خطبه هفتاد و سوم
جلسه اول(تنها جلسه)
أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحيم. الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد، وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين، من الآن إلى قيام يوم الدين.
معرفی خطبه و پیشینه مروان بن حکم
خدا را شاکریم که توفیق عنایت فرمود امشب خطبه هفتادوسوم نهج‌البلاغه را مطرح کنیم و توضیحاتی درباره آن بدهیم. سید رضی رضوان‌الله‌تعالی‌علیه عنوان این خطبه را چنین آورده است: «وَمِنْ كَلَامٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَهُ لِمَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ بِالْبَصْرَةِ»؛ یعنی یکی از سخنان امیرالمؤمنین (ع) که آن را در بصره به مروان بن حکم فرمودند.
پیش از خواندن فرمایش امیرالمؤمنین (ع)، مقدمه‌ای درباره مروان بن حکم عرض می‌کنم. مروان بن حکم بن ابی‌العاص از چهره‌های جانی و خائنی است که نامش در تاریخ ثبت شده است. حکم بن ابی‌العاص، پدر مروان، پیش از اسلام و در دوران جاهلیت همسایه پیامبر اکرم (ص) بود و آن حضرت را بسیار آزار می‌داد. گاهی خاکروبه بر سر پیامبر (ص) می‌ریخت و گاهی در کوچه‌ها ادای ایشان را درمی‌آورد تا مردم بخندند و آن حضرت را مسخره کنند. وقتی پیامبر (ص) نماز می‌خواند، او نیز ایشان و دیگران را استهزا می‌کرد.
او پیوسته مراقب خانه پیامبر (ص) بود تا ببیند آن حضرت با همسرانشان چگونه سخن می‌گویند و سپس آنچه را شنیده بود برای دیگران بازگو کند. پیامبر (ص) درباره او فرمودند:
لَعَنَكَ اللَّهُ وَلَعَنَ مَا فِي صُلْبِكَ
خدا تو را و آنچه را در صلب توست لعنت کند.
آن زمان مروان هنوز به دنیا نیامده بود. پیامبر (ص) حکم و آنچه را در صلبش بود لعنت کردند؛ مروان نیز در شمار کسانی بود که این نفرین درباره‌اش صدق کرد.
حکم بن ابی‌العاص تا سال هشتم هجری، یعنی فتح مکه، پیامبر (ص) را آزار می‌داد. پس از تذکرات فراوان، آن حضرت او را به طائف تبعید کردند. حکم و پسرش مروان مدتی در آنجا ماندند و مروان نیز همان‌جا بزرگ شد. حکم بن ابی‌العاص به «طرید رسول‌الله» مشهور شد؛ یعنی کسی که پیامبر (ص) او را تبعید کرده بود.
در زمان خلافت ابوبکر، عثمان که پسرعموی مروان بود و حکم عموی او، نزد ابوبکر وساطت کرد تا حکم و پسرش را از طائف به مدینه بازگردانند. ابوبکر نپذیرفت و گفت پیامبر (ص) او را تبعید کرده‌اند و من حاضر نیستم چنین کاری انجام بدهم. در زمان خلیفه دوم نیز عثمان درخواست خود را تکرار کرد، اما او هم نپذیرفت و گفت حکم طرید رسول‌الله است و من چنین جرئتی ندارم. بنابراین، نه ابوبکر و نه خلیفه دوم حکم بن ابی‌العاص را به مدینه بازنگرداندند. او و پسرش به‌سبب تبعید پیامبر (ص) چهره‌هایی منفور در میان مسلمانان بودند.
اما وقتی عثمان به خلافت رسید، از نخستین کارهایش این بود که حکم بن ابی‌العاص و مروان را از طائف به مدینه آورد. آن‌ها با لباس‌های فرسوده وارد قصر عثمان شدند و با لباس‌های زینتی از آنجا بیرون آمدند. نقل کرده‌اند که عثمان هدایای بسیاری به آن‌ها داد؛ از جمله به حکم بن ابی‌العاص سیصد دینار بخشید. این کار یکی از عواملی شد که مردم از عثمان بیزار شوند. بسیاری از اصحاب نیز به او اعتراض کردند که پیامبر (ص) این افراد را طرد کرده‌اند، پس چرا آن‌ها را به خود نزدیک کرده‌ای؟ برخی از آنان دیگر در نماز عثمان شرکت نمی‌کردند.
اسارت مروان در جنگ جمل
در جنگ جمل افراد زیادی اسیر شدند و مروان بن حکم نیز یکی از اسیران بود. او از امام حسن (ع) و امام حسین (ع) خواست نزد امیرالمؤمنین (ع) برایش شفاعت کنند تا از اسارت آزاد شود. امام حسن (ع) و امام حسین (ع) که از خاندان لطف و رحمت بودند، نزد پدر بزرگوارشان رفتند و برای مروان شفاعت کردند. حضرت او را آزاد کردند.
مورخان این ماجرا را چنین نقل کرده‌اند:
أُخِذَ مَرْوَانُ بْنُ الْحَكَمِ أَسِيرًا يَوْمَ الْجَمَلِ، فَاسْتَشْفَعَ الْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ عَلَيْهِمَا السَّلَامُ إِلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ، فَكَلَّمَاهُ فِيهِ، فَخَلَّى سَبِيلَهُ، فَقَالَا لَهُ: يُبَايِعُكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ؟
مروان بن حکم در روز جمل اسیر شد. از حسن و حسین (ع) خواست نزد امیرالمؤمنین (ع) برای او شفاعت کنند. آن دو درباره او با حضرت سخن گفتند و حضرت آزادش کرد. سپس به امیرالمؤمنین (ع) گفتند: ای امیرالمؤمنین، آیا با شما بیعت می‌کند؟
این گزارش را مورخان نقل کرده‌اند. در کتاب «مصادر نهج‌البلاغه» نیز درباره منابع خطبه‌ها توضیح داده شده است. ابن ابی‌الحدید در جلد ششم شرح نهج‌البلاغه، صفحه ۱۴۶، این ماجرا را همراه با سخنان دیگری از امیرالمؤمنین (ع) آورده است که سید رضی آن اضافات را در نهج‌البلاغه نیاورده است. بنابراین، این ماجرا در کتاب‌های تاریخی به‌تفصیل آمده و بخشی از آن را ابن ابی‌الحدید و بخشی را سید رضی نقل کرده‌اند.
سخن امیرالمؤمنین (ع) درباره بیعت مروان
پس از آنکه امام حسن (ع) و امام حسین (ع) به پدر بزرگوارشان عرض کردند که مروان می‌خواهد با شما بیعت کند، سخن امیرالمؤمنین (ع) آغاز می‌شود:
أَمَا إِنَّهُ لَمْ يُبَايِعْنِي بَعْدَ قَتْلِ عُثْمَانَ، وَلَا حَاجَةَ لِي فِي بَيْعَتِهِ، إِنَّهَا كَفٌّ يَهُودِيَّةٌ، لَوْ بَايَعَنِي بِكَفِّهِ لَغَدَرَ بِسُبَّتِهِ.
حضرت می‌فرمایند: مگر او پس از کشته‌شدن عثمان با من بیعت نکرد؟ مروان نخستین کسی بود که آمد و با امیرالمؤمنین (ع) بیعت کرد؛ اما بعد در بصره، در کنار طلحه و زبیر و عایشه، در لشکر مخالفان حضرت قرار گرفت و دوباره اسیر شد. این بار دوم بود که به دست امیرالمؤمنین (ع) اسیر می‌شد.
حضرت فرمودند: «لا حاجة لي في بيعته»؛ من به بیعت او نیازی ندارم. مروان بیعت کرده بود و سپس بیعتش را شکست. هرچند حضرت آزادش کردند، نیازی به بیعت کسی که بیعت می‌کند و بعد آن را می‌شکند نداشتند.
سپس فرمودند: «إِنَّهَا كَفٌّ يَهُودِيَّةٌ»؛ دست مروان، دستی یهودی است. امیرالمؤمنین (ع) پیشینه یهودیان بنی‌قریظه، بنی‌نضیر و بنی‌قینقاع را می‌دانستند؛ گروه‌هایی که از یک سو ظاهراً پیمان می‌بستند و از سوی دیگر آن را می‌شکستند. از همین رو حضرت درباره مروان چنین تعبیری به کار بردند.
پدر مروان، حکم بن ابی‌العاص، چهره‌ای بدنام و از دشمنان سرسخت پیامبر (ص) بود. مادر مروان نیز به «صاحبة الرایة» شهرت داشت؛ این تعبیر برای زنان بدکاره‌ای به کار می‌رفت که بر خانه‌شان پرچم می‌زدند. بنابراین، حضرت فرمودند که نیازی به بیعت مروان ندارند و دست او را دستی یهودی خواندند.
حضرت ادامه دادند: اگر مروان با دستش با من بیعت کند، با پشتش خیانت خواهد کرد. ابن ابی‌الحدید توضیح می‌دهد که این تعبیر کنایه‌ای بوده است. در میان عرب، وقتی کسی می‌خواست پیمانی را نقض کند، ممکن بود با دیگری دست بدهد و پیمان ببندد، اما بعد با رفتاری تحقیرآمیز آن را بشکند. حضرت می‌فرمایند مروان نیز همین‌گونه است: با دست بیعت می‌کند و سپس پیمان را می‌شکند.
پیش‌گویی درباره حکومت مروان
در همین چند جمله، امیرالمؤمنین (ع) سه پیش‌گویی مهم دارند. حضرت مروان را آزاد کردند، اما به او نیازی به بیعت نداشتند. مروان به شام رفت و به معاویه پیوست. مدتی نزد معاویه بود، اما معاویه نیز به او اعتماد نداشت.
معاویه پیش از مرگ به یزید وصیت کرد که از چهار نفر درباره حکومتش بیم دارد و باید مراقب آن‌ها باشد؛ یکی از آن‌ها مروان بن حکم بود. معاویه به یزید گفت پس از مرگ من، به بهانه اینکه می‌خواهی بر جنازه‌ام نماز بخوانی، کاری کن مروان نماز بخواند. به او بگو پدرت وصیت کرده یکی از اصحاب پیامبر (ص) و بزرگان نماز بخواند. معاویه همچنین گفته بود افراد مسلح را در نماز حاضر کنند تا مروان را بکشند.
مروان از این نقشه باخبر شد. هنگامی که نماز می‌خواند و یزید و دیگران پشت سرش بودند، نماز را نیمه‌تمام گذاشت و گریخت. نتوانستند او را بکشند. پس معاویه نیز به مروان اعتماد نداشت. پس از مدتی، یزید هم از دنیا رفت؛ عمر حکومتش بیش از دو سه سال نبود.
اکنون به نخستین پیش‌گویی امیرالمؤمنین (ع) می‌رسیم:
أَمَا إِنَّ لَهُ إِمْرَةً كَلَعْقَةِ الْكَلْبِ أَنْفَهُ.
حضرت می‌فرمایند: بدانید که مروان بن حکم به حکومتی خواهد رسید، اما حکومتش کوتاه خواهد بود؛ مانند لیسیدن سگ بینی‌اش. سگ وقتی پوزه‌اش را در غذا می‌برد و غذا می‌خورد، بینی‌اش را لیس می‌زند.
سگ وقتی چیزی می‌خورد، پوزه‌اش را در آن فرو می‌برد و بعد اطراف دهان و بینی‌اش را می‌لیسد. حضرت می‌فرمایند حکومت به دست مروان می‌رسد، اما مدتش بسیار کوتاه است؛ مانند لیسیدن بینی سگ. این تعبیر امیرالمؤمنین (ع) بسیار عجیب و حساب‌شده است. علامه محمدتقی جعفری (ره) می‌فرمایند که حضرت می‌توانست کوتاهی حکومت مروان را به چیزهای زیباتری تشبیه کند؛ مثلاً به بازشدن گل یا گشودن پرهای طاووس. اما حکومت بنی‌امیه کاری پلید بود و حضرت آن را به سگ و کثافت تشبیه کردند. سگ هم پوزه‌اش را در کثافت و مردار فرو می‌برد و بعد بینی‌اش را می‌لیسد. بنابراین، این تعبیر افزون بر کوتاهی حکومت مروان، به پلیدی آن نیز اشاره دارد.
به قدرت رسیدن مروان بن حکم
پس از مرگ یزید، پسرش معاویة بن یزید، معروف به معاویه دوم، به حکومت رسید. بنی‌امیه از سال ۴۰ هجری و با معاویه اول آغاز شدند؛ پس از او یزید و سپس معاویه دوم به حکومت رسیدند. حکومت معاویه دوم بیش از چهل روز طول نکشید.
نقل کرده‌اند که معاویه دوم خود را به خواب زده بود. کنیزی بالای سرش او را باد می‌زد و کنیزی دیگر پایین پایش بود. کنیزی که بالای سر او بود به دیگری گفت: «سلطان من را بیشتر از تو دوست دارد.» آن کنیز پاسخ داد: «خدا هم تو را لعنت کند و هم او را؛ هم مدت حکومتش را و هم خودش را.» معاویه دوم برخاست و پرسید: «چرا مرا لعنت کردی؟» آن کنیز گفت: «چون حق اهل‌بیت (ع) را غصب کردی.»
معاویه دوم به مسجد رفت و بر منبر اعلام کرد که حق اهل‌بیت (ع) را غصب کرده و از حکومت کناره می‌گیرد. حاضران، از جمله مادرش و دیگر زنان خاندان یزید، به او گفتند دست‌کم برادرش خالد را به جای خود بگمارد؛ اما او کناره‌گیری کرد و میان مدعیان حکومت اختلاف افتاد. عبدالله بن زبیر و دیگران نیز وارد میدان شدند و سرانجام مروان بن حکم را برگزیدند. همسر یزید پیشنهاد کرد مروان را موقتاً به حکومت بگمارند تا خالد به سن بلوغ برسد و بعد حکومت را به او بسپارند؛ زیرا خالد هنوز کم‌سن‌وسال بود.
مروان که با همسر یزید ازدواج کرده بود، خالد را در مجالس مسخره می‌کرد و با سخنان زشت آبرویش را می‌برد. خالد که باهوش بود، نزد مادرش رفت و از رفتار مروان شکایت کرد. مادرش مروان را سرزنش کرد و گفت خالد هنوز کودک است و نباید او را آزار دهد. سپس به خالد گفت ناراحت نباشد و خودش حساب مروان را خواهد رسید.
چندی از حکومت مروان نگذشته بود که همسرش شبانه، هنگامی که مست بود، بالشی بر دهانش گذاشت و او را خفه کرد. درباره مدت حکومت مروان گفته‌اند چهار ماه بود؛ برخی شش ماه و حداکثر آن را نه ماه دانسته‌اند. در هر صورت، حکومتش به یک سال هم نرسید. این همان پیش‌گویی امیرالمؤمنین (ع) است که فرمود حکومت مروان به کوتاهی لیسیدن بینی سگ خواهد بود.
پیش‌گویی دوم: پدر چهار قوچ
پیش‌گویی دوم امیرالمؤمنین (ع) درباره مروان بن حکم چنین است:
وَهُوَ أَبُو الْأَكْبُشِ الْأَرْبَعَةِ.
«أَکبُش» جمع «کَبش» است و به قوچ، یعنی گوسفند نر، گفته می‌شود. در این تعبیر، فرزندان مروان از نظر نادانی به گوسفند و از نظر خیانت و جنایت به قوچی تشبیه شده‌اند که با شاخش ضربه می‌زند. پس مقصود از «چهار قوچ» چهار حاکم است.
درباره مقصود از این تعبیر دو تفسیر گفته‌اند. تفسیر نخست این است که مراد، چهار پسر مروان بن حکم‌اند که هر یک در بخشی حکومت کردند: عبدالملک مروان، عبدالعزیز که والی مصر شد، بشر که حاکم عراق شد و محمد که والی جزیره شد. مروان پانزده پسر داشت و بر اساس این تفسیر، این چهار نفر از میان آنان مقصودند.
اما تفسیر دوم که شارحان نهج‌البلاغه بیشتر آن را تأیید کرده‌اند، این است که منظور از «چهار قوچ»، نوادگان مروان از نسل عبدالملک‌اند، نه چهار پسر خود مروان. آنان حکومت کلی بنی‌امیه را به دست گرفتند. از سال ۴۰ تا سال ۱۳۲ هجری، بنی‌امیه چهارده حاکم داشتند. سه تن نخست معاویه، یزید و معاویه دوم بودند و پس از آنان مروانیان به حکومت رسیدند.
در آیه سوره قدر آمده است:
﴿ لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ ﴾شب قدر از هزار ماه بهتر است.
گفته‌اند هزار ماه، یعنی دوران حکومت بنی‌امیه که بیش از نود سال طول کشید؛ از سال ۴۰ تا سال ۱۳۲ هجری. پس از مروان بن حکم، پسرش عبدالملک مروان حدود بیست سال حکومت کرد. بعد از او فرزندان عبدالملک، از جمله سلیمان بن عبدالملک و ولید بن عبدالملک، به حکومت رسیدند و سرانجام حکومت به هشام بن عبدالملک رسید که در زمان امام باقر (ع) بود و او نیز حدود بیست سال حکومت کرد. در مجموع، فرزندان عبدالملک نزدیک به چهل‌وهفت سال حکومت کردند. چنین چیزی در تاریخ بنی‌امیه سابقه نداشت.
این مروانیان در دوران امام سجاد (ع) و امام باقر (ع) جنایت‌های بسیاری کردند. امام صادق (ع) نیز در دوره‌ای می‌زیست که حکومت بنی‌امیه پایان یافت و بنی‌عباس به قدرت رسیدند.
پیش‌گویی سوم: روزی خونین
پیش‌گویی سوم امیرالمؤمنین (ع) نیز مؤید همین تفسیر دوم است:
وَسَتَلْقَى الْأُمَّةُ مِنْهُ وَمِنْ وُلْدِهِ يَوْمًا أَحْمَرَ.
به‌زودی امت از مروان و فرزندانش روزی خونین خواهد دید. مروان بن حکم و نوادگانش از نسل عبدالملک، از جمله عبدالملک مروان، سلیمان بن عبدالملک و هشام بن عبدالملک، جنایت‌کار بودند.
امیدواریم خدای متعال به ما توفیق دهد که همواره در مسیر درست بمانیم و در برابر راه بنی‌امیه و بنی‌عباس که دشمنان و معاندان اسلام بودند، ایستادگی کنیم و از آنان تبری بجوییم.
وَصَلَّى اللهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ.