خطبه شصت و ششم
جلسه اول
أعوذ بالله من الشيطان الرجيم
بسم الله الرحمن الرحيم
الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبیب قلوب الصادقین، ابوالقاسم المصطفی محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد واهل‌بیت پاک وپاکیزه‌اش و لعنت همیشگی بر دشمنانشان، از هم‌اکنون تا روز قیامت.
خطبه شصت‌وششم نهج‌البلاغه: فنون جهاد
مرحوم سید رضی عنوان این خطبه را چنین آورده است: «ومن کلام له عليه السلام كان يقول لأصحابه في بعض أيام صفين». این سخنان امیرالمؤمنین (ع) مربوط به جنگ صفین است، اما درباره زمان دقیق بیان آنها چند نظر وجود دارد.
برخی از شارحان نهج‌البلاغه، از جمله ابن‌ابی‌الحدید، گفته‌اند این سخنان به سخت‌ترین شب جنگ صفین، یعنی «لیلة الهریر»، مربوط است. آن شب، نبرد بسیار سختی درگرفت و عده زیادی از دشمن کشته شدند. در نهایت، وقتی کار به آنجا رسید که می‌خواستند جنگ را پایان دهند، قرآن‌ها را بر سر نیزه‌ها کردند. «هریر» به معنای زوزه سگ است؛ این نام را برای شبی به کار برده‌اند که سگ‌ها از سرما زوزه می‌کشند. در آن شب نیز دشمنان معاویه زیر فشار جنگ به زوزه و فریاد افتاده بودند.
برخی دیگر گفته‌اند این سخنان در یکی از روزهای جنگ صفین بیان شده است. آغاز جنگ رسمی حدود یازده روز طول کشید، هرچند پیش از آن، حدود یک سال مشاجره و رفت‌وآمد و گفت‌وگو جریان داشت. از تعبیر سید رضی، یعنی «كان يقول لأصحابه»، استمرار فهمیده می‌شود؛ پس ممکن است امیرالمؤمنین (ع) این مطالب را در طول جنگ و در دیدار با گروه‌های مختلف، بارها برای یاران خود بیان کرده باشند.
این خطبه درباره فنون و تاکتیک‌های جنگی است و امیرالمؤمنین (ع) در آن نکاتی را به رزمندگان آموزش می‌دهند. در این جلسه به بخشی از این نکات می‌پردازیم و ادامه خطبه در جلسه آینده خواهد آمد.
مَعَاشِرَ الْمُسْلِمِينَ اسْتَشْعِرُوا الْخَشْيَةَ وَتَجَلْبَبُوا السَّكِينَةَ
خشیت در باطن و آرامش در ظاهر
نخستین نکته، «استشعار خشیت» است. «استشعار» یعنی چیزی را شعار و پوشش درونی خود قرار دادن. خشیت نیز ترس از خداست. در زبان عربی، «شِعار» به لباس زیرین می‌گویند که به تن نزدیک است و لباس رویین را «دِثار» می‌نامند. بنابراین، مجاهد باید خشیت از خدا را پوشش درونی خود قرار دهد.
رزمنده باید با احساس مسئولیت و بر پایه تقوا مبارزه کند. جنگی که در اسلام مطرح است، جنگ عادی برای کشتار و غارت نیست؛ جهاد و مبارزه برای پیروزی حق بر باطل است و از مهم‌ترین فروع دین به شمار می‌آید. کسی که از خدا می‌ترسد، بی‌جهت خون نمی‌ریزد و غارت نمی‌کند؛ او برای غنیمت نمی‌جنگد و حدود و اصول را رعایت می‌کند. پس نخستین فن برای مجاهد این است که در باطن، خشیت از خدا داشته باشد.
نکته دوم، «تجلبب سکینه» است؛ یعنی سکینه را پوشش رویین خود قرار دادن. «جلباب» لباس رویین و سرتاسری است. همان‌طور که در بحث حجاب نیز واژه جلباب به کار رفته، در اینجا مقصود این است که سراسر وجود رزمنده در ظاهر با آرامش و وقار پوشیده باشد.
پس مجاهد در درون باید خشیت از خدا داشته باشد و در ظاهر با آرامش و وقار دیده شود؛ نه اینکه اضطراب و وحشت در چهره‌اش نمایان باشد. سکینه و آرامش از نیروهایی است که خداوند به مؤمنان می‌بخشد و به کمک آن در برابر دشمن استوار می‌مانند.
﴿ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدَادُوا إِيمَانًا مَعَ إِيمَانِهِمْ ﴾اوست که آرامش را در دل‌های مؤمنان فروفرستاد تا بر ایمانشان بیفزایند.
خداوند سکینه و آرامش را در دل مؤمنان نازل می‌کند تا ایمانشان افزون شود؛ این آرامش ایمانشان را قوت می‌بخشد و آنان را برای ایستادگی در برابر دشمن آماده می‌کند.
در ماجرای هجرت پیامبر اکرم (ص) نیز از سکینه سخن گفته شده است. مشرکان در مکه پیامبر (ص) را آزار می‌دادند و قصد کشتن ایشان را داشتند. خداوند می‌فرماید اگر پیامبر را یاری نکنید، خدا او را یاری کرده است؛ آن‌گاه که کافران او را بیرون کردند و او با همراهش به غار رفت. پیامبر (ص) در غار ثور بود و مشرکان اطراف غار را محاصره کرده بودند. همراه پیامبر ترسیده بود و پیامبر به او فرمود اندوهگین مباش، خدا با ماست. سپس خداوند آرامش خود را فروفرستاد و با یاری‌های غیبی، هجرت پیامبر به انجام رسید و دشمنان نتوانستند کاری کنند.
﴿ إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ ﴾اگر او را یاری نکنید، خدا او را یاری کرده است؛ آن‌گاه که کافران او را بیرون کردند و او یکی از دو تن بود و آن دو در غار بودند. پیامبر به همراهش گفت: اندوهگین مباش، خدا با ماست. پس خدا آرامش خود را بر او فروفرستاد.
پس امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند مجاهد در باطن خشیت از خدا داشته باشد و در ظاهر با آرامش و وقار باشد.
فشردن دندان‌ها و کامل‌کردن زره
وَعَضُّوا عَلَى النَّوَاجِذِ
نکته سوم این است که دندان‌ها را به هم بفشارید. «نواجذ» را به دندان عقل، دندان‌های آسیاب یا همه دندان‌ها معنا کرده‌اند؛ در اینجا معنای همه دندان‌ها مناسب‌تر است. فشردن دندان‌ها ترس را از بین می‌برد و به استواری انسان کمک می‌کند.
وَإِنَّهُ أَنْبَى لِلسُّيُوفِ عَنِ الْهَامِ
این کار فایده دیگری هم دارد: ضربه شمشیر را بر سر کمتر اثرگذار می‌کند. «هام» به معنای سرها و کاسه سر است. پس فشردن دندان‌ها هم ترس را کاهش می‌دهد و هم جمجمه را در برابر ضربه شمشیر استوارتر می‌کند.
وَأَكْمِلُوا اللَّأْمَةَ
نکته چهارم این است که زره و پوشش جنگی را کامل کنید. «لَأْمَة» به معنای زره است و کامل‌کردن آن یعنی تجهیزات و لباس رزم را کامل به تن داشتن؛ از جمله کلاه‌خود، بازوبند و مچ‌بند. رزمنده نباید با پوشش ناقص وارد میدان شود.
آماده‌کردن شمشیرها و توجه به اطراف
وَقَلْقِلُوا السُّيُوفَ فِي أَغْمَادِهَا
نکته پنجم این است که شمشیرها را در غلاف‌هایشان حرکت دهید. «أغماد» جمع «غمد» و به معنای غلاف است. پیش از بیرون‌کشیدن شمشیر، آن را در غلاف حرکت دهید تا گیر نداشته باشد و به‌راحتی بیرون بیاید. باید بررسی شود که شمشیر زنگ نزده باشد و مانعی برای استفاده از آن وجود نداشته باشد.
در زمان ما نیز باید تجهیزات و ابزارهای جنگی را وارسی کرد؛ فرسوده یا از قابلیت استفاده خارج نشده باشند و هنگام به‌کارگیری مشکلی پیش نیاید. آن زمان سخن از شمشیر بود، اما اصل دستور این است که تجهیزات جنگی آماده و قابل استفاده باشند.
وَالْحَظُوا الْخَزْرَ
نکته ششم، نگاه‌کردن با گوشه چشم است. «خَزْر» به نگاه‌کردن از گوشه چشم گفته می‌شود. گاهی انسان با تمام چشم نگاه می‌کند و گاهی با گوشه چشم. نگاه‌کردن با گوشه چشم می‌تواند نشانه تحقیر باشد؛ اما نگاه‌کردن با تمام چشم، در این موقعیت، نشانه ترس است.
حضرت می‌فرمایند به دشمن با گوشه چشم نگاه کنید و به او اعتنا نکنید. این نگاه نوعی تحقیر است و باعث قوت انسان می‌شود؛ گویی دشمن چیزی نیست. اگر تمام حواس انسان به دشمن باشد، معلوم می‌شود که برای او اهمیتی قائل است. پس دشمن را با گوشه چشم و بی‌اعتنایی نگاه کنید تا احساس حقارت کند.
وَالْحَظُوا الْخَزْرَ، وَاطْعَنُوا الشَّزْرَ
نکته هفتم این است که به همه اطراف توجه کنید و از چپ و راست شمشیر بزنید. «شَزْر» به معنای پراکندگی است؛ یعنی تنها به یک طرف توجه نکنید. ممکن است شما به طرف راست حمله کنید و دشمن از چپ بیاید. پس همه اطراف را در نظر بگیرید و شمشیر را به چپ و راست بچرخانید.
وَنَافِحُوا بِالظُّبَى
نکته هشتم، حمله‌کردن با لبه تیز شمشیر است؛ با پشت شمشیر حمله نکنید. «ظُبى» به بخش تیز شمشیر اشاره دارد.
وَصِلُوا السُّيُوفَ بِالْخُطَا
این دستور نهم است: شمشیرهایتان را با گام‌هایتان همراه کنید. هنگام شمشیرزدن، گام‌ها نیز باید متناسب با آن باشد؛ از دور و بدون پیش‌آمدن شمشیر نزنید، بلکه جلو بیایید و هم‌زمان با گام‌ها حمله کنید.
اینها فنون نظامی‌ای است که امیرالمؤمنین (ع) در جنگ صفین به یاران خود سفارش می‌کردند و در روزهای مختلف، دستور می‌دادند به آنها عمل کنند. پس از این دستورها، حضرت نکته‌ای مهم‌تر برای تقویت روحیه یاران بیان می‌کنند:
وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ بِعَيْنِ اللَّهِ
این نکته، قوت قلبی است که امیرالمؤمنین (ع) به یاران خود می‌دهند. درباره این بخش، ان‌شاءالله در جلسه بعد سخن خواهیم گفت.
وَصَلَّى اللهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ.