جلسه پنجم

أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحيم. الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صل على محمد وآل محمد، وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين.

آفرینش آب و باد نخستین

دهه مبارک کرامت را گرامی می‌داریم؛ دهه‌ای که شب ولادت حضرت معصومه (س)، شب اول ذی‌القعده، و شب ولادت امام هشتم، علی بن موسی‌الرضا (ع)، در یازدهم ذی‌القعده، در آن قرار دارد. امیدواریم این دو بزرگوار در روز قیامت شفیع همه ما باشند.

بحث ما درباره آفرینش جهان بود. در جلسه قبل اشاره کردیم که خدای متعال فضاها و طبقات فضا را آفرید، اطراف آن را شکافت و هوا را به جریان انداخت. ادامه بحث را از اینجا پی می‌گیریم:

ثُمَّ أَنْشَأَ سُبْحَانَهُ فَتْقَ الْأَجْوَاءِ، وَشَقَّ الْأَرْجَاءِ، وَسَكَائِكَ الْهَوَاءِ، فَأَجْرَى فِيهَا مَاءً مُتَلَاطِمًا تَيَّارُهُ، مُتَرَاكِمًا زَخَّارُهُ.

«فَأَجْرَى فِيهَا»؛ در آن فضای وسیعی که خدای متعال آفرید، آب را جاری کرد؛ آبی که امواجش متلاطم بود و روی هم انباشته شده بود. «تَيَّارُهُ» به معنای موج است و «زَخَّارُهُ» به معنای انباشته و فراوان. پس از آفرینش فضا و گشودن اطراف آن، خدای متعال آب را آفرید. از جهت علمی، بعداً درباره این نکته بحث می‌کنیم که برخی «آب» را در این عبارت به معنای مایع گرفته‌اند.

حَمَلَهُ عَلَىٰ مَتْنِ الرِّيحِ الْعَاصِفَةِ، وَالزَّعْزَعِ الْقَاصِفَةِ.

خدای متعال آب را آفرید و آن را بر دوش باد وزنده و سخت سوار کرد؛ بادی کوبنده.

فَأَمَرَهَا بِرَدِّهِ، وَسَلَّطَهَا عَلَىٰ شَدِّهِ، وَقَرَنَهَا إِلَىٰ حَدِّهِ.

پس از آفرینش باد، خدای متعال به آن فرمان داد آب را برگرداند و روی هم بریزد. باد را بر آب مسلط کرد تا آب شدت بگیرد و آن را به هم بکوبد؛ در عین حال، باد را به حد و اندازه‌ای محدود کرد تا آب در فضای معینی بماند و پراکنده نشود.

الْهَوَاءُ مِنْ تَحْتِهَا فَتِيقٌ، وَالْمَاءُ مِنْ فَوْقِهَا دَفِيقٌ.

زیر این باد، هوا گشوده است و آب از بالای آن فرو می‌ریزد. «دَفِيقٌ» یعنی ریخته‌شده و جاری. بنابراین، این باد از آب مراقبت می‌کند تا آب پراکنده نشود و در محدوده‌ای معین بماند. این نخستین باد است؛ بادی محافظ که آب را نگه می‌دارد و جمع می‌کند.

باد دوم و تلاطم آب

ثُمَّ أَنْشَأَ سُبْحَانَهُ رِيحًا اعْتَقَمَ مَهَبَّهَا.

پس از آن، خدای متعال باد دیگری آفرید که با باد نخست تفاوت داشت. باد نخست محافظ آب بود، اما باد دوم کار دیگری داشت. «اعْتَقَمَ مَهَبُّهَا» یعنی وزش آن عقیم و نازاست؛ این باد موجب لقاح و زایش نمی‌شود و بارانی از آن پدید نمی‌آید.

وَأَدَامَ مُرَبَّهَا.

این باد پیوسته می‌وزد و منقطع نیست. «أَدَامَ مُرَبَّهَا» یعنی وزش آن را مداوم و پایدار قرار داد؛ برخلاف بادهایی که برای مدتی کوتاه می‌وزند.

وَأَعْصَفَ مَجْرَاهَا، وَأَبْعَدَ مَنْشَأَهَا.

جریان این باد شدید است و منشأ آن دوردست. بادی که از راه دور می‌آید، جریانی طولانی دارد.

فَأَمَرَهَا بِتَصْفِيقِ الْمَاءِ الزَّخَّارِ، وَإِثَارَةِ مَوْجِ الْبِحَارِ.

خدای متعال به این باد فرمان داد آب انباشته را به هم بکوبد و امواج دریاها را برانگیزد. «تَصْفِيق» به معنای کوبیدن و به‌هم‌زدن است؛ باد آب‌ها را به حرکت درمی‌آورد و در آنها تلاطم ایجاد می‌کند.

فَمَخَضَتْهُ مَخْضَ السِّقَاءِ، وَعَصَفَتْ بِهِ عَصْفَهَا بِالْفَضَاءِ.

باد آب را مانند مشک تکان داد. همان‌طور که مشک را تکان می‌دهند و محتویات آن به‌شدت جابه‌جا می‌شود، این باد نیز آب را به‌شدت به هم زد و آن را به سوی فضا پرتاب کرد.

تَرُدُّ أَوَّلَهُ إِلَىٰ آخِرِهِ، وَسَاجِيَهُ إِلَىٰ مَائِرِهِ.

باد آغاز آب را به پایان آن برمی‌گرداند و بخش آرام آن را با بخش متحرک درهم می‌آمیخت.

حَتَّىٰ عَبَّ عُبَابُهُ، وَرَمَىٰ بِالزَّبَدِ رُكَامُهُ.

این تلاطم ادامه یافت تا ارتفاع آب بالا رفت و چون آب را بسیار به هم بزنند، کف می‌کند. کف‌های انباشته و متراکم به بالا پرتاب شدند.

آفرینش آسمان‌ها و اجرام آسمانی

فَرَفَعَهُ فِي هَوَاءٍ مُنْفَتِقٍ، وَجَوٍّ مُنْفَهِقٍ.

خدای متعال آن کف‌ها را در هوای گشوده و فضایی وسیع بالا برد.

فَسَوَّىٰ مِنْهُ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ، جَعَلَ سُفْلَاهُنَّ مَوْجًا مَكْفُوفًا، وَعُلْيَاهُنَّ سَقْفًا مَحْفُوظًا، وَسَمْكًا مَرْفُوعًا.

از آن، آسمان‌های هفت‌گانه را پدید آورد. آسمان زیرین را موجی محدود و بسته قرار داد و آسمان‌های بالاتر را سقفی محفوظ و بلندساخت.

بِغَيْرِ عَمَدٍ يَدْعَمُهَا، وَلَا دِسَارٍ يَنْظِمُهَا.

خدای متعال این آسمان‌ها را بدون ستون‌هایی که آنها را نگه دارند آفرید. «دِسار» به معنای میخ است و آن را به طناب نیز معنا کرده‌اند. پس نه ستونی در کار است و نه میخ و طنابی که آسمان‌ها را به هم پیوند دهد و آنها را نگه دارد.

ثُمَّ زَيَّنَهَا بِزِينَةِ الْكَوَاكِبِ، وَضِيَاءِ الثَّوَاقِبِ.

سپس آسمان‌ها را با ستارگان و نور ستارگان درخشان آراست.

وَأَجْرَىٰ فِيهَا سِرَاجًا مُسْتَطِيرًا، وَقَمَرًا مُنِيرًا.

در آسمان، چراغی گسترده و نورانی قرار داد که مقصود از آن خورشید است؛ نورش همه‌جا را فرا می‌گیرد. همچنین ماهی نورافشان را در آسمان قرار داد.

فِي فَلَكٍ دَائِرٍ، وَسَقْفٍ سَائِرٍ، وَرَقِيمٍ مَائِرٍ.

اینها در فلکی گردان، زیر سقفی روان و در آسمانی متحرک قرار گرفته‌اند.

آفرینش آسمان‌ها و زمین در قرآن

در این بیان، امیرالمؤمنین (ع) درباره آفرینش آسمان و فضا سخن می‌فرمایند. تعبیرهای ایشان درباره گشودن و بازشدن، ما را به آیه‌ای از قرآن کریم می‌رساند:

﴿

أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ

﴾

آیا کسانی که کافر شدند ندیدند که آسمان‌ها و زمین به‌هم‌پیوسته بودند و ما آن دو را گشودیم و از آب هر چیز زنده‌ای را پدید آوردیم؟

در این آیه سخن از «رَتْق» و «فَتْق» است. آیا کافران نمی‌بینند که آسمان‌ها و زمین به هم پیوسته بودند و خداوند آن دو را گشود؟ «فَتْق» به معنای گشودن است.

كَانَتَا وَاحِدًا

امام صادق (ع) درباره عبارت «كَانَتَا رَتْقًا» می‌فرمایند: یعنی آن دو یکی بودند. آسمان‌ها و زمین با هم یکی بودند و خداوند آنها را از هم گشود. پس از گشودن آنها، باران نازل شد و از آب، حیات پدید آمد.

تزیین آسمان‌ها و آسمان دنیا

حیات هر موجود زنده‌ای از آب قرار داده شده است. آیه سی سوره انبیا از «رتق» و «فتق» سخن می‌گوید: رتق به معنای یکی‌بودن و فتق به معنای گشوده‌شدن و جداشدن است. برخی رتق و فتق را چنین معنا کرده‌اند که پیش از بارش باران، گشایشی رخ نداده بود؛ سپس فتق پدید آمد، باران فرو ریخت و موجودات زنده آفریده شدند. معنای دیگری که بیان شد این است که همه‌چیز در آغاز یکی بود و خداوند آن را گشود و کهکشان‌ها و دیگر موجودات را آفرید.

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند:

ثُمَّ زَيَّنَهَا بِزِينَةِ الْكَوَاكِبِ

یعنی خداوند آسمان‌ها را به زینت ستارگان آراست. قرآن نیز می‌فرماید:

﴿

إِنَّا زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِزِينَةٍ الْكَوَاكِبِ

﴾

ما آسمان دنیا را با زینتی از ستارگان آراستیم.

در آیات قرآن، خورشید، ماه، ستارگان و کهکشان‌هایی که می‌بینیم، همگی به آسمان دنیا نسبت داده شده‌اند. «دنیا» به معنای پایین‌تر و نزدیک‌تر است. قرآن می‌فرماید:

﴿

فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِي يَوْمَيْنِ وَأَوْحَىٰ فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا وَزَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَحِفْظًا ذَٰلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ

﴾

آسمان دنیا را با چراغ‌هایی آراستیم.

بر این اساس، همه آنچه بشر تاکنون از کهکشان‌ها و افلاک شناخته، به آسمان نخست مربوط است. ممکن است فاصله میان دو کهکشان هزاران سال نوری باشد، اما هر دو در همین آسمان دنیا قرار دارند. بشر هنوز از آسمان‌های دیگر آگاهی ندارد.

آفرینش از نگاه دانش جدید

در اینجا تنها فرمایش امیرالمؤمنین (ع) را ترجمه و مختصری شرح کردم. اگر بخواهیم آن را با دانش جدید تطبیق دهیم، باید توجه داشته باشیم که بشر میلیاردها سال پیش وجود نداشته و آنچه امروز در دانش بشری مطرح است، فرضیه‌های گوناگون است. در اینجا فرضیه معروف را با فرمایش امیرالمؤمنین (ع) تطبیق می‌دهیم.

بر اساس این فرضیه، آغاز آفرینش با گازهایی گسترده و انباشته همراه بوده است. چنان‌که گفته شد، قرآن گاه از گازهای داغ و گسترده‌ای که با مایع آمیخته و به صورت بخار بوده‌اند، با تعبیر «ماء» و گاه با تعبیر «دخان» یاد می‌کند. در این گازهای نخستین، دو عامل جاذبه و دافعه وجود داشته است. جاذبه مانع پراکندگی گازها می‌شده و آنها را در کنار هم نگه می‌داشته است.

جاذبه همان باد نخستینی است که امیرالمؤمنین (ع) از آن سخن فرموده‌اند؛ نیرویی که اجزا را به سوی هم می‌کشید و مانع پراکندگی و سبب وحدت آنها بود. در کنار جاذبه، دافعه نیز وجود داشته است. انفجارهای درونی یا دوران سریع، نیروی گریز از مرکز ایجاد می‌کرده و اجزا را به بیرون می‌رانده است. به این ترتیب، جاذبه و دافعه در شکل‌گیری فضا و کهکشان‌ها نقش داشته‌اند. اینها تعبیرهایی است که به شکلی دیگر با بیان امیرالمؤمنین (ع) تطبیق داده می‌شود.

آسمان‌ها در دیدگاه‌های گوناگون

در نجوم و هیئت قدیم، بر پایه دیدگاه بطلمیوسی، از نه فلک سخن گفته می‌شد. هفت فلک به سیاراتی چون ماه، عطارد، زهره، خورشید، مریخ و مشتری و دیگر سیارات مربوط بود. فلک هشتم، فلک ثوابت بود؛ ستارگانی که طلوع و غروبشان با یکدیگر یکسان دانسته می‌شد و جایگاه ثابتی داشتند. بالاتر از آنها نیز فلک اطلس، یا فلک‌الافلاک، قرار داشت. در این دیدگاه زمین محور عالم دانسته می‌شد.

پس از آن، کوپرنیک خورشید را محور قرار داد و دیدگاه‌های دیگری نیز مطرح شد؛ از جمله نظریه عقول ده‌گانه. دانشمندان و منجمان قدیم و جدید دیدگاه‌های گوناگونی داشته‌اند و هیئت بطلمیوسی بیش از هزار سال حاکم بوده است.

اما آنچه در قرآن و سخنان امام (ع) آمده، آسمان‌های هفت‌گانه است؛ نه افلاک نه‌گانه و نه دیدگاه‌های دیگر. بشر تاکنون تنها به یک آسمان دسترسی پیدا کرده و همه آنچه در نجوم و هیئت شناخته است، به همین آسمان نخست، یعنی آسمان دنیا، مربوط می‌شود. از آسمان‌های دیگر هنوز آگاهی ندارد.

رتق و فتق پیوسته

مرحوم علامه طباطبایی درباره رتق و فتق، دیدگاه دیگری نیز دارند. آنچه پیش‌تر درباره رتق و فتق گفته شد، ناظر به آغاز آفرینش بود: آسمان‌ها و زمین یکی بودند و خداوند آنها را از هم گشود. در توضیح این جدایی نیز سخن امیرالمؤمنین (ع) و فرضیه دانشمندان درباره گازها و نیروهای جاذبه و دافعه بیان شد. پس از آن، انبساط و گسترش همچنان ادامه می‌یابد و آفرینش امری ثابت و پایان‌یافته نیست.

به نظر مرحوم علامه، رتق به معنای قوه و فتق به معنای فعالیت و فعلیت‌یافتن اشیای مادی است. قوه و فعل امری است که انسان در هر زمان آن را درک می‌کند. همه امور مادی پیوسته در حال دگرگونی‌اند: هر قوه‌ای به فعلیت تبدیل می‌شود و این روند ادامه دارد. هر لحظه با لحظه پیش از خود تفاوت دارد و لحظه بعد نیز با لحظه کنونی متفاوت خواهد بود. این دگرگونی پیوسته، به تعبیر مرحوم علامه، رتق و فتق است.

قرآن نیز درباره آفرینش پیوسته می‌فرماید:

﴿

كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ

﴾

هر روز او در کاری است.

چنین نیست که خداوند آفرینش را آغاز کرده باشد و سپس آن را رها کند؛ آفرینش پیوسته ادامه دارد. بر پایه نظر مرحوم علامه، رتق و فتق امری ادامه‌دار است که برای همگان قابل درک و مشاهده است.

برای امشب این بحث کافی است و ان‌شاءالله در جلسات آینده به مباحث دیگر اشاره خواهیم کرد.

وَصَلَّى اللهُ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ