خطبه هشتاد و سوم
جلسه سیزدهم
۱۱ بازدید
أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحيم. الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبا القاسم المصطفى محمد. اللهم صل على محمد وآل محمد، وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين، من الآن إلى قيام يوم الدين.
تقوای صاحبان لب
اتَّقُوا اللَّهَ عِبَادَ اللَّهِ تَقِيَّةَ ذِي لُبٍّ، شَغَلَ التَّفَكُّرُ قَلْبَهُ، وَأَنْصَبَ الْخَوْفُ بَدَنَهُ، وَأَسْهَرَ التَّهَجُّدُ غُرَارَ نَوْمِهِ، وَأَظْمَأَ الرَّجَاءُ هَوَاجِرَ يَوْمِهِ، وَظَلَفَ الزُّهْدُ شَهَوَاتِهِ، وَأَوْجَفَ الذِّكْرُ بِلِسَانِهِ، وَقَدَّمَ الْخَوْفَ لِأَمَانِهِ.
جلسه سیزدهم خطبه ۸۳ نهج‌البلاغه، یا خطبه غَرّاء، است. در جلسه قبل درباره وضعیت بدن انسان پس از دفن و پوسیده‌شدن آن، وضعیت روح و عبور از پل صراط سخن گفتیم. اکنون امیرالمؤمنین (ع) پس از بیان آن مطالب، نتیجه می‌گیرند: «اتقوا الله عباد الله»؛ بندگان خدا، تقوای الهی پیشه کنید.
در ادامه، حضرت نمونه‌ای از تقوا و متقیان را معرفی می‌کنند؛ کسانی که می‌توانند سرمشق و الگوی انسان باشند. ایشان یازده ویژگی برای متقیان نمونه بیان می‌کنند و سپس به نتیجه و مقامات آنان در بهشت اشاره می‌کنند. در پایان نیز شش صفت فرعی را برمی‌شمارند. امشب درباره تقوای نمونه و ویژگی‌های صاحبان آن سخن می‌گوییم.
حضرت می‌فرمایند: «اتقوا الله عباد الله تقية ذي لب»؛ تقوای صاحبان لب را پیشه کنید. «لب» به معنای مغز و درون است. قرآن نیز از «اولوالالباب» سخن می‌گوید، نه «اولوالعقول». صاحب لب کسی است که عقلش عمق دارد و از تعقل واقعی برخوردار است؛ صرفاً محاسبه‌گری سطحی نمی‌کند. بسیاری عقل دارند، اما عمق ندارند. ممکن است کسی اهل عبادت و تقوا باشد، اما به سبب نداشتن عمق، شایستگی الگو بودن نداشته باشد. ابوموسی اشعری از مقدس‌مآبان و متقیان بود، اما در برابر امامش ایستاد. پس تقوای مطلوب، تقوای صاحبان لب است؛ تقوایی که بتواند الگو و اسوه باشد.
۱. اندیشه‌ای که همه وجود را فرا گرفته است
حضرت می‌فرمایند: «شَغَلَ التَّفَكُّرُ قَلْبَهُ». نخستین ویژگی صاحب لب این است که تفکر، قلب او را مشغول کرده است. قلب در اینجا به معنای عقل است؛ چنان‌که قرآن می‌فرماید:
﴿ وَلَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا
﴾یعنی قلب دارند، اما با آن نمی‌فهمند.
حضرت نمی‌فرمایند «شَغَلَ الفِكرُ»، بلکه می‌فرمایند «شَغَلَ التَّفَكُّرُ». تفکر، یعنی پیوسته در اندیشه فرورفتن. عقل این انسان دائماً مشغول اندیشیدن است؛ هر کاری را که می‌خواهد انجام دهد، نخست درباره آن فکر می‌کند. عبادتش نیز با تفکر همراه است؛ نمازش، روزه‌اش و دیگر عبادت‌هایش از روی اندیشه است.
درباره ابوذر نقل شده است:
أَكْثَرُ عِبَادَةِ أَبِي ذَرٍّ التَّفَكُّرُ
۲. خوفی که بدن را به تلاش وامی‌دارد
ویژگی دوم این است: «وَأَنْصَبَ الْخَوْفُ بَدَنَهُ». «أنصب» یعنی خسته کرد. ترس از خدا و از قیامت، بدن او را به تلاش و زحمت انداخته است. همه بدنش در پی کسب رضایت خداست و خوف الهی او را به کوشش وامی‌دارد.
۳. شب‌زنده‌داری که خواب اندکش را می‌گیرد
ویژگی سوم این است: «وَأَسْهَرَ التَّهَجُّدُ غُرَارَ نَوْمِهِ». تهجد، عبادت شبانه است. «غرار» به معنای اندک است؛ یعنی خواب اندکی هم که دارد، شب‌زنده‌داری و عبادت شبانه از او می‌گیرد.
به ما سفارش شده است که سه چیز را کم نگه داریم: کم‌خوری، کم‌گویی و کم‌خوابی؛ زیرا پرخوری، پرحرفی و پرخوابی زیان‌بار است. متقی حتی از خواب اندکش می‌گذرد تا شب را به عبادت بگذراند.
نماز شب بسیار اثرگذار است. کسی که سحر ندارد، از خود غافل مانده است. پیامبر بزرگوار اسلام (ص) با نماز شب به مقام محمود رسیدند؛ قرآن درباره نماز شب می‌فرماید:
﴿ إِنَّ نَاشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئًا وَأَقْوَمُ قِيلًا ﴾بی‌تردید برخاستن شبانه، برای همراهی دل و زبان مناسب‌تر و برای سخن استوارتر است.
دو چیز در نماز شب اهمیت فراوان دارد: اخلاص و حضور قلب. انسان وقتی با خدا تنهاست، فرصت بیشتری برای حضور قلب دارد. هرکس به جایی رسیده، به برکت نماز شب رسیده است. نماز شب را ترک نکنید و خود را از آن محروم نسازید؛ هرطور که می‌توانید، آن را به‌جا آورید. بزرگان ما نیز به برکت همین نماز شب به مقاماتی رسیده‌اند.
حافظ می‌گوید:
اوقات خوش آن بود که با دوست به سر رفتباقی همه بی‌حاصلی و بی‌خبری بود
خود را بکش ای بلبل از این رشک که گل رابا باد صبا وقت سحر جلوه‌گری بود
هر گنج سعادت که خدا داد به حافظاز یمن دعای شب و ورد سحری بود
اوقات خوش انسان، زمانی است که شب را با خدا می‌گذراند. موجودات نیز در نیمه‌شب مشغول عبادت‌اند. قرآن می‌فرماید:
﴿ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَٰكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ ﴾هیچ چیزی نیست مگر آنکه همراه با ستایش خدا تسبیح می‌گوید، ولی شما تسبیح آنان را درنمی‌یابید.
در روز، انسان ممکن است گرفتار گناهان و مشغله‌های گوناگون باشد؛ اما شب می‌تواند در خلوت با خدای خود خلوت کند و اگر در روز خطایی کرده، توبه کند. همه موجودات تسبیح می‌گویند و ما تسبیحشان را نمی‌فهمیم. از حیوانات کمتر نباشیم و سحرگاه به عبادت برخیزیم.
داستانی نقل می‌کنند که در روزگار حضرت سلیمان (ع)، هنگام قحطی، موجودات برای دعا و طلب باران گرد هم آمدند. حضرت سلیمان (ع) دید مورچه‌ای به پشت خوابیده و دست‌هایش را به سوی آسمان بلند کرده است. مورچه دعا می‌کرد: «خدایا، باران را بر ما بفرست و ما را به سبب گناهان بنی‌آدم گرفتار مکن.» مورچه نیز دعا می‌کند، اما ما سخنش را نمی‌فهمیم؛ حضرت سلیمان (ع) زبان او را می‌فهمید.
۴. روزه‌داری در روزهای گرم
ویژگی چهارم این است: «وَأَظْمَأَ الرَّجَاءُ هَوَاجِرَ يَوْمِهِ». «أظمأ» از ریشه عطش است و «هواجر» به روزهای گرم و داغ گفته می‌شود. امید به پاداش الهی، او را به تحمل تشنگی در روزهای گرم وامی‌دارد؛ روزه می‌گیرد و عطش روزهای داغ را تحمل می‌کند.
او نمی‌گوید صبر کنم تا روزها کوتاه‌تر و هوا خنک‌تر شود؛ روزه‌داری در روزهای گرم و طولانی را نیز به امید خداوند به‌جا می‌آورد.
۵. بی‌رغبتی به دنیا و مهار شهوات
ویژگی پنجم این است: «وَظَلَفَ الزُّهْدُ شَهَوَاتِهِ». زهد، بی‌رغبتی و بی‌میلی به دنیاست. همین بی‌رغبتی، او را از پیروی شهوات بازمی‌دارد؛ دنبال خواسته‌های نفسانی و هواهای خود نمی‌رود.
زاهد بودن به پوشیدن لباس کهنه نیست و به ظاهر ارتباط ندارد؛ زهد، بی‌رغبتی به دنیاست.
۶. پیوستگی ذکر بر زبان
ویژگی ششم این است: «وَأَوْجَفَ الذِّكْرُ بِلِسَانِهِ». در برخی نسخه‌های نهج‌البلاغه «أوجف» و در برخی «أرجف» آمده است. اگر «أوجف» باشد، معنای شتاب‌دادن دارد؛ یعنی زبانش به‌سرعت به ذکر مشغول است. اگر «أرجف» باشد، معنای حرکت‌دادن و به جنبش درآوردن دارد؛ یعنی ذکر، زبانش را به حرکت درمی‌آورد. در هر دو صورت، او پیوسته به ذکر خدا مشغول است.
۷. پیش فرستادن خوف برای ایمنی
ویژگی هفتم این است: «وَقَدَّمَ الْخَوْفَ لِأَمَانِهِ». «قدّم» یعنی پیش فرستاد. او خوف را پیش فرستاده تا از صحنه‌های هولناک قیامت در امان بماند؛ از این‌رو همواره بیمناک است.
در برخی نسخه‌ها به جای «لِأَمَانِهِ»، «لِأَبَانِهِ» آمده است. اگر «لأمانه» باشد، معنایش این است که خوف را برای در امان ماندن پیش فرستاده است. اما اگر «لأبانه» باشد، می‌تواند به معنای پیش از آغاز آن باشد؛ یعنی خوف را از پیش برای نخستین لحظات حضور در قیامت آماده کرده است.
در سوره معارج درباره عذاب کافران آمده است:
﴿ سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ لِلْكَافِرِينَ لَيْسَ لَهُ دَافِعٌ ﴾پرسنده‌ای از عذابی واقع‌شدنی پرسید؛ عذابی که برای کافران است و بازدارنده‌ای ندارد.
و در ادامه درباره روزی می‌فرماید که مقدارش پنجاه‌هزار سال است:
﴿ تَعْرُجُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ ﴾پس می‌توان عبارت را چنین معنا کرد: «وَقَدَّمَ الْخَوْفَ لِأَمَانِهِ»؛ خوف را پیش فرستاد تا در امان بماند، یا برای آنکه از همان آغاز حضور در قیامت، گرفتار بیم و هراس نباشد.
۸. دوری از راه‌های انحراف
وَتَنَكَّبَ الْمَخَالِجَ عَنْ وَضَحِ السَّبِيلِ
«مخالج» چیزهایی است که به ذهن انسان خطور می‌کند و او را به بیراهه می‌کشاند.
۹. انتخاب راه میانه
وَسَلَكَ أَقْصَدَ الْمَسَالِكِ إِلَى النَّهْجِ الْمَطْلُوبِ
«سَلَکَ» یعنی سلوک کرد و پیمود. «أَقْصَدَ الْمَسَالِکِ» یعنی میانه‌ترین راه‌ها؛ نه افراط و نه تفریط. واژهٔ «مقتصد» نیز از همین ریشه است. مقتصد کسی است که اعتدال را در زندگی رعایت می‌کند.
متقی برای رسیدن به هدف، میانه‌ترین راه‌ها را برمی‌گزیند؛ نه افراط می‌کند و نه تفریط. امیرالمؤمنین (ع) با افراط‌گرایان خشک‌مقدس و نیز با کسانی که راه تفریط را می‌پیمودند، روبه‌رو بود. ما باید معتدل باشیم و مانند یاران خوب امیرالمؤمنین (ع)، همچون ابوذر، عمار و سلمان، راه اعتدال را در پیش بگیریم.
راه راست، راهی مستقیم و معتدل است:
﴿ اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ
﴾ما را به راه راست هدایت کن
راه راست، راه امام و مسیر امام معصوم (ع) است. پل صراط در قیامت، تجسم باطن همین دنیاست. ظاهر دنیا را می‌بینیم، اما باطن آن پیروی ما از امام معصوم است. اطاعت از معصوم راهی باریک و دشوار است؛ به‌سادگی نمی‌توان گفت که پیرو امیرالمؤمنین (ع) هستیم. کسانی بودند که در روزگار آن حضرت حضور داشتند و حتی در ماجرای خانهٔ حضرت زهرا (س) نیز حاضر بودند، اما سرانجام کارشان به جای دیگری رسید.
پل صراط چیزی جدا از این دنیا نیست؛ باطن دنیاست. اعمال انسان در دنیا، از جمله اینکه آیا پیرو امام معصوم بوده است یا نه، در آنجا تجسم پیدا می‌کند. کسی که در این دنیا پیرو امام باشد، از آن پل به‌سرعت می‌گذرد.
۱۰. فریب نخوردن از لذت‌های دنیا
وَلَمْ تَفْتِلْهُ فَاتِلَاتُ الْغُرُورِ
«فاتلات» یعنی فریبنده‌ها؛ چیزهای جذاب دنیا که انسان را می‌فریبند. لذت‌هایی که موجب غرور می‌شوند، مسیر متقی را منحرف نمی‌کنند و او را به خطا نمی‌کشانند.
۱۱. کور نشدن در برابر امور مشتبه
وَلَمْ تَعْمَ عَلَيْهِ مُشْتَبِهَاتُ الْأُمُورِ
«تَعْمَ» از ریشهٔ کوری است. امور مشتبه و خواسته‌های نفسانی، متقی را کور نمی‌کنند؛ خواه شهوت جنسی باشد، خواه میل به مال یا خواسته‌ای دیگر. محبت به چیزی گاهی انسان را کور و کر می‌کند؛ هرچه به او بگویند، باز می‌گوید: «همین را می‌خواهم.»
روزی جوانی برای ازدواج با دختری نزد پیامبر اسلام حضرت محمد (ص) آمد. پیامبر (ص) از او پرسیدند که دختر را دیده است یا نه و از ویژگی‌هایش چه می‌داند. جوان گفت او را دیده و بسیار زیباست. پیامبر (ص) دربارهٔ عقل او پرسیدند. جوان پس از تحقیق گفت که دختر بسیار زیباست، اما عقل ساده‌ای دارد. پیامبر (ص) فرمودند با او ازدواج نکند. جوان گفت عاشق او شده و نمی‌تواند از این خواسته دست بکشد. پیامبر (ص) فرمودند اگر با او ازدواج می‌کند، دست‌کم از او بچه‌دار نشود.
گاهی انسان به چیزی علاقه‌مند می‌شود و هرچه به او بگویند، باز آن را می‌خواهد؛ اما باید شرایط را رعایت کند. در ازدواج، ژن‌های پدر و مادر بر فرزندان و بر عقل، رشد و فکر آنان تأثیر می‌گذارند.
پس امور شهوانی متقی را کور نمی‌کنند. برای مثال، اگر به خودرویی علاقه‌مند است، چنین نیست که چشمش را آن خودرو گرفته باشد و هیچ خودروی دیگری را نبیند. این‌ها یازده ویژگی متقیان نمونه است.
نتیجه و دعا
نتیجهٔ این ویژگی‌ها را در جلسهٔ آینده بیان می‌کنیم. امیدواریم ما نیز پیرو متقیان نمونه باشیم؛ کسانی که در رأس آنان معصومان (ع) و اولیای خدا و یاران خوب ائمه (ع) قرار دارند. امیدواریم فرمایشات ارزشمند امیرالمؤمنین (ع) در وجود ما اثر بگذارد.
وَصَلَّى اللَّهُ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ