خطبه چهل و دوم
جلسه اول(تنها جلسه)
أعوذ بالله من الشیطان الرجیم. بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله ربّ العالمین، والصلاة والسلام على أشرف الأنبیاء والمرسلین، حبیب قلوب الصادقین، أبی‌القاسم المصطفی محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد، وعلى أهل بیته الطیبین الطاهرین، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعین، من الآن إلى قیام یوم الدین.
زمینه خطبه چهل‌ودوم نهج‌البلاغه
خدا را شاکریم که امشب توفیق داریم در محضر خطبه چهل‌ودوم نهج‌البلاغه باشیم. مفاد این خطبه موعظه است. امیرالمؤمنین (ع) در این خطبه انسان‌ها را از دو رذیلت برحذر می‌دارند: یکی پیروی از هوای نفس و دیگری آرزوهای بلند و دراز در دنیا.
پیش از توضیح این دو موضوع، بد نیست جریان این خطبه را بیان کنم. پس از جنگ جمل، امیرالمؤمنین (ع) پیروز شدند و ابتدا به بصره رفتند. در آنجا به مجروحان و آسیب‌دیدگان جنگ رسیدگی کردند و کسانی را که در جنگ شرکت کرده بودند یا از بصره گریخته بودند، مورد عفو عمومی قرار دادند. همچنین دستور دادند مجروحان را مداوا کنند و غنائم را میان مردم تقسیم کردند.
حضرت عبدالله بن عباس را به‌عنوان والی بصره تعیین کردند و به مردم فرمودند که حکومت قانونی است و عبدالله بن عباس نماینده ایشان است؛ پس از او اطاعت کنند. پس از آنکه کارهای حضرت در بصره انجام شد، به‌سوی کوفه حرکت کردند. بزرگان و سالخوردگان بصره تا بیرون شهر به بدرقه ایشان آمدند. بیشتر سپاهیان حضرت نیز اهل کوفه بودند.
مردم کوفه مشتاق شنیدن سخنان امیرالمؤمنین (ع) بودند و با رسیدن حضرت از ایشان استقبال کردند. از حضرت خواستند به قصر کوفه بروند، اما ایشان نپذیرفتند و به مسجد جامع رفتند. حضرت در مسجد دو رکعت نماز خواندند و سپس برای مردم سخن گفتند.
این جریان در کتاب‌هایی مانند الأخبار الطوال، نوشته ابوحنیفه دینوری، از دانشمندان قرن سوم، آمده است. دینوری این مطالب را در صفحه ۱۵۲ کتاب نقل می‌کند. همچنین بلاذری در أنساب الأشراف، جلد دوم، صفحات ۱۸۰ تا ۱۸۲، به این جریان اشاره کرده است. امیرالمؤمنین (ع) در دوازدهم رجب سال ۳۶ وارد کوفه شدند و پس از نماز در مسجد جامع، برای مردم سخنرانی کردند.
شیخ مفید در کتاب الإرشاد، آغاز سخن حضرت را پس از حمد خدا و درود بر پیامبر (ص)، چنین نقل می‌کند:
فَالْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي نَصَرَ وَلِيَّهُ وَخَذَلَ عَدُوَّهُ، وَأَعَزَّ الصَّادِقَ الْمُحِقَّ، وَأَذَلَّ الْكَاذِبَ الْمُبْطِلَ.
سپاس خدایی را که ولیّ خود را یاری کرد و دشمنش را خوار ساخت، راستگویِ برحق را عزت بخشید و دروغگویِ باطل‌گرا را خوار کرد.
این سخنان حضرت طولانی است و شیخ مفید همه آن را نقل نکرده است. امیرالمؤمنین (ع) در آغاز خطبه از فضیلت‌های مردم کوفه یاد می‌کنند و به‌سبب همراهی آنان با اهل‌بیت (ع) و شرکتشان در جهاد، از ایشان تجلیل می‌کنند. مطالبی که امشب در خطبه چهل‌ودوم می‌خوانیم، پس از آن ستایش‌ها آمده است.
حضرت به مردم یادآوری می‌کنند که پیروزی در جنگ جمل، نتیجه پیروی آنان از حق و اطاعتشان از امام بود و فضیلتی برایشان به شمار می‌رفت؛ اما این تازه آغاز راه است. پس از جنگ، آزمون‌های دیگری در پیش است: مقام‌طلبی، دلبستگی به دنیا و رقابت بر سر غنیمت‌ها و جایگاه‌ها. آنان از جهاد اصغر فارغ شده‌اند و اکنون جهاد اکبر آغاز می‌شود؛ جهادی که در آن باید با دو رذیلت مهم مبارزه کنند.
دو رذیلت خطرناک
حضرت این‌گونه می‌فرمایند:
أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمْ اثْنَتَانِ: اتِّبَاعُ الْهَوَىٰ، وَطُولُ الْأَمَلِ؛ فَأَمَّا اتِّبَاعُ الْهَوَىٰ فَيَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ، وَأَمَّا طُولُ الْأَمَلِ فَيُنْسِي الْآخِرَةَ.
ای مردم، خطرناک‌ترین چیزی که درباره شما از آن بیم دارم دو چیز است: پیروی از هوای نفس و آرزوهای طولانی. پیروی از هوای نفس انسان را از حق بازمی‌دارد و آرزوهای طولانی آخرت را از یاد او می‌برد.
در عبارت «إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمْ»، واژه «أَخْوَف» اسم تفضیل است. در ادبیات عرب، اسم تفضیل را معمولاً از فعل معلوم یا از اسم فاعل می‌سازند. اگر «أَخْوَف» را از «خاف» یا «خائف» بگیریم، معنای آن «ترسوتر» می‌شود؛ اما این معنا در اینجا درست نیست.
مراد حضرت از «أَخْوَف» در این عبارت، «ترسناک‌ترین» است. این واژه در اینجا از اسم مفعول، یعنی «مَخوف»، گرفته شده است؛ یعنی ترسناک‌ترین چیزی که درباره شما از آن بیم دارم، این دو چیز است: پیروی از هوای نفس و آرزوهای طولانی.
قوای درونی انسان و سیطره عقل
خدای متعال قوای گوناگونی در باطن انسان قرار داده و هرکدام از آنها بر اساس حکمت است. از جمله، قوه شهویه را برای ادامه نسل انسان قرار داده است؛ اگر این قوه نبود، نسل بشر ادامه پیدا نمی‌کرد. قوه غضبیه نیز نیروی دفاعی انسان است تا بتواند در برابر دشمن از خود دفاع کند.
این قوا باید تحت سیطره عقل باشند. تا زمانی که در محدوده عقل عمل می‌کنند، اعتدالشان محفوظ است؛ اما اگر از سیطره عقل بیرون بیایند و از حد خود بگذرند، طغیان می‌کنند. طغیان یعنی خارج‌شدن از حدّ و مرز.
قرآن کریم درباره کسی که از حد می‌گذرد و زندگی دنیا را بر آخرت ترجیح می‌دهد، می‌فرماید:
﴿ فَأَمَّا مَنْ طَغَىٰ
﴾پس آنکه طغیان کرد
﴿ وَآثَرَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا
﴾و زندگی دنیا را برگزید
﴿ فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوَىٰ
﴾پس جایگاه او دوزخ است.
نشانه طغیان این است که انسان زندگی دنیا را بر آخرت ترجیح دهد. انسان باید هم به دنیا توجه داشته باشد و هم به آخرت، اما اصل، آخرت است. اگر دنیا را بر آخرت ترجیح دهد، از حدّ خود خارج شده است. قوه غضبیه و قوه شهویه انسان نیز اگر از سیطره عقل بیرون بیایند، طغیان می‌کنند و سرکش می‌شوند. نتیجه چنین طغیانی دوزخ است.
در ادامه، قرآن کریم درباره کسی که از مقام پروردگارش بترسد و نفس خود را از هوا بازدارد، می‌فرماید:
﴿ وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَىٰ
﴾و آن‌کس که از مقام پروردگارش بترسد و نفس را از هوس بازدارد
﴿ فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَىٰ
﴾پس جایگاه او بهشت است.
«مقام رب» یعنی حضور در محضر خدا. خداوند همه‌جا حاضر است؛ کسی که حضور خدا را درک کند و خود را همواره در محضر او ببیند، گناه نمی‌کند. «وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَىٰ» یعنی نفس را از پیروی هوس بازدارد و نگذارد سقوط کند.
معنای «هوی» سقوط است؛ هوای نفس یعنی سقوط نفس. نفس زمانی سقوط می‌کند که از سیطره عقل بیرون بیاید و دیگر به حلال و حرام، قانون و شرع اعتنا نکند. خداوند این قوا را با حکمت و برای هدفی قرار داده است. انسان نباید کاری کند که قوای شهویه و غضبیه او را به سقوط بکشانند؛ بلکه باید آنها را در همان مسیری به‌کار گیرد که برای آن قرار داده شده‌اند و اجازه ندهد طغیان کنند.
پیامدهای پیروی از هوای نفس و آرزوهای طولانی
امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند دو چیز است که از آن درباره شما بیم دارم: پیروی از هوای نفس و آرزوهای طولانی.
پیروی از هوای نفس انسان را از حق بازمی‌دارد. اگر هواپرستی نبود، همه به دنبال امیرالمؤمنین (ع) راه می‌افتادند. شهرت، مقام، منصب و قدرت بود که مردم را به سوی دیگر کشاند. چه چیزی سبب شد حقایقی را که در زمان پیامبر (ص) درباره غدیر پذیرفته بودند انکار کنند و به تشکیل سقیفه روی آورند؟ هواپرستی. نتیجه هواپرستی این است که انسان از پیروی حق بازمی‌ماند. امیرالمؤمنین (ع) امامِ منصوب و برحق بودند؛ مردم در زمان پیامبر (ص) به ولایت ایشان اقرار کرده بودند، اما چه شد که رهایشان کردند؟ هواپرستی.
اما آرزوهای طولانی، آخرت را از یاد انسان می‌برد. کسی لزوماً منکر آخرت نیست، اما آرزوهای بلند و دورودراز باعث می‌شود آخرت را فراموش کند. کسی ممکن است برای سیصد سال آینده برنامه‌ریزی کند و به فکر خانه و مقام و قصر باشد؛ گویی قرار است پانصد سال زندگی کند و برای پانصد سال خود تدارک می‌بیند. در حالی که عمر انسان کوتاه است، به‌ویژه در این زمان. برنامه‌ریزی برای دویست سال آینده، نمونه‌ای از آرزوهای طولانی است؛ یعنی انسان به چیزهایی فراتر از آنچه عقل می‌پذیرد دل ببندد و در پی توهمات خود برود.
البته آرزو و امید خوب است و برای جوانان عیب نیست؛ اما آنچه مورد تأیید است، هدف است.
هدف داشتن معقول است و انسان باید در زندگی برنامه‌ریزی کند؛ اما نباید برنامه‌ریزی را بر پایه آرزوهای خیالی و محاسبات غیرمعقول قرار دهد. کسی که می‌داند صد سال دیگر زنده نیست، اما برای آن زمان برنامه‌ریزی می‌کند، گرفتار آرزوی طولانی شده است. هدف داشتن درست است و عقل برای انسان هدف تعیین می‌کند؛ اما آرزوهای طولانی معمولاً از نفس سرچشمه می‌گیرند و انسان باید با آنها مبارزه کند.
عقل و هوای نفس
امیرالمؤمنین (ع) در یکی از حکمت‌های نهج‌البلاغه، تعبیر زیبایی دارند:
فَضْلُ الْعَقْلِ عَلَى الْهَوَى، لِأَنَّ الْعَقْلَ يَمْلِكُكَ الزَّمَانَ، وَالْهَوَى يَسْتَعْبِدُكَ الزَّمَانَ.
خدای متعال به عقل فضیلت داده است. عقل بر هوا فضیلت دارد؛ چراکه عقل انسان را مالک زمان و دوران می‌کند، اما هوا انسان را بنده زمان می‌سازد. گاهی انسان بر زمان مسلط است و گاهی بنده آن می‌شود. عقل با برنامه‌ریزی و تفکر به انسان قدرت می‌دهد و او را مالک می‌کند، اما هوای نفس انسان را به بندگی می‌کشاند؛ انسانِ بنده، اختیار ندارد و اسیر می‌شود. پس یکی مالکیت است و دیگری اسارت؛ از همین رو عقل ارزش دارد.
جهاد اکبر چیست؟ امیرالمؤمنین (ع) در غررالحکم می‌فرمایند:
رَدُّ النَّفْسِ عَنِ الْهَوَى الْجِهَادُ الْأَكْبَرُ.
جهاد اکبر، بازداشتن نفس از هوای نفس است. انسان باید مراقب باشد نفسش به‌سوی هوا و سقوط کشیده نشود؛ در رذیلت‌ها و آلودگی‌ها گرفتار نشود و به نفس خود عزت ببخشد.
پس پیروی از هوای نفس و هواپرستی، موجب دوری از حق است و آرزوهای طولانی، آخرت را از یاد انسان می‌برد.
دنیا و آخرت
ریشه این دو صفت رذیله چیست؟ امیرالمؤمنین (ع) انسان را از این دو صفت برحذر می‌دارند. ریشه آنها دنیاپرستی است؛ چنان‌که گفته‌اند حبّ دنیا ریشه همه خطاهاست. حضرت می‌فرمایند:
أَلَا وَإِنَّ الدُّنْيَا قَدْ وَلَّتْ حَذَّاءَ، فَلَمْ يَبْقَ مِنْهَا إِلَّا صُبَابَةٌ كَصُبَابَةِ الْإِنَاءِ اصْطَبَّهَا صَابُّهَا، أَلَا وَإِنَّ الْآخِرَةَ قَدْ أَقْبَلَتْ، وَلِكُلٍّ مِنْهُمَا بَنُونَ، فَكُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الْآخِرَةِ وَلَا تَكُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الدُّنْيَا، فَإِنَّ كُلَّ وَلَدٍ سَيَلْحَقُ بِأُمِّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَإِنَّ الْيَوْمَ عَمَلٌ وَلَا حِسَابَ، وَغَدًا حِسَابٌ وَلَا عَمَلَ.
«أَلَا» هشدار است؛ یعنی حواستان جمع باشد. دنیا به‌سرعت پشت می‌کند و می‌رود. چیزی از آن باقی نمانده، جز «صُبَابَة»؛ یعنی ته‌مانده‌ای، مانند ته‌مانده‌ای که در ظرف می‌ماند.
برای نمونه، پس از جارو کردن، مقداری غبار و ریزه باقی می‌ماند که به آن «کُناسه» می‌گویند. وقتی پارچه را قیچی می‌کنند، ریزه‌هایی از آن جدا می‌شود؛ به آنها «قُراضه» می‌گویند. ریزه‌هایی هم که هنگام تراشیدن مداد می‌ریزد، «قُلامه» نام دارد. این واژه‌ها به ته‌مانده‌ها و ریزه‌های باقی‌مانده اشاره می‌کنند.
تعبیر امیرالمؤمنین (ع) درباره دنیا بسیار زیباست. ظرفی را پر می‌کنید و وارونه می‌سازید؛ همه‌چیز از آن بیرون می‌ریزد و فقط قطره‌ای ته ظرف می‌ماند. آن قطره ارزشی ندارد. حضرت دنیا را به همان ته‌مانده ظرف تشبیه می‌کنند: دنیا به‌سرعت می‌رود و از آن جز اندکی نمانده است.
هر اندازه از دنیا بگذرد، به همان اندازه به آخرت نزدیک می‌شویم. اگر یک سال از عمر ما بگذرد، یک سال از دنیا دور شده‌ایم و یک سال به آخرت نزدیک‌تر شده‌ایم؛ ده سال که بگذرد، ده سال از دنیا دور و به آخرت نزدیک شده‌ایم. این نسبت در عالم برزخ هم برقرار است: کسانی که اکنون صد سال در برزخ بوده‌اند، صد سال به قیامت و آخرت نزدیک‌تر شده‌اند.
عمر انسان در دنیا چیز زیادی نیست. حتی وقتی انسان به چهل‌سالگی می‌رسد، پس از آن رو به سرازیری می‌گذارد. در برابر آخرت، آنچه از دنیا باقی مانده، مانند یک قطره است. آیا ارزش دارد که انسان برای این قطره خود را به این‌سو و آن‌سو بیندازد و همه‌چیز را رها کند تا به آن بچسبد؟
«أَلَا وَإِنَّ الْآخِرَةَ قَدْ أَقْبَلَتْ»؛ آگاه باشید که آخرت به استقبال شما می‌آید. دنیا پشت می‌کند و می‌رود، اما آخرت رو به شما دارد و به‌سوی شما می‌آید.
«وَلِكُلٍّ مِنْهُمَا بَنُونَ»؛ هر یک از دنیا و آخرت فرزندانی دارند. پس حضرت می‌فرمایند: «فَكُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الْآخِرَةِ وَلَا تَكُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الدُّنْيَا»؛ بکوشید از فرزندان آخرت باشید و از فرزندان دنیا نباشید.
در روایات، گروه‌های مختلفی از «فرزندان دنیا» معرفی شده‌اند؛ از جمله سلاطین و حاکمان. برخی از کسانی هم که به فکر فقرا نیستند، از فرزندان دنیا به شمار می‌آیند. فقیرانی نیز که خود را در دنیا خوار و ذلیل می‌کنند، در شمار فرزندان دنیا قرار می‌گیرند.
حضرت می‌فرمایند: «فَإِنَّ كُلَّ وَلَدٍ سَيَلْحَقُ بِأُمِّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ»؛ هر فرزندی روز قیامت به مادرش ملحق می‌شود. در بعضی نسخه‌ها «بِأَبِيهِ» آمده و در بعضی نسخه‌ها «بِأُمِّهِ»؛ مقصود این است که هر فرزندی به پدر و مادر خود ملحق می‌شود. پس بکوشید از فرزندان آخرت باشید تا سرانجامتان نیکو باشد.
منظور از این ملحق شدن، پیوستن حکمی است، نه نسبت خانوادگی واقعی؛ زیرا در قیامت نسبت‌ها از میان می‌رود:
﴿ فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ
﴾﴿ يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ
﴾روزی که انسان از برادرش می‌گریزد.
در آن روز، فرزند از پدر و مادرش می‌گریزد و نسبت‌ها دیگر مطرح نیست. پس مقصود این است که اگر انسان از فرزندان آخرت باشد، در آخرت به سرانجام نیکو می‌رسد و اهل بهشت خواهد بود؛ اما اگر از فرزندان دنیا باشد، سرانجامش با اهل دنیا خواهد بود.
جمله پایانی حضرت چنین است: «وَإِنَّ الْيَوْمَ عَمَلٌ وَلَا حِسَابَ، وَغَدًا حِسَابٌ وَلَا عَمَلَ»؛ امروز روز عمل است و حسابی در کار نیست، و فردا روز حساب است و دیگر عملی در کار نیست.
دنیا جای عمل است؛ انسان می‌تواند نماز بخواند یا نخواند، روزه بگیرد یا نگیرد، حجاب داشته باشد یا نداشته باشد. اگر قوانین دنیوی مانع نشوند، انسان می‌تواند به دیگری ظلم کند، حق کسی را غصب کند، به یتیمی آسیب برساند یا انفاق نکند. در دنیا، انسان با اختیار خود عمل می‌کند؛ اما آنجا فقط حساب است و دیگر فرصتی برای عمل وجود ندارد. این بسیار خطرناک است.
شریف رضی، رضوان‌الله‌تعالی‌علیه، در پایان این بخش می‌گوید که برخی واژه «حَذَّاء» را نقل کرده‌اند و برخی دیگر «جَذَّاء» را؛ هر دو را به معنای شتابان دانسته‌اند.
از خداوند متعال می‌خواهیم به همه ما توفیق عمل صحیح عنایت کند تا در جایگاه حساب گرفتار نباشیم. و صلى الله على محمد وآل محمد، وعجّل فرجهم.