جلسه اول(تنها جلسه)

أعوذ بالله من الشيطان الرجیم. بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین، والصلاة والسلام على أشرف الأنبیاء والمرسلین، حبیب قلوب الصادقین، أبی‌القاسم المصطفی محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد وعلى أهل بیته الطیبین الطاهرین، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعین من الآن إلى قیام یوم الدین.

سخن امیرالمؤمنین (ع) درباره محمد بن ابی‌بکر و هاشم بن عتبه

در محضر کلام شصت‌وهشتم نهج‌البلاغه هستیم. مرحوم سید رضی عنوان این بخش را چنین آورده است: «و من کلام له علیه السلام». این سخن امیرالمؤمنین (ع) پس از شهادت محمد بن ابی‌بکر و در پیِ ماجرای حکومت مصر بیان شده است.

وَقَدْ أَرَدْتُ تَوْلِيَةَ مِصْرَ هَاشِمَ بْنَ عُتْبَةَ، وَلَوْ وَلَّيْتُهُ إِيَّاهَا لَمَا خَلَّى لَهُمُ الْعَرْصَةَ، وَلَا أَنْهَزَهُمُ الْفُرْصَةَ، بِلَا ذَمٍّ لِمُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، فَلَقَدْ كَانَ إِلَيَّ حَبِيبًا، وَكَانَ لِي رَبِيبًا.

حضرت می‌فرمایند: من اراده داشتم هاشم بن عتبه را والی مصر قرار دهم. اگر او را والی مصر کرده بودم، میدان را برای دشمن خالی نمی‌کرد و فرصت تسلط بر مصر را به آنان نمی‌داد. البته این سخن به معنای مذمت محمد بن ابی‌بکر نیست؛ او محبوب من بود و ربیب من به شمار می‌رفت.

حضرت با این سخن اظهار حسرت می‌کنند. می‌فرمایند که مایل بودند هاشم بن عتبه را به ولایت مصر بگمارند، اما شرایط و مصالحی پیش آمد که محمد بن ابی‌بکر را حاکم مصر کردند. همچنین تأکید می‌کنند که این سخن، سرزنش محمد بن ابی‌بکر نیست؛ او را دوست می‌داشتند و از کودکی در دامان ایشان پرورش یافته بود.

محمد بن ابی‌بکر و امیرالمؤمنین (ع)

محمد بن ابی‌بکر، پسر ابوبکر بود و مادرش اسماء بنت عمیس بود. اسماء پیش از ازدواج با ابوبکر، همسر جعفر بن ابی‌طالب، برادر امیرالمؤمنین (ع)، بود. جعفر و اسماء از نخستین کسانی بودند که اسلام آوردند و به فرمان پیامبر (ص) همراه گروهی از مسلمانان به حبشه رفتند. جعفر در سال هشتم هجری و در جنگ موته به شهادت رسید.

اسماء از جعفر سه فرزند داشت: عبدالله بن جعفر، همسر حضرت زینب (س)، و دو فرزند دیگر به نام‌های عمر و علی. او از نزدیکان خاندان امیرالمؤمنین (ع) و حضرت زهرا (س) بود. اسماء در عروسی حضرت زهرا (س) و در ماجرای دفن ایشان حضور داشت؛ داستان‌هایی که درباره همراهی او با آن حضرت نقل شده، مشهور است.

پس از شهادت جعفر، اسماء همسر ابوبکر شد و محمد تنها فرزند او از ابوبکر بود. محمد حدود دو سال داشت که ابوبکر از دنیا رفت. پس از آن، اسماء با امیرالمؤمنین (ع) ازدواج کرد و محمد از کودکی در خانه آن حضرت پرورش یافت.

«ربیب» به فرزند همسر گفته می‌شود؛ یعنی فرزندی که از همسر پیشینِ شخص است و خود آن شخص پدر او نیست. محمد بن ابی‌بکر ربیب امیرالمؤمنین (ع) بود و از کودکی، تا حدود بیست‌وهفت‌سالگی، در دامان ایشان تربیت شد. از همین رو حضرت فرمودند: «او محبوب من بود و ربیب من بود.»

همراهی محمد بن ابی‌بکر با امیرالمؤمنین (ع)

محمد بن ابی‌بکر در جنگ جمل در کنار امیرالمؤمنین (ع) جنگید، در حالی که خواهرش عایشه در سوی دیگر میدان بود. عایشه از او خواست که به او بپیوندد. در نقل‌های تاریخی آمده است که محمد نزد عایشه رفت و سخن پیامبر (ص) درباره امیرالمؤمنین (ع) را به یادش آورد:

عَلِيٌّ مَعَ الْحَقِّ، وَالْحَقُّ مَعَ عَلِيٍّ، يَدُورُ مَعَهُ حَيْثُمَا دَارَ.

علی با حق است و حق با علی است؛ هر جا علی باشد، حق نیز همان‌جاست.

محمد بن ابی‌بکر با یادآوری این سخن، دلیل آورد که باید در کنار امیرالمؤمنین (ع) باشد؛ زیرا حق با آن حضرت است. او با وجود اینکه عایشه خواهرش بود، حاضر نشد از امیرالمؤمنین (ع) جدا شود. البته مادر محمد و عایشه یکی نبود؛ مادر عایشه ام‌رومان بود و مادر محمد اسماء بنت عمیس.

پس از ماجرای مالک اشتر، امیرالمؤمنین (ع) محمد بن ابی‌بکر را حاکم مصر کردند. قرار بود مالک اشتر به مصر برود، اما معاویه او را در مسیر مسموم کرد و به شهادت رساند. عهدنامه حکومتی امیرالمؤمنین (ع) برای مالک نوشته شده بود، اما او به مصر نرسید. پس از شهادت مالک، حضرت محمد بن ابی‌بکر را برای حکومت مصر منصوب کردند.

چرا هاشم بن عتبه والی مصر نشد؟

با اینکه امیرالمؤمنین (ع) در این سخن می‌فرمایند که تمایل داشتند هاشم بن عتبه را والی مصر کنند، محمد بن ابی‌بکر را برگزیدند. محمد به سبب انتسابش به ابوبکر در میان مردم شهرت و جایگاهی داشت و طرفدارانی پیدا کرده بود. ابوبکر چهره‌ای شناخته‌شده بود و مردم به اعتبار او به محمد نیز علاقه‌مند بودند. امیرالمؤمنین (ع) می‌دانستند که محمد در امور نظامی تجربه و توانایی هاشم را ندارد، اما جایگاه اجتماعی محمد و حمایت مردم از او در این انتخاب مؤثر بود.

هاشم بن عتبه، در مقابل، مردی کارآزموده در جنگ و میدان نبرد بود، اما در میان مردم جایگاه محبوبی نداشت. بسیاری از مردم افراد را بر اساس پیشینه خانوادگی و پیوندهایشان قضاوت می‌کردند، نه بر اساس شخصیت و شایستگی خودشان. از همین رو، گروهی محمد را به اعتبار پدرش دوست می‌داشتند، هرچند خود او با عثمان مخالف بود و از کسانی شمرده می‌شد که در قتل عثمان دست داشتند.

هاشم بن عتبه، مشهور به هاشم مرقال، انسانی مخلص، پاک، فداکار و از ارادتمندان امیرالمؤمنین (ع) و اهل‌بیت (ع) بود. او در جنگاوری توانایی فراوان داشت و در میدان نبرد پیوسته در حرکت بود؛ از همین رو به او «مرقال» می‌گفتند.

اما پیشینه خانوادگی هاشم باعث می‌شد برخی مردم درباره او داوری منفی داشته باشند. او پسر عتبه بن ابی‌وقاص بود؛ همان عتبه‌ای که در جنگ احد به پیامبر (ص) آسیب رساند و دندان ایشان را شکست. خداوند زنده را از مرده بیرون می‌آورد:

﴿

يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ

﴾

خداوند زنده را از مرده بیرون می‌آورد.

نمونه‌اش این است که از عتبه، مردی چون هاشم پدید آمد؛ انسانی زنده‌دل، آگاه و فهمیده.

از سوی دیگر، سعد بن ابی‌وقاص برادر عتبه بود. سعد در شورای تشکیل‌شده به فرمان خلیفه دوم، با بی‌طرفی خود از امیرالمؤمنین (ع) حمایت نکرد. اگر او از امیرالمؤمنین (ع) پشتیبانی می‌کرد، کار به نتیجه دیگری می‌رسید. این بی‌توجهی، ستمی بر آن حضرت بود. پسر سعد نیز عمر سعد بود که در واقعه کربلا در شمار قاتلان امام حسین (ع) قرار گرفت.

به این ترتیب، مردم به سبب پیشینه عتبه و رفتار سعد بن ابی‌وقاص، درباره هاشم هم پیش‌داوری می‌کردند و شخصیت و شایستگی خود او را نمی‌دیدند. امیرالمؤمنین (ع) اما به شخصیت خود هاشم توجه داشتند: او را انسانی باارزش، توانمند، جنگاور و باکفایت می‌دانستند و به همین دلیل تمایل داشتند او را حاکم مصر کنند. با این حال، مردم موافق نبودند و شرایط به‌گونه‌ای پیش رفت که حضرت محمد بن ابی‌بکر را برگزیدند.

جایگاه هاشم مرقال در جنگ صفین

ارادت هاشم به امیرالمؤمنین (ع) چنان بود که نقل شده است حاضر نبود همه دنیا را بگیرد، اما در برابر آن، نسبت به یکی از دوستان امیرالمؤمنین (ع) بغض بورزد یا به یکی از دشمنان ایشان محبت کند. محبت و بیزاری او در راه امیرالمؤمنین (ع) بسیار استوار بود.

هاشم، افزون بر فداکاری و ارادتش، در جنگاوری و نصیحت‌کردن نیز توانایی داشت. او در جنگ صفین به شهادت رسید و به آرزوی شهادت خود رسید. در آن جنگ، مردی به امیرالمؤمنین (ع) ناسزا می‌گفت و به یاران ایشان اهانت می‌کرد. وقتی هاشم از او پرسید چرا چنین می‌کند، آن مرد پاسخ داد که امیرالمؤمنین (ع) اهل نماز نیست و آنان با کسانی می‌جنگند که نماز نمی‌خوانند.

هاشم در میدان جنگ او را کنار کشید و گفت با هم درباره نماز صحبت کنند. سپس درباره امیرالمؤمنین (ع) و مسائل مربوط به ایشان برایش توضیح داد؛ به‌گونه‌ای که آن مرد از مخالفت با امیرالمؤمنین (ع) دست برداشت و از معاویه روی‌گردان شد. هاشم هم در میدان جنگ رزمنده‌ای توانمند بود و هم در موعظه و سخن گفتن نفوذ داشت؛ حتی توانست کسی را که با امیرالمؤمنین (ع) دشمنی می‌کرد، از راه خود بازگرداند.

محمد بن ابی‌بکر حاکم مصر شد، اما مصر سرزمینی بسیار مهم بود. فاتح اصلی مصر عمرو عاص بود.

فتح مصر و شهادت محمد بن ابی‌بکر

بخش عمده فتوحات اسلامی در زمان خلیفه دوم انجام شد. پیامبر بزرگوار اسلام (ص) در سال ششم هجری برای سران کشورهای مختلف، از جمله ایران و روم، نامه‌هایی فرستادند. این نامه‌ها در تاریخ با عنوان «مکاتیب‌الرسول» ثبت شده‌اند. برخی از مخاطبان این نامه‌ها دعوت پیامبر را پذیرفتند و برخی نپذیرفتند. در زمان پیامبر (ص) نیز جنگ‌هایی با رومیان روی داد؛ از جمله جنگ موته که جعفر (ع) در آن به شهادت رسید.

پس از فتح فلسطین، عمرو عاص به خلیفه دوم پیشنهاد کرد که مصر را نیز فتح کنند. مصر از جایگاه مهمی برخوردار بود؛ هم با اروپا ارتباط داشت و هم با آفریقا، و تمدنی دیرینه داشت. عمرو عاص پیش از مسلمان‌شدن برای تجارت به مصر رفت‌وآمد می‌کرد و آنجا را می‌شناخت. مردم مصر پیش از فتح این سرزمین مسلمان نبودند و مسیحی و یهودی بودند. حکومت منطقه در دست رومیان بود و آنان با مردم رفتار خوبی نداشتند؛ از جمله شمار زیادی از یهودیان را کشته بودند. عمرو عاص با مردم مصر ارتباط برقرار کرده و زمینه فتح آنجا را فراهم ساخته بود.

عمرو عاص از خلیفه دوم دستور گرفت و به مصر رفت و آنجا را فتح کرد. پس فاتح اصلی مصر عمرو عاص بود و دلبستگی ویژه‌ای به آن سرزمین داشت؛ حاضر نبود مصر را از دست بدهد. پس از فتح مصر نیز والی آنجا شد و تا پایان خلافت عمر در این سمت ماند.

پس از آنکه عثمان به خلافت رسید، با عمرو عاص اختلاف پیدا کرد و عبدالله بن ابی‌سرح را که برادر رضاعی‌اش بود، به حکومت مصر گمارد. عمرو عاص نمی‌خواست از مصر کنار برود. بعدها نیز هنگامی که با معاویه همکاری کرد، شرط همکاری‌اش این بود که معاویه مصر را به او واگذار کند. عمرو عاص در جریان‌های بعدی کنار معاویه قرار گرفت تا دوباره مصر را به دست آورد.

پس از آنکه امیرالمؤمنین (ع) محمد بن ابی‌بکر را حاکم مصر کرد، معاویه توطئه خود را آغاز کرد. او عمرو عاص را با شش‌هزار نیرو تجهیز کرد و به سوی مصر فرستاد. همچنین در مصر، طرفداران عثمان را تحریک کرد و با پخش این ادعا که محمد بن ابی‌بکر در قتل عثمان دست داشته است، آنان را به مخالفت با او برانگیخت.

محمد بن ابی‌بکر نیرویی در اختیار داشت، اما شمار آن کم بود؛ ازاین‌رو از امام یاری خواست. امام (ع) چهارهزار نفر به کمک او فرستادند: دوهزار نفر به فرماندهی محمد بن ابی‌بکر در شهر ماندند و دوهزار نفر دیگر به فرماندهی کنانة بن بشر در برابر عمرو عاص قرار گرفتند. کنانة بن بشر در جنگ کشته شد و سپاهش گریخت. عمرو عاص وارد مصر شد و آنجا را به تصرف درآورد. نیروهای محمد بن ابی‌بکر نیز نتوانستند کاری از پیش ببرند و پراکنده شدند.

محمد بن ابی‌بکر گریخت. عمرو عاص او را دنبال نکرد، اما معاویه بن حدیج، از فرماندهان سپاه عمرو عاص، به تعقیبش رفت. محمد بن ابی‌بکر در مخفیگاهی پناه گرفته بود و معاویه بن حدیج او را در حالی یافت که تشنه بود. او محمد بن ابی‌بکر را به شهادت رساند. سپس پیکرش را در پوست الاغی گذاشتند و آن را به آتش کشیدند.

اندوه امیرالمؤمنین (ع) بر شهادت محمد بن ابی‌بکر

وقتی خبر شهادت محمد بن ابی‌بکر به امیرالمؤمنین (ع) رسید، حضرت بسیار متأثر شدند و گریستند. در حالی که امام (ع) اندوهگین بودند، معاویه و یارانش از این واقعه خوشحال شدند و جشن گرفتند.

عایشه با محمد بن ابی‌بکر اختلاف اعتقادی داشت، اما پیوند برادری باعث شد پس از شهادت او بارها معاویه و عمرو عاص را لعن کند؛ زیرا آنان برادرش را کشته بودند.

محمد بن ابی‌بکر پرورش‌یافته امیرالمؤمنین (ع) بود و حضرت او را دوست می‌داشتند. بااین‌حال، او جوانی بیست‌وهفت‌ساله و کم‌تجربه در جنگ بود؛ برخلاف هاشم مرقال که در صفین به شهادت رسید. پس از صفین، حکومت مصر در اختیار محمد بن ابی‌بکر بود تا اینکه عمرو عاص به آنجا آمد و او را به شهادت رساند و حکومت را به دست گرفت.

امیرالمؤمنین (ع) درباره محمد بن ابی‌بکر فرمودند:

بِلَا ذَمٍّ لِمُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، فَلَقَدْ كَانَ إِلَيَّ حَبِيبًا، وَكَانَ لِي رَبِيبًا.

یعنی: «بدون آنکه بخواهم محمد بن ابی‌بکر را سرزنش کنم؛ او محبوب من بود و پرورش‌یافته من بود.» حضرت می‌فرمایند که هرچند اراده‌شان بر این بود که هاشم بن عتبه حاکم مصر باشد، این سخن به معنای مذمت محمد بن ابی‌بکر نیست. او وظیفه خود را انجام داد و بیش از آن توانی نداشت؛ ازاین‌رو ناچار به فرار شد. محمد بن ابی‌بکر از دو‌سالگی در خانه امیرالمؤمنین (ع) پرورش یافته بود.

در قضاوت درباره افراد باید به شایستگی، توانایی و وضعیت کنونی آنان توجه کنیم، نه اینکه تنها به پیشینه خانوادگی‌شان بنگریم. برخی افراد ارزشمندند، حتی اگر پدرشان مشرک بوده باشد؛ و گاهی نیز کسی پدری نیک‌نام دارد، اما خودش شایستگی لازم را ندارد. ملاک، شایستگی و توانایی افراد است. امیدواریم در زندگی خود نیز همین روش را پیش بگیریم.

وصلى الله على محمد وآل محمد.