خطبه چهلم
جلسه اول(تنها جلسه)
أعوذ بالله من الشيطان الرجيم
بسم الله الرحمن الرحيم
الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صل على محمد وآل محمد، وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين.
زمینهٔ خطبهٔ چهلم نهج‌البلاغه
خدا را شاکریم که به حاضران در این جمع توفیق عنایت کرده تا در محضر فرمایشات امیرالمؤمنین (ع) در نهج‌البلاغه باشیم. در محضر خطبهٔ چهلم نهج‌البلاغه هستیم؛ خطبه‌ای که امیرالمؤمنین (ع) دربارهٔ خوارج و در واکنش به سخن آنان، «لا حُکمَ إلّا لله»، ایراد فرمودند.
این سخنان پس از جنگ صفین بیان شده است. پس از آنکه در جریان جنگ، قرآن‌ها را بر سر نیزه کردند، امیرالمؤمنین (ع) را وادار کردند که حکمیت را بپذیرند؛ هم اصل حکمیت را بر حضرت تحمیل کردند و هم اشخاصی را که باید داور می‌شدند. امیرالمؤمنین (ع) افراد دیگری را پیشنهاد کردند، اما خوارج اصرار کردند که ابوموسی اشعری از طرف حضرت داور باشد. از طرف معاویه نیز عمرو عاص مشخص بود. بنابراین، هم اصل حکمیت و هم انتخاب داوران بر امیرالمؤمنین (ع) تحمیل شد. حضرت تحت فشار حکمیت را پذیرفتند و قرار شد چند ماه بعد، دو طرف در محلی به نام دومةالجندل گرد هم آیند و نتیجه را اعلام کنند.
پس از مشخص‌شدن داوران، توافق‌نامه‌ای نوشته شد. اشعث بن قیس کندی، که پیش‌تر نیز نامش را برده‌ایم، این توافق‌نامه را به میان قبایل برد و برای آنان خواند. بسیاری از قبایل، از جمله بنی‌تمیم، با آن مخالفت کردند و شعار «لا حُکمَ إلّا لله» را سر دادند. بعضی نیز اعلام کردند که توافق‌نامه را نمی‌پذیرند. در جریان این ماجرا، حتی دو نفر کشته شدند.
این شعار ماجرای عجیبی دارد. توافق‌نامه امضا و به همگان اعلام شد و سپس شعار خوارج شد؛ با اینکه خودشان زمینهٔ حکمیت را فراهم کرده بودند. به همین دلیل، در کتاب‌های ملل و نحل نام دیگری نیز برای خوارج آمده است: «محکّمه». پس از جریان حکمیت، این شعار بر سر زبان‌ها افتاد و خوارج با آن شناخته شدند؛ یعنی کسانی که با تحکیم مخالفت می‌کردند. مرحوم شوشتری در احقاق الحق، جلد دوم، صفحهٔ ۵۲۳، این مطلب را آورده است. آیت‌الله ملا نجفی نیز بر این کتاب حاشیه دارد. نوبختی در فرق الشیعة، صفحهٔ ۶، و اشعری قمی در المقالات والفرق، صفحهٔ ۵، از شهرت‌یافتن خوارج به نام «محکّمه» یاد کرده‌اند.
شعار خوارج، یعنی «لا حُکمَ إلّا لله»، پس از جنگ صفین به‌تدریج ادامه یافت و سرانجام از عوامل شکل‌گیری جنگ نهروان شد. حتی ابن‌ملجم لعنةالله علیه نیز هنگام ضربت‌زدن به امیرالمؤمنین (ع) همین شعار را می‌داد. این عبارت، از پسِ جنگ صفین به شعار ویژهٔ خوارج تبدیل شد و بعدها در شمار اصول اعتقادی آنان قرار گرفت.
ریشهٔ قرآنی شعار خوارج
نکتهٔ نخست این است که شعار «لا حُکمَ إلّا لله» از کجا گرفته شده است. این شعار برگرفته از تعبیر قرآنی «إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ» است که در چند جای قرآن آمده است.
در سورهٔ انعام، آیهٔ ۵۷، این عبارت در سخن پیامبر آمده است:
﴿ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ ﴾حکم تنها از آنِ خداست.
در سورهٔ یوسف نیز این تعبیر دو بار آمده است: یک بار در آیهٔ ۴۰، در سخن حضرت یوسف (ع)، و بار دیگر در آیهٔ ۶۷، در سخن حضرت یعقوب (ع).
﴿ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ ﴾حکم تنها از آنِ خداست.
﴿ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ ﴾حکم تنها از آنِ خداست.
پس شعار «لا حُکمَ إلّا لله» از آیه‌ای گرفته شده که این عبارت در قرآن سه بار تکرار شده است.
پاسخ امیرالمؤمنین (ع) به شعار خوارج
خطبهٔ چهلم نهج‌البلاغه دربارهٔ همین شعار است. نخستین نکته‌ای که امیرالمؤمنین (ع) بیان می‌کنند، مغالطه‌ای است که خوارج در آن گرفتار شده‌اند. حضرت ابتدا این مغالطه و بطلان آن را روشن می‌کنند و سپس معنای درست را بیان می‌فرمایند.
كَلِمَةُ حَقٍّ يُرَادُ بِهَا بَاطِلٌ
معنای این سخن آن است که این، حرف درستی است که با آن مقصودی باطل را دنبال می‌کنند. اینکه حکم و قانون‌گذاری از آنِ خداست، حرف درستی است؛ اما خوارج با این جمله معنای دیگری را اراده می‌کنند.
حکم‌های تکوینی در نظام آفرینش از آنِ خداست و احکام تشریعی نیز، از جمله احکام قرآن و دیگر کتاب‌های آسمانی و شریعت‌ها، از جانب خداوند است. قانون به اشخاص و افراد تعلق ندارد؛ در این تردیدی نیست. اما مغالطهٔ خوارج این است که از این سخن، معنای دیگری می‌گیرند.
نَعَمْ، إِنَّهُ لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ، وَلَكِنَّ هَؤُلَاءِ يَقُولُونَ: لَا إِمْرَةَ إِلَّا لِلَّهِ
بله، «لا حُکمَ إلّا لله» سخن درستی است؛ اما اینان می‌گویند: «لا إِمرةَ إلّا لله». خوارج واژهٔ «حکم» را به معنای حکومت و فرمانروایی می‌گیرند و می‌گویند فرمانروایی از آنِ خداست. اما این مغالطه است. قانون از آنِ خداست، ولی خداوند فرمانروایی نمی‌کند که احکام را در زمین اجرا کند؛ انسان‌ها مجری احکام‌اند. فرمان‌ها و دستورها را انسان‌ها اجرا می‌کنند، البته این دستورها باید مطابق قرآن باشد.
معنای «إِمرة» فرمانروایی و حکومت است. اگر مقصود این باشد که هیچ فرمانروایی جز خدا وجود ندارد، سخن بی‌معنایی است؛ خداوند به این معنا بر زمین حکومت نمی‌کند. اگر قرار باشد کسی فرمان ندهد و دستورها را اجرا نکند، نظامی در جهان باقی نمی‌ماند. در کلاس، معلم دستور می‌دهد، به شاگرد نمره می‌دهد یا به او می‌گوید از کلاس بیرون برود؛ در اداره نیز مدیر دستورهایی می‌دهد. اجرای دستورها بر عهدهٔ انسان‌هاست.
در گفت‌وگوهایی که امیرالمؤمنین (ع) با خوارج داشتند، حضرت برای نشان‌دادن نادرستی این برداشت، قرآن را پیش روی آنان گذاشتند و فرمودند: «ای قرآن، در این قضیه حکم کن.» خوارج خندیدند و گفتند: «مگر قرآن می‌تواند کاری انجام دهد یا سخنی بگوید؟» قرآن خود نمی‌تواند حکم کند؛ انسان باید مطابق قرآن حکم کند. مقصود از حکمیت نیز این بود که اشخاصی تعیین شوند تا بنشینند و مطابق قرآن داوری کنند. پس معنای درست این است که حکم و قانون از آنِ خداست و هرکس بخواهد حکم کند، باید بر اساس احکام قرآن باشد؛ نه اینکه خود قرآن حکومت کند.
اگر «حکم» را به معنای فرمانروایی و حکومت بگیریم، نتیجه هرج‌ومرج است. در این صورت، نه پدری می‌تواند به فرزندش دستور بدهد، نه نظام خانواده برقرار می‌ماند، نه نظام جامعه و آموزش و قضاوت. هیچ‌کس نمی‌پذیرد که در جامعه هیچ انسانی فرمان ندهد و همهٔ دستورها فقط از سوی خدا باشد. پس «لا حُکمَ إلّا لله» اگر به معنای این باشد که قانون از آنِ خداست، درست است؛ اما اگر به معنای فرمانروایی و حکومت باشد، نادرست است.
ابن‌خلدون در تاریخ خود نقل می‌کند که در پی گفت‌وگوهای امیرالمؤمنین (ع) با خوارج، آنان از سخن خود برگشتند و سخنان حضرت را پذیرفتند. این وضعیت تا حدود هفت یا هشت ماه، یعنی تا اعلام نتیجهٔ حکمیت، ادامه داشت. اما پس از اعلام نتیجه، وقتی دیدند معاویه دوباره در جایگاه قدرت قرار گرفته است، مخالفتشان با امیرالمؤمنین (ع) شدت گرفت و گفتند: «چرا حکمیت را پذیرفتید؟»
امیرالمؤمنین (ع) نیز فرمودند که خود آنان حکمیت را تحمیل کرده بودند؛ هم اصل آن و هم شخص داوران را. حضرت پیمان را پذیرفته بودند و نمی‌خواستند برخلاف پیمان عمل کنند؛ زیرا وفای به پیمان قانون الهی است. خوارج خود حکمیت را به راه انداخته و داوران را تعیین کرده بودند و اکنون می‌گفتند حکمیت باطل بوده است. آنان باید توبه می‌کردند، نه اینکه از حضرت بخواهند توبه کند.
پس از اعلام نتیجهٔ حکمیت، امیرالمؤمنین (ع) با سپاه به کوفه بازگشتند، اما خوارج به کوفه نیامدند. آنان در بیرون کوفه، در جایی به نام حروراء، مستقر شدند؛ از همین رو نام دیگر خوارج «حروریه» است. آنان در همان منطقه گرد آمدند و جنگ نهروان را به راه انداختند.
شگفت آنکه کسانی که می‌گفتند «لا حُکمَ إلّا لله» و «لا إِمرةَ إلّا لله»، خود عبدالله بن وهب راسبی را به فرمانروایی برگزیدند و برای جنگ با امیرالمؤمنین (ع) فرمانروایی او را پذیرفتند. این نشان می‌دهد که سخن آنان مغالطه بود و در واقع می‌خواستند در برابر امیرالمؤمنین (ع) بایستند.
ضرورت وجود امیر در جامعه
امیرالمؤمنین (ع) پس از بیان مغالطهٔ خوارج، ضرورت وجود حاکم در جامعه را توضیح می‌دهند:
وَإِنَّهُ لَا بُدَّ لِلنَّاسِ مِنْ أَمِيرٍ بَرٍّ أَوْ فَاجِرٍ
جامعه نمی‌تواند بدون امیر باشد. امارت و فرمانروایی ضروری است؛ خداوند امیر جامعه نیست و هر جامعه‌ای به فرمانروا نیاز دارد. جامعه بدون حاکم معنا ندارد و به هرج‌ومرج می‌انجامد. حتی حیوانات نیز برای خود حاکم و امیر دارند؛ پس چگونه ممکن است جامعهٔ انسانی امیر نداشته باشد؟
فرقی نمی‌کند آن امیر نیکوکار باشد یا فاجر؛ جامعه به هر حال به امیر نیاز دارد. امیرالمؤمنین (ع) برای وجود حاکم هفت فایده برمی‌شمارند؛ چه حاکم نیکوکار باشد و چه فاجر.
يَعْمَلُ فِي إِمْرَتِهِ الْمُؤْمِنُ، وَيَسْتَمْتِعُ فِيهَا الْكَافِرُ
فایدهٔ نخست این است که مؤمن در دوران حکومت، کار خود را انجام می‌دهد و به عبادت و امور زندگی‌اش می‌پردازد؛ کافر نیز از آن بهره می‌برد و زندگی روزمره و منافع خود را دنبال می‌کند.
فایده‌های دیگر حکومت
فایدهٔ دوم این است که با وجود حکومت، مردم زندگی طبیعی خود را می‌گذرانند و هرکس به اجل طبیعی خود می‌رسد؛ نه اینکه هرج‌ومرج شود و مردم یکدیگر را بکشند.
يَبْلُغُ اللَّهُ فِيهِ الْأَجَلَ
«أجل» یعنی عمر طبیعی. وقتی حکومت وجود داشته باشد، مردم زندگی طبیعی خود را می‌کنند و عمرشان به پایان می‌رسد.
فایدهٔ سوم، جمع‌آوری درآمدهای عمومی است:
وَيُجْمَعُ بِهِ الْفَيْءُ
با وجود حکومت، مالیات و درآمدهای عمومی جمع‌آوری می‌شود و برای کارهای عمومی به مصرف می‌رسد؛ برای نمونه، خیابان‌ها ساخته و کارهای عمومی انجام می‌شود. این امر در همهٔ کشورها، چه اسلامی و چه غیراسلامی، وجود دارد و از فواید حکومت است؛ چه حکومت خوب باشد و چه بد.
فایدهٔ چهارم، مبارزه با دشمن و دفاع از کشور است:
وَيُقَاتَلُ بِهِ الْعَدُوُّ
وقتی حکومت وجود دارد، با دشمن مبارزه می‌شود و از ورود او جلوگیری می‌کنند. اگر هرج‌ومرج باشد، مردم به جای ایستادگی در برابر دشمن، با یکدیگر درگیر می‌شوند و کسی از کشور دفاع نمی‌کند. اما اگر دشمن به مردم هجوم بیاورد، حکومت با نیروهای نظامی و دیگر نیروهای خود از آنان دفاع می‌کند.
فایدهٔ پنجم، امنیت راه‌هاست:
وَتَأْمَنُ بِهِ السُّبُلُ
«سُبُل» یعنی راه‌ها؛ با وجود حکومت، راه‌ها و جاده‌ها امن می‌شوند و مردم می‌توانند بدون احساس خطر رفت‌وآمد کنند.
فایدهٔ دیگر حکومت این است که حق ضعیف از زورمند گرفته می‌شود:
وَيُؤْخَذُ بِهِ لِلضَّعِيفِ مِنَ الْقَوِيِّ
اگر کسی زورگویی کند، در سایهٔ حکومت می‌توان علیه او اقامهٔ دعوا کرد و به دادگاه رفت تا حق ضعیف از زورمند گرفته شود. البته این کار در حکومت‌های مختلف، به‌ویژه در حکومت الهی، به درجات متفاوتی انجام می‌شود.
حضرت در پایان، نتیجهٔ این فواید را چنین بیان می‌فرمایند:
حَتَّى يَسْتَرِيحَ بِرٌّ وَيُسْتَرَاحَ مِنْ فَاجِرٍ
نتیجه این است که نیکوکاران آسوده می‌شوند و از دست فاجران راحت می‌شوند؛ جلوی فاجران گرفته می‌شود تا نیکوکاران بتوانند زندگی کنند.
بنابراین، وجود حکومت ضروری است. هیچ جامعه‌ای بدون حکومت ممکن و معقول نیست؛ چه حاکم نیکوکار باشد و چه فاجر. پس سخن خوارج که می‌گفتند «لا حُکْمَ إِلّا لِلّه» و آن را به معنای نفی فرمانروایی می‌گرفتند، مغالطه است و درست نیست. حضرت این فواید حکومت را بیان می‌فرمایند.
روایت دیگر از خطبهٔ چهل
مرحوم سید رضی می‌فرمایند که این خطبه در روایت دیگری نیز آمده است. ابن‌ابی‌الحدید هم مطالب دیگری نقل کرده و این بخش در کتاب «منهاج‌البراعة» نیز آمده است. در روایت دیگر آمده است که امیرالمؤمنین (ع) هنگامی که شعار تحکیم خوارج را شنیدند، فرمودند:
حُكْمَ اللَّهِ أَنْتَظِرُ فِيكُمْ
یعنی منتظر حکم خدا دربارهٔ شما هستم. گویی حضرت منتظر بودند دستور خدا را دربارهٔ خوارج اجرا کنند. جنگ حضرت با خوارج فرمانی شخصی نبود؛ دستور الهی بود و پیش‌گویی‌ها و دستورهایی که از طریق پیامبر (ص) به ایشان رسیده بود، پشتوانهٔ آن بود. خوارج گفتند «لا حُکْمَ إِلّا لِلّه» و حضرت فرمودند که منتظرند حکم خدا را دربارهٔ آنان اجرا کنند.
سپس حضرت فرمودند:
أَمَّا الْإِمْرَةُ الْبَرَّةُ فَيَعْمَلُ فِيهَا التَّقِيُّ
اگر حکومت، حکومت نیکوکاران باشد، انسان‌های باتقوا در آن به کار خود می‌پردازند.
وَأَمَّا الْإِمْرَةُ الْفَاجِرَةُ فَيَتَمَتَّعُ بِهَا الشَّقِيُّ
اما اگر حکومت فاجر باشد، انسان‌های بدکار و شقی از آن بهره می‌برند؛ همان‌طور که حکومت خوب به کار نیکان می‌آید، حکومت بد نیز به کار بدان می‌آید.
إِلَى أَنْ تَنْقَطِعَ مُدَّتُهُ
هر حکومتی مدتی دارد و ابدی نیست. حکومت نیکان تا زمانی ادامه دارد که مدت آن به پایان برسد و حکومت بدان نیز همین‌طور است. پس اصلِ حکومت باید باشد؛ این‌طور نیست که هیچ حکومتی نباشد و هیچ‌کس حق حکومت نداشته باشد.
بنابراین، منطق خوارج نادرست است. دربارهٔ جنگ نهروان نیز پیش‌تر عرض شد که بنابر نقل مشهور، خوارج دوازده هزار نفر بودند و هشت هزار نفر از آنان بازگشتند؛ چهار هزار نفر باقی ماندند و در جنگ با امیرالمؤمنین (ع) کشته شدند و ریشهٔ آنان کنده شد.
ان‌شاءالله خداوند به ما توفیق دهد که معنای واقعی آیات قرآن را بفهمیم و در تفسیر آن‌ها به رأی خود عمل نکنیم. این شعار خوارج از آیات گرفته شده است:
﴿ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ ﴾حکم جز برای خدا نیست.
این سخن درست است، اما خوارج معنای «حکم» را تغییر دادند و آن را به معنای حکومت گرفتند؛ حال آنکه حکم، به معنای داوری و فرمان الهی است، نه حکومت. این مغالطه‌ای بود که خوارج مرتکب شدند و در طول تاریخ به‌عنوان یکی از عقاید آنان ثبت شد. در کتاب‌های ملل و نحل نیز خوارج را از فرقه‌هایی شمرده‌اند که این شعار و عقیده را داشتند.
ان‌شاءالله خداوند به همهٔ ما عاقبت‌به‌خیری و فهم درست مبانی و آیات قرآن و نهج‌البلاغه را عنایت بفرماید. وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ. اللهم صلّ على محمد وآل محمد.