر خداوند سمیع است، بکوشید شنوایی خود را تقویت کنید، و اگر بصیر است، شما نیز در جهت کمال حرکت کنید. باید در مسیر همه صفات کمالیه خداوند گام برداریم. این خطبه، با بیان امیرالمؤمنین (ع)، ترسیم‌کننده همین تابلو و وسیله‌ای برای رشد انسان است. مشکل بسیاری از انسان‌ها این است که نمی‌توانند به این تابلو نگاه کنند یا برداشتشان از آن بسیار ضعیف است.
دو قاعده درباره صفات الهی
امیرالمؤمنین (ع) در آغاز، دو قاعده کلی را درباره تفاوت صفات الهی و صفات مخلوقات مطرح می‌کنند: صفات الهی نامحدود است، اما صفات مخلوقات محدود است.
قاعده اول: صفات الهی عین ذات اوست
حضرت می‌فرمایند:
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ تَسْبِقْ لَهُ حَالٌ حَالًا فَيَكُونَ أَوَّلًا قَبْلَ أَنْ يَكُونَ آخِرًا
همان‌طور که پیش‌تر گفته‌ایم، حمد و ستایش مخصوص خداست؛ حمد استقلالی تنها به خداوند اختصاص دارد. اگر دیگران را می‌ستاییم، هرچه دارند از خداست و در نتیجه حمد حقیقی به خداوند بازمی‌گردد.
«لَمْ تَسْبِقْ لَهُ حَالٌ حَالًا» یعنی هیچ‌یک از حالات و صفات خدا بر صفت دیگر پیشی نمی‌گیرد. نمی‌توان گفت خدا نخست عالم بوده و سپس قادر شده، یا سمیع بودنش پیش از علمش بوده است. در صفات الهی چنین تقدم و تأخری وجود ندارد.
در مخلوقات، آغاز و پایان و رشد وجود دارد. انسان ابتدا کودک است، سپس به‌تدریج رشد می‌کند و جوان می‌شود و سرانجام به پیری می‌رسد. موجودات حالت ابتدایی و مسیر رشد دارند؛ اما صفات خدا چنین نیستند. هیچ صفتی از صفات خدا بر صفت دیگر سبقت نمی‌گیرد. نمی‌توان گفت یکی از صفات او نخست بوده و صفتی دیگر پس از آن پدید آمده است.
همه صفات خدا عین ذات او هستند، اما صفات مخلوقات اعتباری و زائد بر ذات‌اند. بنابراین، در صفات خدا تقدم و تأخر وجود ندارد؛ نمی‌توان گفت این صفت اول بوده و آن صفت دوم یا سوم.
حضرت ادامه می‌دهند:
وَيَكُونُ ظَاهِرًا قَبْلَ أَنْ يَكُونَ بَاطِنًا
نمی‌توان گفت خداوند پیش از آنکه ظاهر باشد، باطن بوده یا پیش از آنکه باطن باشد، ظاهر شده است. صفات خدا عین ذات اویند. خدا هم اول است و هم آخر، هم ظاهر است و هم باطن. در مخلوقات، اول و آخر و ظاهر و باطن با یکدیگر تفاوت دارند؛ آنچه اول است، آخر نیست و آنچه ظاهر است، باطن نیست. اما خداوند همه این صفات را با هم دارد؛ صفاتی که در مخلوقات به نظر متضاد می‌آیند، در خداوند جمع‌اند و اختلافی میانشان نیست. خداوند کمال مطلق است و همه این صفات عین ذات او هستند.
برای توضیح بیشتر، باید توجه کنیم که همه اشیا جز خدا از وجود و ماهیت ترکیب شده‌اند. انسان هم وجود دارد و هم انسان است. وجود، مابه‌الاشتراک موجودات است: انسان هست، حیوان هست، درخت هست، آسمان هست و زمین هست. همه در اصل وجود مشترک‌اند. اما از کجا می‌فهمیم این موجود با آن موجود تفاوت دارد؟ تفاوت آنها به حدود و ویژگی‌هایشان بازمی‌گردد. انسان با حیوان تفاوت دارد؛ هر دو موجودند، اما هر کدام ویژگی‌هایی دارند که دیگری ندارد.
حدّ، نشانه محدودیت است. وقتی برای چیزی حدی تعیین می‌کنیم، یعنی بیش از آن اندازه نیست. پس حد نشانه ضعف و محدودیت است. خداوند وجودی نامحدود و بی‌انتهاست؛ ازاین‌رو مابه‌الامتیاز ندارد و وجود صرف است.
در فلسفه گفته‌اند که وجود خدا عین حقیقت اوست و خدا ماهیت ندارد. ما موجودات را از چیستی‌شان می‌شناسیم. دیوار هست؛ اما وقتی می‌پرسیم دیوار چیست، ویژگی‌ها و چیستی آن را بیان می‌کنیم. چیستی، بیانگر حد و محدودیت است. پس موجودات را با محدودیت‌ها و تفاوت‌هایشان می‌شناسیم. اما خداوند حد ندارد؛ وجود او نامحدود و نامتناهی است و درکش نیز دشوار است.
وجود خداوند وجود صرف است و ماهیت ندارد. بنابراین، همه صفات خدا عین وجود او هستند. اما صفات موجودات دیگر عین وجودشان نیستند و شدت و ضعف می‌پذیرند. برای مثال، علم انسان شدت و ضعف دارد: امروز اندازه‌ای علم دارد و فردا علمش بیشتر می‌شود. پس در موجودات، اول و آخر و تغییر وجود دارد؛ اما در صفات الهی چنین نیست.
این تفاوت نخست میان صفات الهی و صفات موجودات است: در صفات خدا اول و آخر نداریم، زیرا همه صفات عین ذات او هستند. تقدم و تأخر زمانی نیز در صفات او راه ندارد. زمان مربوط به موجودات مادی است و در مجردات زمان وجود ندارد. پس مفهوم اول و آخر به معنای تقدم و تأخر درباره خداوند جاری نیست.
معنای سخن حضرت این است که هیچ‌یک از صفات خداوند بر صفت دیگر پیشی نمی‌گیرد تا یکی اول باشد و دیگری پس از آن بیاید. همچنین نمی‌توان گفت خدا اول است و آخر نیست؛ او هم اول است و هم آخر، هم ظاهر است و هم باطن. در مخلوقات، اول در برابر آخر و ظاهر در برابر باطن است؛ اما خداوند جامع همه این صفات است. او در عین اول‌بودن، آخر است و در عین سمیع‌بودن، بصیر و عالم است. همه صفات او با یکدیگر و عین ذات او هستند.
صفات مخلوقات محدود است و حد دارد، اما صفات خداوند نامتناهی است. حیات، علم، قدرت، سمع و بصر خداوند هیچ‌یک محدودیتی ندارند. طرح این صفات از سوی امیرالمؤمنین (ع) نیز برای آن است که انسان در مسیر کمال حرکت کند و صفات خود را به سوی کمال ببرد. مقصد، خداوند است و همه کمالات از اوست. خداوند می‌فرماید:
﴿ إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ ﴾ما از خداییم و به‌سوی او بازمی‌گردیم.
همه به‌سوی خداوند بازمی‌گردیم. انسان باید با آگاهی و اراده، در مسیر کمال حرکت کند و رشد یابد. در روایت آمده است که اگر انسان بکوشد یکی از اخلاق الهی را در خود پدید آورد، وارد بهشت می‌شود. خداوند حفیظ، ستّارالعیوب، رحیم و رحمان است؛ انسان نیز باید در جهت این صفات حرکت کند. امیرالمؤمنین (ع) صفات الهی را مانند تابلویی پیش چشم ما قرار می‌دهند تا در جنگ و در دیگر موقعیت‌ها، با نگاه به آن رشد کنیم.
قاعده نخست این بود که صفات خدا عین ذات اوست؛ زیرا خداوند ازلی و ابدی است. آنچه ازلی است، آغاز ندارد و آنچه ابدی است، پایان ندارد. پس اول و آخر به معنای تقدم و تأخر، مربوط به موجوداتی است که آغاز و پایان دارند. صفات خدا عین وجود اوست و چون وجود محض است، صفاتش زائد بر ذات نیستند. زائدبودن صفات بر ذات در جایی است که وجود محدود باشد، حال آنکه خداوند حدی ندارد.
قاعده دوم: صفات الهی تدریجی نیستند
قاعده دوم این است که در صفات مخلوقات، تدریج وجود دارد، اما در صفات الهی تدریجی در کار نیست. صفات مخلوقات به‌تدریج از ضعف به سوی مرتبه متوسط و سپس کمال رشد می‌کنند؛ ولی صفات خداوند همگی یکسان و هم‌زمان‌اند و شدت و ضعف نمی‌پذیرند.
این دو قاعده، تفاوت صفات خدای متعال با صفات مخلوقات را نشان می‌دهد. پس از بیان این دو قاعده، حضرت نمونه‌هایی را مطرح می‌کنند. امشب به‌اجمال به آنها اشاره می‌کنیم و بحث دلیل آفرینش موجودات را در جلسه آینده، ان‌شاءالله، مطرح خواهیم کرد.
وَكُلُّ مُسَمًّى بِالْوَحْدَةِ غَيْرَهُ قَلِيلٌ، وَكُلُّ عَزِيزٍ غَيْرَهُ ذَلِيلٌ، وَكُلُّ قَوِيٍّ غَيْرَهُ ضَعِيفٌ، وَكُلُّ مَالِكٍ غَيْرَهُ مَمْلُوكٌ، وَكُلُّ عَالِمٍ غَيْرَهُ مُتَعَلِّمٌ، وَكُلُّ قَادِرٍ غَيْرَهُ يَقْدِرُ وَيَعْجَزُ، وَكُلُّ سَمِيعٍ غَيْرَهُ يَصَمُّ عَنْ لَطِيفِ الْأَصْوَاتِ وَيُصِمُّهُ كَبِيرُهَا وَيَذْهَبُ عَنْهُ مَا بَعُدَ مِنْهَا، وَكُلُّ بَصِيرٍ غَيْرَهُ يَعْمَى عَنْ خَفِيِّ الْأَلْوَانِ وَلَطِيفِ الْأَجْسَامِ، وَكُلُّ ظَاهِرٍ غَيْرَهُ بَاطِنٌ، وَكُلُّ بَاطِنٍ غَيْرَهُ ظَاهِرٌ
حضرت ده نمونه بیان می‌کنند:
۱. هرکس جز خداوند به یگانگی وصف شود، اندک است.
۲. هر عزیز و نیرومندی جز خداوند، خوار است.
۳. هر قدرتمندی جز خداوند، ضعیف است.
۴. هر مالکی جز خداوند، مملوک است.
۵. هر عالمی جز خداوند، دانش‌آموخته است.
۶. هر توانایی جز خداوند، ممکن است توانایی پیدا کند و ممکن است ناتوان شود.
۷. هر شنونده‌ای جز خداوند، از صداهای لطیف ناشنوا می‌شود؛ صداهای بلند نیز او را ناشنوا می‌کنند و صداهای دور از دسترسش می‌مانند.
۸. هر بیننده‌ای جز خداوند، از دیدن رنگ‌های پنهان و اجسام لطیف ناتوان است.
۹. هر آشکاری جز خداوند، نهان است.
۱۰. هر نهانی جز خداوند، آشکار است.
صفات کمالیه و جمالیه خداوند با صفات همه موجودات تفاوت دارد. تفاوت نخست این است که صفات خدا عین ذات او و همگی در عرض یکدیگرند؛ بر خلاف صفات مخلوقات که در طول یکدیگر قرار دارند. همه صفات خدا در کنار هم‌اند: او در عین اینکه اول است، آخر است؛ در عین اینکه ظاهر است، باطن است؛ و در عین اینکه سمیع است، بصیر و عالم است. اما صفات انسان و دیگر موجودات چنین نیستند و در طول یکدیگر قرار دارند.
تفاوت صفات مخلوقات با صفات خداوند
نکته نخست این است که صفات مخلوقات در طول یکدیگر قرار دارند؛ اما نکته دوم، تدریجی‌بودن آنهاست. صفات موجودات تدریجی است، ولی صفات خدای متعال چنین نیست. موجود ضعیف به‌تدریج رشد می‌کند: انسان ابتدا نطفه است، سپس متولد می‌شود، کودکی می‌کند، جوان می‌شود و بعد به پیری می‌رسد. صفات مخلوقات در طول یکدیگر و همراه با تغییر و تدریج‌اند.
نمونه‌هایی از تفاوت صفات خداوند و مخلوقات
امیرالمؤمنین (ع) برای توضیح این تفاوت، نمونه‌هایی بیان می‌کنند:
وحدت
كُلُّ مُسَمًّى بِالْوَحْدَةِ غَيْرُهُ قَلِيلٌ
هر چیزی غیر از خداوند که به وحدت وصف شود، اندک و محدود است. وقتی می‌گویید «یک سیب»، «یک گردو» یا «یک انسان»، واحدبودن آن چیز نشانه کمی و نقص آن است؛ زیرا یکی است و دو تا نیست. پس واحدبودنِ عددی برای غیر خداوند، نشان‌دهنده محدودیت و نقص است.
اما وقتی می‌گوییم خداوند واحد است، معنای آن چیست؟ این نکته بسیار مهم است. امیرالمؤمنین (ع) در جنگ درس توحید می‌دهند. مرحوم صدوق در کتاب توحید نقل می‌کند که در جنگ جمل، مردی نزد امیرالمؤمنین (ع) آمد و پرسید: «اینکه می‌گویید خدا واحد است، یعنی چه؟» کسی گفت: «حالا وقت این پرسش‌هاست؟» حضرت فرمودند: «رهایش کنید. ما برای همین آمده‌ایم. مشکل دشمنان ما نیز همین است؛ اگر خدا را به وحدانیت می‌شناختند، گرفتار این مسائل نمی‌شدند. ما برای همین موضوع می‌جنگیم و اکنون وقت همین پرسش است.»
يَا أَعْرَابِيُّ، إِنَّ الْقَوْلَ فِي أَنَّ اللَّهَ وَاحِدٌ عَلَى أَرْبَعَةِ أَقْسَامٍ
ای اعرابی، سخن درباره اینکه خداوند واحد است، چهار معنا دارد.
حضرت فرمودند که واحدبودن خداوند چهار معنا دارد: دو معنا درباره خدا درست نیست و دو معنا درست است.
نخست، واحد به معنای واحد عددی درباره خداوند درست نیست. واحد عددی یعنی چیزی یکی است و دو تا نیست. یکی‌بودن در این معنا نشانه محدودیت است؛ یک سیب از دو سیب کمتر است و دو سیب از یک سیب بیشتر. بنابراین، واحد عددی در برابر عدد بالاتر قرار دارد و درباره خداوند معنا ندارد. خداوند یک و دو و سه نیست؛ پس نمی‌توان او را به معنای عددی، واحد دانست.
دوم، واحد نوعی نیز درباره خداوند درست نیست. در منطق از نوع، جنس و فصل سخن می‌گوییم. نوع‌ها زیرمجموعه جنس‌اند؛ برای نمونه، انسان یکی از انواع حیوان است و گاو و اسب نیز از انواع حیوان‌اند. همه اینها در جنس حیوان مشترک‌اند. اگر خداوند را یک نوع بدانیم، باید برای او جنسی بالاتر فرض کنیم و این نیز به معنای محدودیت و نقص است. پس خداوند نه واحد عددی است و نه واحد نوعی.
اما دو معنای دیگر درباره خداوند درست است. معنای سوم این است که خداوند یگانه است و شبیه و مانندی ندارد:
﴿ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ ﴾هیچ چیز مانند او نیست.
معنای چهارم این است که خداوند بسیط است و جزء ندارد. همه موجودات اجزایی دارند؛ انسان دست و پا و سر دارد. موجودات گاهی اجزای خارجی دارند و گاهی می‌توان برای آنها اجزایی ذهنی در نظر گرفت. اما خداوند نه جزء خارجی دارد و نه جزء ذهنی. پس واحدبودن خداوند به دو معنا درست است: یگانه‌بودن و بی‌مانندبودن، و بسیط‌بودن و جزءنداشتن.
آشنایی با صفات الهی در جهت‌گیری انسان، حتی در جنگ، نقش دارد. اگر کسی خداوند را به این دو معنای درست بشناسد، در برابر امیرالمؤمنین (ع) نمی‌ایستد. کسانی که در برابر ایشان ایستادند، در توحیدشان اشکال داشتند و برای خداوند شریک و مانند قائل بودند. از همین رو، امیرالمؤمنین (ع) در همان جنگ درباره توحید سخن می‌گویند؛ زیرا جنگ با دشمن، بر سر همین مباحث اعتقادی نیز هست.
عزت
وَكُلُّ عَزِيزٍ غَيْرُهُ ذَلِيلٌ
هر عزیزی غیر از خداوند، ذلیل و شکست‌پذیر است.
﴿ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ ﴾عزت از آنِ خداوند است.
عزت دو معنا دارد: یکی شکست‌ناپذیری و دیگری عظمت و احترام. اگر شکست‌ناپذیری می‌خواهید، آن از خداوند است؛ و اگر احترام می‌خواهید، آن نیز از خداوند است. هرچه غیر خداست شکست‌پذیر است و از میان می‌رود. عزت و شکست‌ناپذیریِ مطلق از آنِ خداوند است.
قدرت
وَكُلُّ قَوِيٍّ غَيْرُهُ ضَعِيفٌ
هر قدرتمندی غیر از خداوند، ضعیف و ناتوان است. مولانا در اشعارش به سلاطینی که احساس قدرت می‌کنند، یادآوری می‌کند که حتی بر ریش خودشان هم مسلط نیستند و نمی‌توانند مانع سفیدشدن آن شوند. کسی که بر این اندازه از امور خود تسلط ندارد، چگونه می‌خواهد بر دیگران حکومت کند؟
هیچ موجودی قدرت مطلق ندارد. قدرت نامتناهی از آنِ خدای متعال است. عزت نامتناهی و قوت نامتناهی نیز از آنِ اوست.
مالکیت
وَكُلُّ مَالِكٍ غَيْرُهُ مَمْلُوكٌ
هر مالکی غیر از خداوند، خود مملوک است. ما خود را مالک خانه یا چیزهای دیگر می‌دانیم، اما این مالکیت‌ها در نسبت با یکدیگر معنا دارد؛ هیچ‌کس مالک حقیقی چیزی نیست. مالک حقیقی خداوند است. در آیه شریفه، خداوند به پیامبر (ص) می‌فرماید:
﴿ قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
﴾بگو: بار خدایا، ای مالک فرمانروایی، فرمانروایی را به هر که بخواهی می‌دهی و از هر که بخواهی می‌گیری؛ هر که را بخواهی عزت می‌بخشی و هر که را بخواهی خوار می‌کنی. خیر به دست توست و تو بر هر چیزی توانایی.
خداوند مالک ملک است؛ به هر کس بخواهد فرمانروایی می‌دهد و از هر کس بخواهد می‌گیرد، و هر که را بخواهد عزت می‌بخشد و هر که را بخواهد خوار می‌کند. ما همگی مملوکیم و مالک حقیقی فقط خداوند است.
علم
وَكُلُّ عَالِمٍ غَيْرُهُ مُتَعَلِّمٌ
هر عالمی غیر از خداوند، خود دانش‌آموز و متعلّم است. پیامبران و اولیا نیز در برابر خداوند متعلّم‌اند. عالم مطلق و علم نامتناهی تنها از آنِ خداوند است.
توانایی
وَكُلُّ قَادِرٍ غَيْرُهُ يَقْدِرُ وَيَعْجَزُ
هر توانایی غیر از خداوند، هم تواناست و هم ناتوان. او قدرتی دارد، اما در عین حال عاجز نیز می‌شود. توانای مطلق تنها خداوند است؛ هر توانایی دیگری محدود است.
شنوایی
وَكُلُّ سَمِيعٍ غَيْرُهُ يَصَمُّ عَنْ لَطِيفِ الْأَصْوَاتِ وَيُصِمُّهُ كَبِيرُهَا وَيَذْهَبُ عَنْهُ مَا بَعُدَ مِنْهَا
خداوند سمیع و شنواست؛ اما هر شنونده‌ای غیر از او، در برابر صداهای بسیار لطیف ناشنواست. شنوایی انسان محدود است و همه صداها را نمی‌شنود. برای فرکانس صدا محدوده‌ای میان ۱۶ تا ۲۰ هزار در نظر گرفته‌اند. اگر فرکانس پایین‌تر از ۱۶ باشد، انسان نمی‌تواند آن را بشنود و اگر بسیار بالاتر باشد، ممکن است گوش آسیب ببیند. بنابراین، شنوایی انسان حد دارد.
امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند که هر شنونده‌ای غیر از خداوند از صداهای لطیف ناشنوا می‌شود و صداهای بسیار بلند نیز او را ناشنوا می‌کنند. همچنین صداهایی که دور از دسترس باشند، از شنوایی او بیرون می‌مانند. برخی حیوانات صداهایی را می‌شنوند که انسان نمی‌تواند بشنود. شنوایی موجودات محدود است، اما شنوایی نامتناهی از آنِ خدای متعال است.
بینایی
وَكُلُّ بَصِيرٍ غَيْرُهُ يَعْمَى عَنْ خَفِيِّ الْأَلْوَانِ وَلَطِيفِ الْأَجْسَامِ
هر بینایی غیر از خداوند، از دیدن رنگ‌های پنهان و اجسام لطیف ناتوان است. بینایی انسان به نور وابسته است. انسان اجسام نورانی را می‌بیند؛ اجسامی که با طول موجی خاص نور می‌تابانند. طول موج باید در محدوده‌ای معین باشد تا انسان بتواند آن را ببیند. این محدوده، به گفته دانشمندان، از ۴۵۸ هزار میلیارد تا ۷۲۷ هزار میلیارد است. اگر طول موج کمتر یا بیشتر از این محدوده باشد، انسان توان دیدن آن را ندارد. پس بینایی مخلوقات حد و اندازه دارد.
ظهور
وَكُلُّ ظَاهِرٍ غَيْرُهُ بَاطِنٌ
هر آشکاری غیر از خداوند، نهانی نیز دارد. هر چیزی که آشکار است، بُعدی پنهان هم دارد و برای شناخت آن باید دلیل آورد؛ اما خداوند ظهور مطلق است و برای آشکاربودنش به دلیل نیاز نیست. هر جا نگاه کنید، آثار خداوند را می‌بینید.
همه موجودات، از درختان و زمین گرفته تا کهکشان‌ها، ستاره‌ها و کرات، هر کدام دلیلی بر وجود خداوند هستند. هر جا انسان نگاه کند، دلیلی بر وجود خدا می‌بیند. پس خداوند ظاهر مطلق است؛ اما هر ظاهری غیر از خداوند، دلیل می‌خواهد و نقاط ابهامی دارد. خداوند ظاهر مطلق است و به دلیل نیاز ندارد، زیرا همه‌چیز دلیل بر وجود اوست و دلایل او آشکارند.
وَكُلُّ بَاطِنٍ غَيْرَهُ غَيْرُ ظَاهِرٍ
هر چیزی که غیر از خداوند پنهان است، آشکار نیست. امیرالمؤمنین (ع) با بیان این ده نمونه، به دو قاعده کلی اشاره می‌کنند که پیش‌تر گفتیم: صفات خداوند عین ذات اوست و وجود خداوند ماهیت ندارد؛ همه صفات نیز عین وجود خداوند هستند. اما موجودات دیگر هم وجود دارند و هم ماهیت. ماهیت آنها همان حد و محدودیت آنهاست. خداوند نامحدود است و موجودات دیگر محدودند.
تفاوت موجودات از کجاست؟ همه آنها وجود دارند، اما تفاوتشان در حد و اندازه و محدودیت‌هایشان است. ما مخلوقات را با محدودیت‌هایشان می‌شناسیم. موجودات غیر از خدا را از راه محدودیت‌هایشان می‌شناسیم. اما چون خداوند نامحدود است، نمی‌توانیم به کنه ذات او برسیم؛ زیرا ما محدودیم و موجود محدود بر موجود نامحدود احاطه ندارد.
البته ما می‌توانیم موجودات محدود دیگر را بشناسیم. انسان در مقایسه با موجودات دیگر توان بیشتری دارد و محدودیتش کمتر است؛ ازاین‌رو می‌تواند بر موجودات دیگر اشراف پیدا کند و آنها را بشناسد. اما موجود محدود نمی‌تواند به کنه ذات خداوند که نامحدود است برسد.
پس اگر می‌گوییم خداوند باطن است، معنایش این است که به کنه ذات او نمی‌رسیم. چرا نمی‌رسیم؟ چون ما محدودیم و محدود نمی‌تواند به نامحدود برسد. خداوند ظاهر است، زیرا هر جا نگاه کنیم، هر چیزی دلیلی بر وجود خداست. هیچ‌چیزی از خداوند پنهان نیست؛ هر چیزی را نگاه کنیم، خداوند ظاهر است. اما باطن‌بودن خداوند به این معناست که به کنه ذاتش نمی‌رسیم. پس خداوند هم ظاهر است و هم باطن؛ موجودات دیگر یا ظاهرند یا باطن، ولی خداوند هم ظاهر است و هم باطن. ظاهر است، یعنی برای شناخت او دلیل نمی‌خواهیم و هر جا نگاه کنیم، او را می‌بینیم؛ هر چیزی را نگاه کنیم، دلیلی بر خداست. و باطن است، زیرا ذاتش نامتناهی و نامحدود است و ما نمی‌توانیم به آن برسیم؛ چراکه ما محدودیم و محدود نمی‌تواند به نامحدود برسد.
این، اجمالی از فرمایشات امیرالمؤمنین (ع) در جلسه اول بود. ان‌شاءالله در جلسه دوم توضیحات مهم‌تری عرض می‌کنیم. امیدواریم خداوند به ما قدرت درک و فهم بیشتری عنایت کند تا روزبه‌روز تعالی پیدا کنیم و در مسیر کمال و رشد باشیم.
تَخَلَّقُوا بِأَخْلَاقِ اللَّهِ
به اخلاق الهی آراسته شوید.
بکوشیم اخلاق الهی را در خود بیشتر کنیم؛ اخلاق امروزمان بهتر از دیروز و اخلاق فردایمان بهتر از امروز باشد. ان‌شاءالله روزبه‌روز توان بیشتری به کار ببریم، پیشرفت کنیم و درجا نزنیم. به امید خداوند.
وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ