جلسه پانزدهم

أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين من الآن إلى قيام يوم الدين.

دشمن‌شناسی و راه‌های نفوذ شیطان

توصیه به تقوا و شناخت دشمن

در جلسه پانزدهم از شرح خطبه ۸۳ نهج‌البلاغه هستیم. امیرالمؤمنین (ع) در این خطبه، برای سومین بار به تقوا توصیه می‌فرمایند. حضرت پس از سفارش به تقوا، توجه انسان را به دشمن جلب می‌کنند. دشمن‌شناسی همیشه در زندگی انسان و در رشد و کمال او نقش مهمی دارد. انسان باید دشمن را بشناسد و پس از شناخت، با او به‌عنوان دشمن برخورد کند؛ در برابرش بایستد و فریبش را نخورد. ازاین‌رو، دشمن‌شناسی در تکامل انسان بسیار مهم است.

حضرت می‌فرمایند:

أُوصِيكُمْ بِتَقْوَى اللَّهِ الَّذِي أَعْذَرَ بِمَا أَنْذَرَ، وَاحْتَجَّ بِمَا نَهَجَ، وَحَذَّرَكُمْ عَدُوًّا نَفَذَ فِي الصُّدُورِ خَفِيًّا، وَنَفَثَ فِي الْآذَانِ نَجِيًّا، فَأَضَلَّ وَأَرْدَى، وَوَعَدَ فَمَنَّى، وَزَيَّنَ سَيِّئَاتِ الْجَرَائِمِ، وَهَوَّنَ مُوبِقَاتِ الْعَظَائِمِ، حَتَّى إِذَا اسْتَدْرَجَ قَرِينَتَهُ، وَاسْتَغْلَقَ رَهِينَتَهُ، أَنْكَرَ مَا زَيَّنَ، وَاسْتَعْظَمَ مَا هَوَّنَ، وَحَذَّرَ مَا أَمِنَ.

حضرت می‌فرمایند: «أُوصِيكُمْ بِتَقْوَى اللَّهِ»؛ شما را به تقوای الهی سفارش می‌کنم؛ خدایی که «أَعْذَرَ بِمَا أَنْذَرَ»، با انذارهای گوناگون، راه عذر را بسته است و «وَاحْتَجَّ بِمَا نَهَجَ»، با راهنمایی‌هایی که در مسیر هدایت قرار داده، حجت را تمام کرده است.

خدای متعال عادل است و عدالت او اقتضا می‌کند که پیش از تمام شدن حجت، کسی را مؤاخذه نکند. اگر حجت بر کسی تمام نشده باشد و او را مؤاخذه کنند، این برخلاف عدالت است. ازاین‌رو، خداوند برای انسان‌ها دو گونه حجت قرار داده است: حجت باطنی و حجت ظاهری.

حجت‌های ظاهری، سلسله پیامبران، معصومان (ع)، اوصیا و رهبران الهی‌اند. حجت باطنی انسان، عقل و خرد اوست. کسی که عقل ندارد، تکلیفی هم ندارد و مورد مؤاخذه قرار نمی‌گیرد. خداوند می‌فرماید:

﴿ وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّىٰ نَبْعَثَ رَسُولًا ﴾

ما هیچ‌کس را عذاب نمی‌کنیم تا آن‌گاه که پیامبری برانگیزیم.

خداوند هم پیامبران و امامان را به‌عنوان حجت‌های ظاهری برای ما فرستاده و هم عقل و خرد را به‌عنوان حجت باطنی در وجود انسان قرار داده است. وقتی حجت تمام شود، دیگر کسی نمی‌تواند در قیامت بگوید: «خدایا، من نمی‌دانستم و معذور بودم.» خداوند با انذارها و حجت‌هایی که در مسیر هدایت قرار داده، راه عذر را بسته است.

دشمنی که در دل نفوذ می‌کند

حضرت پس از اشاره به راهنمایی‌ها و حجت‌های الهی، به دشمن انسان توجه می‌دهند: «وَحَذَّرَكُمْ عَدُوًّا». خداوند شما را از دشمنی برحذر داشته است؛ دشمنی که «نَفَذَ فِي الصُّدُورِ خَفِيًّا»، پنهانی در سینه‌ها و دل‌های شما نفوذ کرده، و «نَفَثَ فِي الْآذَانِ نَجِيًّا»، در گوشتان آهسته و درگوشی دمیده است. «نفث» به دمیدنی گفته می‌شود که با آب دهان همراه است؛ گویی دشمن از نزدیک، آهسته و در حالت نجوا در گوش انسان می‌دمد.

پس این دشمن، از یک سو پنهانی در دل انسان نفوذ می‌کند و از سوی دیگر، در گوش او نجوا می‌کند. نتیجه‌اش این است که «فَأَضَلَّ وَأَرْدَى»: انسان را گمراه می‌کند و به سقوط می‌کشاند.

حضرت نام این دشمن را نمی‌آورند، اما قرآن بارها معرفی می‌کند که شیطان دشمن انسان است و می‌فرماید:

﴿ إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا ﴾

به‌راستی شیطان دشمن شماست؛ پس شما هم او را دشمن بگیرید.

نکته مهم این است که تنها دانستنِ دشمنی شیطان کافی نیست؛ باید او را دشمن گرفت. انسان در برابر دشمن تسلیم نمی‌شود و نمی‌گذارد فریبش بدهد، بلکه در برابرش می‌ایستد و مبارزه می‌کند.

جایگاه انسان و دشمنی شیطان

انسان مقام والایی دارد؛ ملائکه در برابر او سجده کردند:

﴿ فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ، إِلَّا إِبْلِيسَ ﴾

پس همه فرشتگان سجده کردند، جز ابلیس.

ابلیس در صف ملائکه بود، هرچند از فرشتگان نبود. در آیه‌ای دیگر می‌فرماید:

﴿ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ ﴾

او از جن بود و از فرمان پروردگارش سرپیچی کرد.

او شش هزار سال عبادت کرده بود و در صف ملائکه قرار داشت؛ اما وقتی خداوند فرمان داد که برای آدم سجده کنند، سجده نکرد. از نظر ادبی، این استثنا منقطع است؛ یعنی ابلیس از ملائکه نبود تا استثنا متصل باشد.

شیطان نخستین کسی بود که فسق کرد. وقتی از جایگاهی که داشت طرد شد و «رجیم» شد، به دشمنی با انسان برخاست. خداوند انسان را در جایگاهی بلند قرار داده بود، اما شیطان با او دشمن شد. کینه‌اش از همان‌جا شکل گرفت که در برابر فرمان خدا ایستاد و گفت:

﴿ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ ﴾

مرا از آتش آفریدی و او را از گل آفریدی.

شیطان گفت: او را از گل آفریدی و مرا از آتش؛ آتش را برتر از گل می‌دانست و به همین دلیل حاضر نشد در برابر انسان سجده کند. شیطان یکی از مخلوقات خدا بود و سال‌ها عبادت کرده بود و پیش از آفرینش انسان در جایگاهی قرار داشت؛ اما با سرپیچی از فرمان خدا، دشمن انسان شد.

از همان آغاز، خداوند این دشمن را معرفی کرد. شیطان برای فریب آدم تلاش کرد و دشمنی‌اش را اعلام کرد. او از خدا مهلت خواست و خداوند تا زمانی معین به او مهلت داد. شیطان هم سوگند خورد که همه را گمراه کند، مگر بندگان مخلص خدا:

﴿ إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ ﴾

پس دشمن ما مشخص است، راه هدایت هم مشخص شده و حجت بر ما تمام است. خداوند دشمن را معرفی کرده است؛ اما مهم این است که خود انسان شیطان را دشمن بگیرد.

وعده‌های شیطان و نفس امّاره

شیطان بر انسان سلطه ندارد؛ هیچ‌کس در قیامت نمی‌تواند بگوید دست‌بسته بوده و شیطان بر او مسلط شده است. کار شیطان وعده دادن است؛ البته این وعده‌ها با چراغ سبزی همراه می‌شود که خود انسان نشان می‌دهد. انسان میل‌هایی در درون خود دارد و شیطان بیرونی آن‌ها را تقویت می‌کند و وعده‌هایش را پی‌درپی پیش چشم انسان می‌آورد.

انسان با دو نوع شیطان روبه‌روست: شیطان بیرونی و شیطان درونی. شیطان بیرونی می‌تواند از جن یا انسان باشد. شیطان درونی، نفس امّاره و هواهای نفسانی است. در وجود انسان، میل به شهوت و غضب هست؛ شیطان بیرونی هم این میل‌ها را شعله‌ور می‌کند و شدت می‌بخشد. پس میان شیطان درونی و بیرونی همکاری وجود دارد، اما شیطان بیرونی بر انسان سلطه‌ای ندارد؛ وعده می‌دهد و میل‌های درونی او را تحریک می‌کند.

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند:

أَعْدَى عَدُوِّكَ نَفْسُكَ الَّتِي بَيْنَ جَنْبَيْكَ

بدترین دشمن انسان، همان نفسی است که در درون اوست. قرآن درباره نفس امّاره می‌فرماید:

﴿ إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي ﴾

نفس، بسیار به بدی فرمان می‌دهد، مگر آن‌که پروردگارم رحم کند.

نفس امّاره بسیار قدرتمند است. انسان باید در مبارزه با آن از خدا کمک بخواهد و به خدا پناه ببرد. «امّاره» یعنی فرمان‌دهنده؛ نفس امّاره انسان را به سوی بدی‌ها و زشتی‌ها می‌کشاند.

در برابر نفس امّاره، نفس لوّامه قرار دارد؛ یعنی نفس سرزنشگر، همان وجدان انسان. وجدان مانند قاضی در وجود انسان است. قرآن می‌فرماید:

﴿ وَلَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ ﴾

انسان باید با نفس امّاره مبارزه کند و به سرزنش‌های وجدانش توجه داشته باشد. هرجا دید کاری برخلاف وجدان اوست، نباید آن کار را انجام دهد. اگر پیوسته با نفس امّاره مبارزه کند و وجدان خود را داور قرار دهد، رشد می‌کند و به مراتب بالاتر می‌رسد؛ از جمله به نفس مطمئنه و آرامش.

قرآن از نفس و الهام فجور و تقوا نیز سخن می‌گوید:

﴿ وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا ۝ فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا ﴾

نخستین شیوه فریب: وعده و آرزوی طولانی

حضرت در ادامه به شیوه‌های فریب شیطان اشاره می‌کنند. نخستین شیوه این است که شیطان وعده می‌دهد و آرزوهای انسان را طولانی می‌کند: «وَوَعَدَ فَمَنَّى». خواسته‌ها و آرزوها را پی‌درپی زیاد می‌کند و به انسان می‌گوید اگر فلان کار را انجام بدهی، چنین می‌شود و اگر آن کار را بکنی، به فلان نتیجه می‌رسی. قرآن هم می‌فرماید:

﴿ يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا ﴾

شیطان به آنان وعده می‌دهد و آرزومندشان می‌کند، و شیطان جز فریب به آنان وعده نمی‌دهد.

شیطان می‌گوید پول‌هایت را جمع کن؛ اگر این کار را بکنی، آن نتیجه را می‌گیری. پیوسته آرزوها را بیشتر و طولانی‌تر می‌کند. این نخستین راه فریب شیطان است.

دومین شیوه فریب: زیبا جلوه دادن گناه

شیوه دوم این است که شیطان «سَيِّئَاتِ الْجَرَائِمِ» را زیبا جلوه می‌دهد؛ گناهان سنگین و خطرناک را پیش چشم انسان می‌آراید. زنا گناه بزرگی است، اما شیطان آن را زیبا جلوه می‌دهد. شرب خمر گناه بزرگی است، اما شیطان آن را هم زیبا نشان می‌دهد. بی‌حجابی را نیز زیبا جلوه می‌دهد.

برخی گناهان را ممکن است انسان از روی فریب انجام دهد و بعد توبه کند؛ اما اگر کار به جایی برسد که آن گناه را حلال بداند، بسیار خطرناک است و می‌تواند انسان را به کفر بکشاند. شرب خمر حرام است و ممکن است شیطان انسان را فریب دهد و به سوی آن بکشاند؛ اما اگر کسی شراب را حلال بداند، کافر است، زیرا لازمه حلال دانستن شراب این است که قرآن اشتباه کرده یا پیامبر (ص) بی‌جهت آن را حرام دانسته است.

انکار حجاب و پیامدهای آن

در مسئله حجاب نیز همین حکم جاری است. اگر کسی فریب شیطان را بخورد و به بی‌حجابی روی بیاورد، این به‌تنهایی به معنای کافر بودن او نیست. اما اگر کارش به جایی برسد که بگوید بی‌حجابی حلال است و هیچ اشکالی ندارد، انکار حکم خدا کرده است. این کفر است و چنین کسی نجس می‌شود؛ درست مانند کسی که شراب را حلال بداند. مسئله حجاب، مسئله‌ای قرآنی است و انکار آن، انکار آیات قرآن و فرمایشات پیامبر (ص) است.

در همه ضروریات دین و محرمات نیز همین‌طور است. حجاب از ضروریات دین است. بسیاری از کسانی که در جامعه بی‌حجاب‌اند، ممکن است از روی غفلت و بی‌توجهی یا بر اثر عادت و غرب‌گرایی چنین کنند و عمدی در کارشان نباشد؛ درباره این افراد نمی‌توان گفت کافرند. اما اگر کسی واقعاً منکر حجاب شود، در واقع آیات قرآن، فرمایشات پیامبر (ص) و سخنان علما را انکار کرده است. چنین شخصی حتماً نجس است؛ در این مسئله شک نکنید.

به‌تدریج گرفتار شدن در دام شیطان

شیطان گناهان بزرگ را، از جمله بی‌حجابی، شرب خمر و زنا، زیبا جلوه می‌دهد؛ می‌گوید زیباست، جلوه دارد و لذت‌بخش است. شراب انسان را مست می‌کند و شیطان همه این گناهان را می‌آراید. امیرالمؤمنین (ع) می‌فرماید:

زَيَّنَ لَهُمْ سَيِّئَاتِ الْجَرَائِمِ، وَهَوَّنَ عَلَيْهِمْ مُوبِقَاتِ الْعَظَائِمِ، حَتَّى إِذَا اسْتَدْرَجَ قَرِينَهُ، وَاسْتَغْلَقَ رَهِينَهُ، أَنْكَرَ مَا زَيَّنَ، وَاسْتَعْظَمَ مَا هَوَّنَ، وَحَذَّرَ مَا أَمَّنَ.

«عظائم» جمع «عظیمه» است؛ یعنی گناهان خطرناک و بزرگ. «هَوَّنَ» یعنی سبک شمردن. شیطان گناهان نابودکننده و خطرناک را در نظر انسان کوچک جلوه می‌دهد و می‌گوید: «چیزی نیست.»

این کار شیطان تا جایی پیش می‌رود که انسان، همنشین او می‌شود. قرآن می‌فرماید:

﴿ وَمَن يَعْشُ عَن ذِكْرِ الرَّحْمَٰنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ ﴾

هر کس از یاد خدای رحمان روی‌گردان شود، شیطانی را بر او می‌گماریم که همنشین او باشد.

«قرین» یعنی همنشین. وقتی شیطان همنشین انسان شد، او را پله‌پله پیش می‌برد. «استدراج» یعنی پیش بردن به‌تدریج؛ «دَرَج» به معنای پله است. قرآن می‌فرماید:

﴿ لَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ ﴾

از گام‌های شیطان پیروی نکنید.

شیطان انسان را یکباره فریب نمی‌دهد؛ گام‌به‌گام او را پیش می‌برد. انسان باید با برداشتن نخستین گام شیطان، متوجه شود، توبه کند و بازگردد.

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرماید شیطان همنشین خود را به‌تدریج پیش می‌برد تا او را در گرو بگیرد و زندانی کند. «رهینه» یعنی گرو. وقتی انسان را در دام خود اسیر کرد، دیگر گرفتار شیطان شده است.

در آن هنگام، شیطان هرچه را برای انسان زیبا جلوه داده بود انکار می‌کند و هرچه را کوچک شمرده بود، بزرگ می‌شمارد. گناهانی را که خطرناک بودند و در نظر انسان سبک جلوه داده بود، دوباره به همان صورت واقعی‌شان نشان می‌دهد. همچنین انسان را از کارهایی برحذر می‌دارد که پیش‌تر او را به انجامشان تشویق کرده بود.

قرآن می‌فرماید:

﴿ وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَمَا كَانَ لِيَ عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلَا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ ﴾

و چون کار به پایان رسد، شیطان می‌گوید: خدا به شما وعده‌ای راست داد و من نیز به شما وعده دادم، اما با شما خلاف کردم. من بر شما تسلطی نداشتم؛ جز این‌که شما را دعوت کردم و شما دعوتم را پذیرفتید. پس مرا سرزنش نکنید و خود را سرزنش کنید. نه من فریادرس شما هستم و نه شما فریادرس من. من به آنچه پیش‌تر مرا شریک خدا قرار می‌دادید، کافرم. بی‌گمان ستمکاران عذابی دردناک دارند.

«وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ»؛ وقتی کار به پایان می‌رسد و روز قیامت برپا می‌شود، شیطان می‌گوید: «إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ». خدا به شما وعده راست داد؛ وعده بهشت و جهنم داد و راه را برای شما روشن کرد. چنان‌که قرآن می‌فرماید:

﴿ فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا ﴾

و به نفس، نافرمانی و پرهیزکاری‌اش را الهام کرد.

اما شیطان هم به شما وعده داد و به وعده‌اش وفا نکرد: «وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ». سپس می‌گوید: «وَمَا كَانَ لِيَ عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ»؛ من بر شما تسلطی نداشتم و دست‌هایتان را نبسته بودم که گناه کنید. «إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ»؛ من فقط شما را دعوت کردم و شما خودتان زمینه آن را داشتید و دعوتم را پذیرفتید: «فَاسْتَجَبْتُمْ لِي».

پس شیطان می‌گوید: «فَلَا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ»؛ مرا سرزنش نکنید و خودتان را سرزنش کنید. «مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ»؛ من فریادرس شما نیستم و شما هم فریادرس من نیستید. «إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ»؛ من از آنچه پیش‌تر مرا شریک قرار می‌دادید، بیزارم. «إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ»؛ ستمکاران عذابی دردناک دارند.

ضرورت شناخت دشمن

پس در بحث امشب، سخن از دشمن‌شناسی بود. وقتی دانستیم شیطان دشمن قسم‌خورده ماست، باید مراقب باشیم و حواسمان را جمع کنیم. امیدواریم فرمایشات ارزشمند و شیرین امیرالمؤمنین (ع) آویزه گوشمان باشد و همواره در عمل به آن‌ها توجه کنیم.

وَصَلَّى اللَّهُ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ. اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَعَجِّلْ