جلسه اول

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم. بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین، والصلاة والسلام على أشرف الأنبیاء والمرسلین، حبیب قلوب الصادقین، أبی‌القاسم المصطفی محمد. اللهم صل على محمد وآل محمد، وعلى أهل بیته الطیبین الطاهرین، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعین من الآن إلى قیام یوم الدین.

خطبه ۷۲ نهج‌البلاغه؛ آموزش صلوات بر پیامبر (ص)

سید رضی (ره) درباره این خطبه می‌فرماید: «از خطبه‌های آن حضرت (ع) است که در آن، مردم را به صلوات بر پیامبر (ص) آموزش داد.» امیرالمؤمنین (ع) در این خطبه به مردم می‌آموزند که چگونه بر پیامبر بزرگوار اسلام (ص) صلوات بفرستند.

این خطبه را می‌توان به سه بخش تقسیم کرد:

1. در بخش نخست، به‌عنوان مقدمه، به برخی از صفات الهی اشاره می‌شود.
2. بخش دوم درباره کیفیت صلوات بر پیامبر (ص) است. امیرالمؤمنین (ع) در این بخش به حدود بیست‌وپنج صفت و ویژگی پیامبر اشاره می‌کنند و در خلال آن، دلیل صلوات فرستادن بر ایشان نیز روشن می‌شود؛ به‌سبب تلاش‌ها، زحمت‌ها و خدماتی که پیامبر انجام داده‌اند.
3. بخش سوم دعاهایی است که امیرالمؤمنین (ع) برای پیامبر می‌کنند. در پایان نیز از خدای متعال می‌خواهند که هرگز از پیامبر جدا نشویم و در روز قیامت با وجود مقدس پیامبر اسلام (ص) محشور شویم.

امشب به بخش نخست خطبه می‌پردازیم.

سه صفت الهی در آغاز خطبه

امیرالمؤمنین (ع) در آغاز خطبه، به سه صفت از صفات خدای متعال اشاره می‌کنند:

اللَّهُمَّ دَاحِيَ الْمَدْحُوَّاتِ، وَدَاعِمَ الْمَسْمُوكَاتِ، وَجَابِلَ الْقُلُوبِ عَلَى فِطْرَتِهَا، شَقِيِّهَا وَسَعِيدِهَا

این سه صفت، اشاره‌ای کلی به آفرینش جهان، آسمان و زمین و نیز آفرینش انسان دارند.

خدای گسترش‌دهنده زمین

«اللهم داحي المدحوات»؛ ای خدای گسترش‌دهنده گسترده‌ها. «داحی» به معنای گسترش‌دهنده است و «مدحوات» یعنی گسترده‌شده‌ها. «دحو» به معنای گستراندن است و «مدحوّ» اسم مفعول آن است؛ یعنی چیزی که گسترش داده شده است. مقصود از «المدحوات» در اینجا زمین است: ای خدای گسترش‌دهنده زمین.

یکی از روزها را «روز دَحْوُالارض» نامیده‌اند؛ یعنی روز گسترش زمین. چنان‌که پیش‌تر گفته‌ایم، در آغاز سطح کره زمین را آب فراگرفته بود. به‌تدریج آب فروکش کرد و در گودال‌های زمین فرورفت؛ سپس بخش‌هایی از زمین کم‌کم پدیدار و گسترده شد. روز آغاز گسترش زمین را «دحو الارض» یا «بسط الارض» می‌نامند. این روز، بیست‌وپنجم ذی‌القعده است و اعمال و عبادت‌های ویژه‌ای دارد.

پس از آنکه خداوند زمین را گسترش داد، باران آمد، باغ‌ها و چراگاه‌ها پدید آمدند و حیوانات در زمین جای گرفتند. گسترش زمین، زمینه‌ساز این برکت‌ها شد.

همان‌طور که خداوند زمین را گسترش داده است، از او می‌خواهیم وجود ما را نیز وسعت ببخشد و از تنگناها و محدودیت‌ها بیرون آورد. اگر وجود انسان وسعت پیدا کند، دانش و فهم او نیز رشد می‌کند و ظرفیتش افزایش می‌یابد. انسان محدود، فهم و درک و علم محدودی دارد؛ ازاین‌رو، باید از خداوند سعه وجودی بخواهیم. همان‌گونه که خداوند جهان را وسعت بخشیده، به وجود ما نیز عنایت کند تا از کم‌ظرفیتی بیرون بیاییم و قابلیت بیشتری پیدا کنیم.

خدای برپادارنده آسمان‌ها

صفت دوم، «داعِمُ المَسْموکات» است؛ ای خدایی که آسمان‌های برافراشته را برپا داشته و نگه می‌داری. «مسموکات» از «سمک» گرفته شده و به معنای برافراشته‌هاست. در قرآن آمده است:

﴿

أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمِ السَّمَاءُ بَنَاهَا

﴾

آیا آفرینش شما دشوارتر است یا آسمان که خداوند آن را بنا کرد؟

﴿

رَفَعَ سَمْكَهَا فَسَوَّاهَا

﴾

سقف آن را برافراشت و آن را سامان داد.

«سمک» به معنای سقف است. خداوند سقف آسمان را بلند و مرتفع قرار داد و آن را سامان بخشید. ستارگان، خورشید، ماه، کهکشان‌ها و افلاک، همه از آسمان‌ها هستند.

خداوند آسمان‌ها را بدون ستون‌هایی که ما ببینیم آفریده است. قرآن می‌فرماید:

﴿

خَلَقَ السَّمَاوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا

﴾

آسمان‌ها را بدون ستون‌هایی که ببینید آفرید.

این آسمان‌ها چگونه برافراشته‌اند؟ ستون دارند، اما ستونشان دیدنی نیست. پس «داعِمُ المَسْموکات» یعنی ای خدایی که آسمان‌های برافراشته را برپا داشته‌ای و نگه می‌داری.

قرآن در ادامه می‌فرماید:

﴿

وَأَغْطَشَ لَيْلَهَا وَأَخْرَجَ ضُحَاهَا

﴾

شب آن را تاریک کرد و روشنایی روزش را بیرون آورد.

خداوند شب این جهان را تاریک قرار داد و روشنایی روز را پدید آورد.

﴿

وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَٰلِكَ دَحَاهَا

﴾

و پس از آن، زمین را گسترش داد.

پیش‌تر نیز در بحث‌های گذشته گفته‌ایم که آسمان‌ها و زمین در آغاز به هم پیوسته بودند. قرآن می‌فرماید:

﴿

أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا

﴾

آسمان‌ها و زمین به هم پیوسته بودند و ما آن دو را از هم گشودیم.

آن‌ها به هم پیوسته بودند و خداوند آن دو را از هم جدا کرد. بعد از آفرینش آسمان‌ها، زمین را گسترش داد.

قرآن درباره برکت‌هایی که در زمین قرار گرفت، می‌فرماید:

﴿

أَخْرَجَ مِنْهَا مَاءَهَا وَمَرْعَاهَا

﴾

از زمین آب و چراگاه آن را بیرون آورد.

﴿

وَالْجِبَالَ أَرْسَاهَا

﴾

و کوه‌ها را در آن استوار کرد.

﴿

مَتَاعًا لَكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ

﴾

برای بهره‌مندی شما و چهارپایانتان.

خداوند پس از آفرینش و گسترش زمین، آب و چراگاه را در آن پدید آورد و کوه‌ها را چون میخ‌هایی برای استواری زمین قرار داد. چهارپایان را نیز برای انسان آفرید تا از چراگاه‌ها بهره ببرند. خداوند این نعمت‌ها را برای انسان قرار داده است.

خدای آفریننده دل‌ها بر فطرت

صفت سوم این است: «وَجَابِلَ الْقُلُوبِ عَلَى فِطْرَتِهَا، شَقِيِّهَا وَسَعِيدِهَا»؛ ای آفریننده دل‌ها، که آن‌ها را بر فطرتشان آفریده‌ای، چه شقی باشند و چه سعید.

خداوند همه انسان‌ها، چه بدبخت و چه خوشبخت، را با فطرتی الهی آفریده است. در درون انسان استعداد رشد و کمال وجود دارد؛ همان‌طور که امکان انحراف نیز هست. انسان‌ها بر اساس آفرینش خود می‌توانند رشد کنند یا به انحطاط کشیده شوند. قرآن می‌فرماید:

﴿

فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا

﴾

پس نافرمانی و پرهیزگاری‌اش را به او الهام کرد.

همه انسان‌ها بر فطرت الهی آفریده شده‌اند و خوبی و زشتی و کمال و رشد را درک می‌کنند. قرآن می‌فرماید:

﴿

فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا

﴾

فطرت الهی که خداوند مردم را بر آن آفریده است.

برخی از این سخن برداشت جبر کرده‌اند و به این روایت استناد می‌کنند:

السَّعِيدُ سَعِيدٌ فِي بَطْنِ أُمِّهِ، وَالشَّقِيُّ شَقِيٌّ فِي بَطْنِ أُمِّهِ

سعادتمند در شکم مادرش سعادتمند است و شقی در شکم مادرش شقی است.

اگر معنای روایت این باشد که انسان از شکم مادرش ناگزیر شقی یا سعید است، این جبر خواهد بود؛ در آن صورت، فرستادن پیامبران چه معنایی دارد؟ چنین برداشتی بعثت پیامبران را زیر سؤال می‌برد. مقصود روایت این است که خداوند از همان هنگام آفرینش می‌داند چه کسی در آینده سعید و چه کسی شقی خواهد شد. این روایت به علم خداوند اشاره دارد، نه اینکه خود انسان مجبور باشد چنین شود. علم خداوند ازلی و ابدی است و همه چیز را می‌داند.

همه انسان‌ها بر اساس فطرتشان موحد آفریده شده‌اند و هیچ انسانی فطرتاً مشرک آفریده نمی‌شود. همچنین آمده است:

كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ، إِلَّا أَنَّ أَبَوَيْهِ يُهَوِّدَانِهِ وَيُنَصِّرَانِهِ

هر نوزادی بر فطرت زاده می‌شود، مگر آنکه پدر و مادرش او را یهودی یا نصرانی کنند.

اگر کسی یهودی یا نصرانی می‌شود، به پدر و مادر و جامعه‌ای مربوط است که در آن رشد می‌کند. انسان در آن جامعه پرورش می‌یابد و بعد، با اراده خود، آن راه را ادامه می‌دهد. اما فطرت اولیه او الهی است.

پس این صفت سوم نیز بیان می‌کند که خداوند همه انسان‌ها را، چه شقی و چه سعید، بر فطرتی الهی آفریده است. میان آن‌ها از جهت استعداد و فطرت تفاوتی نیست؛ بدبختی و خوشبختی بعداً و با اختیار خود انسان پدید می‌آید. اگر کسی بدبخت می‌شود، با اختیار خود چنین شده است و اگر کسی خوشبخت است، آن هم با اختیار خود اوست. استعداد و فطرت در هر دو وجود دارد.

آغاز صلوات بر پیامبر (ص)

پس از این سه مقدمه، امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند:

اِجْعَلْ

در ادامه، کیفیت صلوات بر پیامبر (ص) بیان می‌شود. درباره فضیلت صلوات، روایت‌های بسیاری داریم. صلوات بر محمد و آل محمد از برترین و ارزشمندترین ذکرهاست. صلوات هم در نماز واجب است و هم در موارد دیگر استحباب دارد؛ در تشهد نماز، صلوات واجب است.

آیه صلوات در قرآن، آیه ۵۶ سوره احزاب است:

﴿

إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ ۚ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيمًا

﴾

خدا و فرشتگانش بر پیامبر صلوات می‌فرستند. ای کسانی که ایمان آورده‌اید، شما نیز بر او صلوات بفرستید و به‌خوبی سلام دهید.

خداوند متعال و فرشتگان الهی بر پیامبر اسلام (ص) صلوات می‌فرستند. سپس خداوند به مؤمنان می‌فرماید که شما نیز بر پیامبر صلوات بفرستید و سلام دهید.

از پیامبر می‌پرسیدند: یا رسول‌الله، سلام دادن بر شما را فهمیدیم؛ می‌گوییم «السلام علیک أیها النبی» و در سلام نماز هم همین سلام را می‌خوانیم. اما صلوات بر شما را چگونه بفرستیم؟ پیامبر فرمودند بگویید: «اللهم صل على محمد وآل محمد».

فضیلت صلوات

در احادیث ما آمده است که صلواتِ بدون آل، صلواتی ابتر و ناتمام است. پیامبر (ص) به ما آموختند که این‌گونه صلوات بفرستیم: «اللهم صل على محمد وآل محمد». ما در تشهد نماز نیز همین صلوات را می‌فرستیم.

صاحب وسائل‌الشیعه، شیخ حر عاملی، می‌فرماید وقتی می‌خواهید دعا کنید، نخست صلوات بفرستید، سپس دعایتان را بخوانید و در پایان دوباره صلوات بفرستید؛ دعای خود را میان دو صلوات قرار دهید. صلوات، دعایی مستجاب است و خداوند کریم‌تر از آن است که دو سوی دعا را بپذیرد و دعای میان آن دو را نپذیرد. این روایت در وسائل‌الشیعه، جلد چهارم، حدیث ۱۱۳۷ آمده است. پس هرگاه دعا می‌کنید، آغاز و پایان دعایتان را با صلوات همراه کنید تا به لطف و کرم خداوند، دعایتان نیز میان دو دعای مستجاب قرار گیرد.

احادیث فراوانی درباره اهمیت و فضیلت صلوات داریم. بنابراین، هر وقت بی‌کار نشستید یا راه می‌روید، صلوات بفرستید و نگذارید زبانتان از این ذکر بازبماند. بزرگان ما نیز بر این کار سفارش کرده‌اند. یکی از سفارش‌های مهم مفسر بزرگ قرآن، علامه طباطبایی (ره)، این بود که انسان پیوسته یا صلوات بفرستد یا قرآن بخواند.

از جمله فوایدی که در مضمون احادیث برای صلوات بیان شده، این‌هاست:

• صلوات، فقر را از بین می‌برد.
• برای کسانی که دچار فراموشی و نسیان می‌شوند، سبب یادآوری است؛ این امر تجربه شده است.
• صلوات بهترین هدیه از سوی خداوند برای انسان است.
• صلوات، نورِ صراط و نوری برای انسان در بهشت است و روح او را جلا می‌دهد.
• صلوات فرستادن، راهی برای دیدن پیامبر اسلام (ص) در خواب است.
• صلوات، شفیع انسان و زینت نماز است؛ نماز بدون صلوات ارزشی ندارد.
• صلوات موجب کمال انسان می‌شود و در دنیا، برزخ و قیامت انیس اوست.
• صلوات، سپری در برابر آتش جهنم است.

نکته پایانی اینکه صلوات فرستادن بر پیامبر (ص)، موجب رفعت درجه ایشان نیز می‌شود. شاید بگویید پیامبر به صلوات ما نیاز ندارد؛ اما هرچه صلوات بفرستیم، مقام پیامبر بالاتر می‌رود و مقام ایشان محدود نیست. در نماز می‌گوییم: «وتقبل شفاعته وارفع درجته». صلوات هم سبب رشد شماست و هم موجب رفعت درجه پیامبر (ص). وقتی به‌واسطه صلوات شما درجه پیامبر بالا می‌رود، ایشان نیز برای شما دعا می‌کنند. پس نتیجه صلوات به خود شما بازمی‌گردد و سبب رشد معنوی و کمال شما می‌شود.

این مطالب را برای اشاره به ارزش صلوات عرض کردم تا بکوشید همواره صلوات بفرستید. هنگام راه رفتن صلوات بفرستید و به‌جای سخنان بیهوده یا غیبت، از زبان خود بهترین استفاده را ببرید و صلوات بگویید.

اوصاف پیامبر (ص) در کلام امیرالمؤمنین (ع)

امیرالمؤمنین (ع) پس از ستایش خداوند، صلوات بر پیامبر بزرگوار اسلام (ص) را آغاز می‌کنند:

اللَّهُمَّ اجْعَلْ شَرَائِفَ صَلَوَاتِكَ وَنَوَامِيَ بَرَكَاتِكَ عَلَى مُحَمَّدٍ عَبْدِكَ وَرَسُولِكَ الْخَاتِمِ لِمَا سَبَقَ وَالْفَاتِحِ لِمَا انْغَلَقَ

«اللهم» یعنی خدایا. «شرائف» جمع «شریفه» است؛ یعنی شریف‌ترین و باعظمت‌ترین صلوات خود را، و «نوامی برکاتک» یعنی برکات فزاینده و فراوانت را بر محمد (ص) قرار بده.

امیرالمؤمنین (ع) در این عبارت، بیست صفت برای پیامبر (ص) برمی‌شمارند. در این جلسه به چهار صفت نخست می‌پردازیم.

۱. بنده خدا

نخستین صفت پیامبر (ص)، بندگی است: «عبدک»، بنده تو. این از مهم‌ترین صفات پیامبر است و برترین مقام، مقام بندگی است. مشکل انسان‌ها در بندگی خداست؛ کسی که بنده خدا باشد، انسانی ارزشمند است. در تشهد نماز نیز می‌گوییم: «أشهد أن محمداً عبده ورسوله».

۲. فرستاده خدا

صفت دوم پیامبر (ص)، «رسولک» است؛ یعنی فرستاده تو. پیامبر، نخست بنده خدا و سپس فرستاده اوست.

۳. پایان‌دهنده آنچه پیش از او بوده است

صفت سوم، «الخاتم لما سبق» است؛ یعنی پایان‌دهنده آنچه پیش از او بوده است. این عبارت دو معنا دارد: پیامبر اسلام (ص) آخرین پیامبر است و نبوت با ایشان پایان یافته است؛ همچنین شریعت‌های پیشین، مانند یهودیت و مسیحیت، با آمدن اسلام پایان می‌یابند. اسلام کامل‌ترین دین است و به نواقص گذشته پایان می‌دهد.

۴. گشاینده آنچه بسته بوده است

صفت چهارم، «الفاتح لما انغلق» است؛ یعنی گشاینده آنچه بسته و فروبسته بوده است. پیامبر (ص) گره‌های کور و راه‌های بسته را گشود و بسیاری از مسائل را حل کرد.

در این جلسه به همین چهار صفت بسنده می‌کنیم و بحث را به پایان می‌رسانیم. ان‌شاءالله صفات دیگر را در جلسه بعد ادامه می‌دهیم.

وصلى الله على محمد وآل محمد. اللهم صل على محمد وآل محمد.