خطبه هفتاد و چهارم
جلسه اول(تنها جلسه)
أعوذ بالله من الشيطان الرجيم
بسم الله الرحمن الرحيم
الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صل على محمد وآل محمد، وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين من الآن إلى قيام يوم الدين.
خطبه هفتاد و چهارم نهج‌البلاغه
موضوع بحث امشب خطبه هفتاد و چهارم نهج‌البلاغه است. مرحوم سید رضی عنوان این خطبه را چنین آورده است: «وَمِنْ خُطْبَةٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ لَمَّا عَزَمُوا عَلَى بَيْعَةِ عُثْمَانَ»؛ یعنی از سخنان آن حضرت، هنگامی که مردم تصمیم گرفتند با عثمان بیعت کنند.
چنان‌که عرض کردیم، یکی از سوزناک‌ترین و دردناک‌ترین خطبه‌های نهج‌البلاغه، خطبه سوم، یعنی خطبه شقشقیه است. امیرالمؤمنین (ع) در آن خطبه درباره حکومت خلفا سخن گفتند و در پایان فرمودند:
فَصَبَرْتُ وَفِي الْعَيْنِ قَذًى وَفِي الْحَلْقِ شَجًا
صبر کردم، در حالی که در چشمم خاشاک و در گلویم استخوانی بود.
در پایان نیز فرمودند:
شِقْشِقَةٌ هَدَرَتْ
شقشقه‌ای بود که به صدا درآمد.
پس از آنکه ابوبکر چند سال حکومت کرد، عمر را به‌جای خود خلیفه قرار داد. بحث این است که پس از عمر چه اتفاقی افتاد. همان‌طور که گفتیم، عمر برای پس از خود شورایی شش‌نفره تعیین کرد. امیرالمؤمنین (ع) در خطبه شقشقیه می‌فرمایند:
حَتَّى مَضَى لِسَبِيلِهِ
تا آنکه دومی نیز راه خود را به پایان رساند و گذشت.
در پایان عمر، عمر خلافت را در گروهی قرار داد و به گمان خود، امیرالمؤمنین (ع) را نیز یکی از اعضای آن گروه شمرد:
فَجَعَلَهَا فِي جَمَاعَةٍ زَعَمَ أَنِّي أَحَدُهُمْ
خلافت را در گروهی قرار داد که به گمان خود، مرا یکی از آنان می‌پنداشت.
آن گروه شش‌نفره عبارت بودند از امیرالمؤمنین (ع)، عثمان، طلحه، زبیر، سعد بن ابی‌وقاص و عبدالرحمان بن عوف. عمر در واپسین لحظات زندگی‌اش ابوطَلحه انصاری را که فرمانده نظامی بود فراخواند و به او گفت پنجاه نفر آماده کند. دستور داد پس از مرگ او، آن پنجاه نفر پشت در اتاق بایستند و منتظر بمانند تا اعضای شورا تصمیم بگیرند.
اگر آن شش نفر بر سر یک نفر توافق می‌کردند، مسئله‌ای نبود؛ اما اگر یک نفر مخالفت می‌کرد و پنج نفر موافق بودند، باید آن یک نفر را می‌کشتند. اگر دو نفر مخالفت می‌کردند و چهار نفر موافق بودند، آن دو نفر را می‌کشتند. اگر شورا سه‌به‌سه می‌شد، طرفی که عبدالرحمان بن عوف در آن بود حق به شمار می‌آمد.
امیرالمؤمنین (ع) درباره چنین شورایی فرمودند:
فَيَا لَلَّهِ وَلِلشُّورَى
پس وای از این شورا!
این تصمیم برخلاف سخن پیامبر (ص) بود که فرمودند:
عَلِيٌّ مَعَ الْحَقِّ، يَدُورُ حَيْثُمَا دَارَ
علی با حق است و حق هر جا علی باشد، همان‌جاست.
در شورا، حق را با عبدالرحمان بن عوف دانستند؛ درحالی‌که او داماد عثمان بود. بنابراین، از ابتدا نتیجه شورا روشن بود و به نظر می‌رسید کسی جز عثمان به خلافت نخواهد رسید. خود عثمان به خودش رأی می‌داد و عبدالرحمان بن عوف و سعد بن ابی‌وقاص نیز در همان طرف بودند. اگر امیرالمؤمنین (ع)، طلحه و زبیر در طرف دیگر قرار می‌گرفتند، باز هم چون عبدالرحمان بن عوف در یک طرف بود، حق را با همان طرف می‌دانستند. در واقع، ترتیبی داده بودند که عثمان به خلافت برسد.
احتجاج امیرالمؤمنین (ع) در شورای شش‌نفره
در این شورا، امیرالمؤمنین (ع) مطالبی فرمودند و حق خود را بیان کردند. به برتری و نزدیکی خود به پیامبر (ص) و به واقعه غدیر استناد کردند و فرمودند:
مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِيٌّ
هر کس من مولای او هستم، این علی است.
امیرالمؤمنین (ع) همه حجت‌هایی را که پیش‌تر اقامه شده بود، مطرح کردند. درباره اینکه این مطالب را چه زمانی فرمودند، برخی از شارحان گفته‌اند پس از آنکه عثمان انتخاب شد، حضرت سخنان خود را بیان کردند؛ برخی دیگر گفته‌اند حضرت از همان ابتدا احتجاج کردند، اما دیگران به سخنان ایشان توجه نکردند و کار خود را پیش بردند. پس از آن نیز حضرت بار دیگر همان مطالب را فرمودند.
در خطبه‌ای که اکنون می‌خوانیم، حضرت به‌اختصار می‌فرمایند که ناچار شدند تسلیم شوند و از حق خود بگذرند.
حدیث مناشده
پیش‌تر در بحث‌های خود، موضوع مناشده را به‌تفصیل مطرح کردیم. مناشده یعنی از طرف مقابل با سوگند اقرار گرفتن؛ انسان مطالبی را بیان می‌کند و طرف مقابل را سوگند می‌دهد تا او نیز به درستی آن مطالب اقرار کند.
در حدیث مناشده، امیرالمؤمنین (ع) در همان شورای شش‌نفره حقانیت خود و شایستگی خود برای خلافت را اثبات کردند و نشان دادند که دیگران شایستگی آن مقام را ندارند. شورا در سال بیست‌وسوم هجری، همان سالی که عمر از دنیا رفت، تشکیل شد. حضرت از تک‌تک اعضای شورا سوگند گرفتند و آنان به مطالب ایشان اقرار کردند. این احتجاج شامل سی یا چهل مورد، و شاید بیش از آن، بود و اعضای شورا در هر مورد می‌گفتند: «درست است، ای علی.»
حدیث مناشده تنها در کتاب‌های شیعه نقل نشده است؛ عالمان اهل‌سنت نیز آن را آورده‌اند. از جمله منابعی که این گزارش را نقل کرده‌اند:
- ابن ابی‌الحدید در شرح نهج‌البلاغه، جلد دوم، صفحه ۶۱؛
- خطیب خوارزمی در مناقب، صفحه ۳۱۳؛
- جوینی در فرائد السمطین، جلد اول، صفحه ۳۱۹؛
- ذهبی در میزان الاعتدال، صفحه ۴۴۲؛
- ابن حجر در لسان المیزان، جلد دوم، صفحه ۱۵۷؛
- ابن مغازلی در مناقب، صفحه ۱۱۲؛
- گنجی شافعی در کفایة الطالب، جلد اول، صفحه ۳۸۶؛
- متقی هندی در کنز العمال، جلد پنجم، صفحه ۷۲۴.
با وجود این اقرارها و حجت‌هایی که امیرالمؤمنین (ع) بیان کردند، در پایان عبدالرحمان بن عوف که همه‌کاره شورا بود، رو به حضرت کرد و گفت: «ای علی، سخنانت درست است و حق با توست. اکنون با تو بیعت می‌کنم، به شرط آنکه به کتاب خدا، سنت پیامبر و روش شیخین عمل کنی.»
امیرالمؤمنین (ع) فرمودند به کتاب خدا و سنت پیامبر عمل می‌کنند؛ اما خودشان صاحب‌نظرند و روش شیخین را نمی‌پذیرند. عبدالرحمان بن عوف دو بار این شرط را تکرار کرد و حضرت نیز همان پاسخ را دادند. سپس عبدالرحمان رو به عثمان کرد و از او پرسید آیا طبق کتاب خدا، سنت پیامبر و روش شیخین عمل خواهد کرد. عثمان پاسخ داد: «بله.» به این ترتیب، عثمان انتخاب شد.
امیرالمؤمنین (ع) حاضر نشدند با عثمان بیعت کنند و دوباره همان مطالب را فرمودند. در آن هنگام عبدالرحمان بن عوف سخن حضرت را قطع کرد و ابوطَلحه را فراخواند. ابوطَلحه و گروهش وارد شدند؛ یعنی حضرت را تهدید کردند که اگر مخالفت کند، او را خواهند کشت. کار به اینجا رسید و امیرالمؤمنین (ع) ناچار شدند از حق خود بگذرند. گذشتن از حقی که خدا و پیامبر (ص) تعیین کرده بودند، به این سادگی نبود؛ حضرت در این خطبه بیان می‌کنند که چرا از حق خود گذشتند.
گذشتن از حق برای حفظ امور مسلمانان
امیرالمؤمنین (ع) در خطبه هفتاد و چهارم می‌فرمایند:
لَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنِّي أَحَقُّ النَّاسِ بِهَا مِنْ غَيْرِي
همه شما دانستید که من از دیگران برای خلافت شایسته‌ترم. حجت تمام شد و همه سخنانم را گفتم. ابن ابی‌الحدید نیز گفته است که حضرت این سخنان را در شورا بیان کردند؛ هرچند برخی گفته‌اند که بعدها نیز آن‌ها را مطرح کرده‌اند.
حضرت سپس می‌فرمایند:
وَوَاللَّهِ لَأُسَلِّمَنَّ مَا سَلِمَتْ أُمُورُ الْمُسْلِمِينَ
به خدا سوگند، تا زمانی که امور مسلمانان به سلامت باشد، تسلیم خواهم شد.
با اینکه همه دانستید حق با من است، من تسلیم می‌شوم و از حق خود می‌گذرم تا درگیری و خون‌ریزی پدید نیاید و امور مسلمانان محفوظ بماند. حضرت ادامه می‌دهند:
وَلَمْ يَكُنْ فِيهَا جَوْرٌ إِلَّا عَلَيَّ خَاصَّةً
و در آن ستمی نباشد، جز آنکه تنها بر من روا شود.
یعنی می‌پذیرم که تنها به من ستم شود، به شرط آنکه به دیگران ستم نشود و جنگ و درگیری پیش نیاید. از حق خود می‌گذرم و این ستم را می‌پذیرم. حضرت دو دلیل برای گذشتن از حق خود بیان می‌کنند. نخست، امید به پاداش و فضیلت این کار:
الْتِمَاسًا لِأَجْرِ ذَلِكَ وَفَضْلِهِ
برای امید به پاداش آن و فضیلتش.
اگر حق با انسان باشد و از حق خود بگذرد، این کار پاداش اخروی دارد. امیرالمؤمنین (ع) برای حفظ وحدت و جلوگیری از درگیری از حق خود می‌گذرند و به پاداش و فضیلت آن امید دارند.
دلیل دوم، بی‌رغبتی به چیزی است که دیگران برای به دست آوردنش با یکدیگر رقابت می‌کنند:
وَزُهْدًا فِيمَا تَنَافَسْتُمُوهُ
و از سر بی‌رغبتی به آنچه برای به دست آوردنش با یکدیگر رقابت می‌کنید.
زهد یعنی بی‌رغبتی؛ حضرت به آنچه دیگران بر سر آن رقابت می‌کنند، بی‌رغبت‌اند.
رقابت بر سر زینت‌های دنیا
تمام این نزاع‌ها بر سر چه بود؟ بر سر زینت و زیور دنیا. جز امیرالمؤمنین (ع)، همه برای رسیدن به آن با یکدیگر رقابت می‌کردند. «تنافس» به معنای مسابقه و رقابت است. قرآن کریم می‌فرماید:
﴿ فَلْيَتَنَافَسِ الْمُتَنَافِسُونَ
﴾در این دنیا مردم برای زیورها و زینت‌های دنیا، از جمله طلا، با یکدیگر رقابت می‌کنند.
گذشت از حق، نه تأیید حق دیگران
گذشتن امیرالمؤمنین (ع) از حق خود به این معنا نیست که حق با دیگران بوده است. حضرت تصریح کرده‌اند که «الحق لنا»؛ حق از آنِ ماست، و اتمام حجت نیز کرده‌اند.
چنان‌که در حکمت بیست‌ودوم نهج‌البلاغه آمده است، اگر حق را به ما بدهند، چه بهتر؛ و اگر ندهند، بر پشت شتر می‌نشینیم و در تاریکی، سختی‌ها را بر خود هموار می‌کنیم:
اگر حق را به ما بدهند، چه بهتر؛ و اگر ندهند، بر پشت شتر می‌نشینیم و در تاریکی، سختی‌ها را بر خود هموار می‌کنیم.
ماندن بر پشت شتر بسیار دشوار است. مقصود این است که همه ستم‌ها و سختی‌ها را تحمل می‌کنیم تا بر مسلمانان ظلم و جوری نرود. به امیرالمؤمنین (ع) ظلم می‌شود و ایشان آن را تحمل می‌کنند تا میان مسلمانان ستم و جنایتی رخ ندهد.
این بود اجمالی از خطبه هفتاد و چهار نهج‌البلاغه؛ خطبه‌ای که نهایت مظلومیت امیرالمؤمنین (ع) را نشان می‌دهد. امیدواریم خدای متعال به ما توفیق دهد پیام امیرالمؤمنین (ع) را در این خطبه‌ها ادامه دهیم و به همه مردم منتقل کنیم.
اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ