خطبه هشتادم
جلسه اول(تنها جلسه)
أعوذ بالله من الشيطان الرجيم.
بسم الله الرحمن الرحيم
الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صل على محمد وآل محمد، وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين من الآن إلى قيام يوم الدين.
خطبه هشتادم نهج‌البلاغه
امروز خطبه هشتادم نهج‌البلاغه را می‌خوانیم و درباره مطالب آن سخن می‌گوییم. این خطبه از سخنان امیرالمؤمنین (ع) پس از پایان جنگ جمل است و در نکوهش زنان، با بیان کاستی‌هایی درباره آنان، ایراد شده است:
مَعَاشِرَ النَّاسِ، إِنَّ النِّسَاءَ نَوَاقِصُ الْإِيمَانِ، نَوَاقِصُ الْحُظُوظِ، نَوَاقِصُ الْعُقُولِ.
ای مردم، زنان از نظر ایمان، بهره و عقل کاستی‌هایی دارند.
این خطبه از خطبه‌های جنجال‌برانگیز نهج‌البلاغه است و درباره آن دیدگاه‌های گوناگونی مطرح شده است. پیش از ورود به بحث، چند نکته را به‌عنوان مقدمه عرض می‌کنم.
چند مقدمه درباره فهم خطبه
شناخت کاستی‌های خود
یکی از الطاف پنهان الهی به انسان این است که خطاها و کاستی‌های خود را بشناسد. کمال‌پنداری و اینکه انسان خود را کامل و بی‌عیب بداند، یکی از نقص‌های اوست. مولانا می‌گوید:
علتی بدتر ز پندار کمالنیست اندر جان تو ای ذودلال
علت ابلیس اَنَا خَیْرٌ بوداین مرض در نفس هر مخلوق هست
بیماری ابلیس این بود که گفت: «من از آدم برترم». این پندارِ برتری و کمال سبب شد که خود را برتر بداند و با آدم دشمنی کند. پندار کمال مانع رشد انسان و موجب سقوط اوست.
مولانا در ادامه، انسان را به آبی تشبیه می‌کند که ظاهرش صاف است، اما آلودگی‌هایش در زیر آب پنهان مانده‌اند:
آب صافی دان و سرگین زیر جوچون بشوراند تو را در امتحان
آب سرگین‌رنگ، رنگ گردد در زمان
وقتی آب به هم بخورد، آلودگی‌های پنهانش آشکار می‌شود. انسان هم در امتحان‌ها شناخته می‌شود و عیب‌هایش نمایان می‌گردد. انسان باید به اصلاح عیب‌ها و کاستی‌های خود بپردازد؛ هیچ‌کس جز معصومان (ع) کامل نیست و دیگران گرفتار نقص و خطا هستند.
پس اگر در این خطبه کاستی‌هایی بیان می‌شود، نباید اصلِ بیان کاستی را عیب شمرد. بیان نقص می‌تواند برای اصلاح باشد.
جنجال‌ها درباره خطبه
این خطبه دستاویز بحث‌ها و جنجال‌های فراوانی شده است. مخالفان امیرالمؤمنین (ع)، به‌ویژه وهابیان، بخش‌هایی از نهج‌البلاغه را جدا می‌کنند و برای حمله به شیعیان به کار می‌برند. می‌گویند امیرالمؤمنین (ع) به زنان توهین کرده و آنان را تحقیر کرده است.
برای نمونه، عبارتی از کلمات قصار نهج‌البلاغه را نقل می‌کنند:
الْمَرْأَةُ شَرٌّ كُلُّهَا.
زن سراسر شر است.
سپس ادعا می‌کنند که مراد این است که جنس زن هیچ خیری ندارد و این سخن با قرآن مخالف است. اما در فهم عبارت باید به کاربرد «الـ» در زبان عربی توجه کرد: آیا «الـ» برای استغراق است یا برای عهد؟ در اینجا مقصود، بنا بر قرائنی که در خطبه‌های دیگر امیرالمؤمنین (ع) آمده، عایشه است. حضرت در جای دیگری از اصحاب جمل با تعبیر «اصحاب المرأة» یاد می‌کنند؛ یعنی کسانی که از آن زن پیروی می‌کنند. بنابراین نباید این عبارت را بی‌توجه به قرائن، درباره جنس زنان دانست.
نهج‌البلاغه را باید در پیوند با یکدیگر فهمید
نهج‌البلاغه، مانند قرآن، برای فهم دقیق به تفسیر نیاز دارد و فهم آن کار هر کسی نیست. در حدیث ثقلین آمده است:
مَا إِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا.
تا زمانی که به آن دو تمسک کنید، گمراه نمی‌شوید.
قرآن و اهل‌بیت (ع) را باید با هم داشت؛ اهل‌بیت (ع) مفسران قرآن‌اند. اگر تفسیر قرآن را از غیر اهل‌بیت (ع) بگیریم، ممکن است به گمراهی برسیم. قرآن، بخشی از خود را با بخش‌های دیگر توضیح می‌دهد؛ نهج‌البلاغه را هم باید همین‌گونه خواند. خطبه‌ها، سخنان و کلمات قصار امیرالمؤمنین (ع) را باید کنار هم گذاشت و با توجه به یکدیگر فهمید، نه اینکه یک خطبه را جدا کنیم و بر اساس آن حکمی کلی بدهیم.
برخی از کسانی که در مقام دفاع از نهج‌البلاغه برآمده‌اند، گفته‌اند این خطبه سند ندارد یا اصلاً از امیرالمؤمنین (ع) نیست. به همین دلیل درباره این خطبه بحث‌های فراوانی شکل گرفته است و باید با دقت دید که چگونه باید آن را فهمید.
توجه به اصطلاحات
هر علمی و هر کتابی اصطلاحات خاص خود را دارد. برای مثال، در شعر عرفانی حافظ بسیار از «می» سخن گفته می‌شود، اما مقصود لزوماً شراب ظاهری نیست؛ آن واژه در آنجا اصطلاحی ویژه دارد. در سخنان امیرالمؤمنین (ع) نیز باید معنای واژه‌ها را با توجه به کاربردشان فهمید.
وقتی اصطلاح‌ها و واژه‌ها را درست بشناسیم، روشن می‌شود که سخن حضرت لزوماً نکوهش و عیب‌جویی از زنان نیست؛ بلکه می‌تواند بیان تفاوت‌هایی میان زن و مرد باشد.
مقصود از سخن امیرالمؤمنین (ع)
چنان‌که گفتیم، این خطبه پس از جنگ جمل ایراد شده است. ابن ابی‌الحدید، از عالمان بزرگ اهل‌سنت و شارح نهج‌البلاغه، وقتی به این خطبه می‌رسد، می‌گوید تمام آن در ردّ عایشه است و ارتباطی با زنان به‌طور کلی ندارد. به نظر او، مراد حضرت از عبارت «إِنَّ النِّسَاءَ نَوَاقِصُ الْإِيمَانِ، نَوَاقِصُ الْحُظُوظِ، نَوَاقِصُ الْعُقُولِ» عایشه است؛ زیرا از نظر او عایشه از فرمان قرآن سرپیچی کرد.
قرآن به زنان پیامبر (ص) می‌فرماید:
﴿ وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ ﴾در خانه‌هایتان بمانید.
عایشه از خانه بیرون آمد، با طلحه و زبیر همراه شد و جنگی بزرگ به راه افتاد که در آن شمار زیادی کشته شدند. ابن ابی‌الحدید می‌گوید سخنان امیرالمؤمنین (ع) در این خطبه ناظر به عایشه است، نه زنان به‌طور کلی. این دیدگاه اوست؛ اما ما بررسی خود را با توجه به اصطلاحات و دیگر سخنان حضرت پیش می‌بریم.
حضرت در این خطبه سه کاستی را مطرح می‌کنند: کاستی در ایمان، کاستی در بهره و کاستی در عقل. برای فهم این موارد باید سخنان حضرت را در کنار دیگر آیات و روایات بررسی کنیم.
بُعد انسانی و الهی زن و مرد
انسان بُعدی انسانی و الهی دارد و از نظر کمالات و نسبت با خدای متعال، زن و مرد در این بُعد برابرند. قرآن می‌فرماید:
﴿ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَىٰ وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ.
﴾ما شما را از مرد و زنی آفریدیم و شما را ملت‌ها و قبیله‌ها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید. گرامی‌ترین شما نزد خداوند، پرهیزکارترین شماست.
در آیه‌ای دیگر نیز می‌فرماید:
﴿ مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَىٰ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ.
﴾هر کس کار شایسته‌ای انجام دهد، مرد باشد یا زن، در حالی که مؤمن است، او را به زندگی پاکیزه‌ای زنده می‌داریم و پاداششان را بر پایه بهترین کارهایشان می‌دهیم.
پس در بُعد انسانی و الهی، میان زن و مرد تفاوتی نیست. بالاتر از این، قرآن برای مؤمنان نمونه‌ای از یک زن را معرفی می‌کند:
﴿ وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ إِذْ قَالَتْ رَبِّ ابْنِ لِي عِنْدَكَ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ وَنَجِّنِي مِنْ فِرْعَوْنَ وَعَمَلِهِ وَنَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ.
﴾خداوند برای کسانی که ایمان آورده‌اند، همسر فرعون را مثال می‌زند؛ آن‌گاه که گفت: پروردگارا، نزد خودت خانه‌ای برای من در بهشت بنا کن، و مرا از فرعون و کردار او رهایی بخش و از مردم ستمگر نجاتم ده.
زن فرعون در خانه‌ای زندگی می‌کرد که فرعون، کافری ستمگر، در آن حضور داشت؛ بااین‌حال ایمانش را حفظ کرد و پایداری ورزید. پس قرآن برای نمونه مؤمن، زنی را مثال می‌زند.
بنابراین، وقتی حضرت می‌فرمایند زنان «ناقص‌الایمان» هستند، مقصود این نیست که ایمان زنان از مردان کمتر است یا زنان در برابر مردان بی‌ایمان‌ترند. چنین برداشتی با معرفی زن فرعون به‌عنوان نمونه مؤمنان سازگار نیست.
در سوره احزاب نیز زن و مرد در کنار یکدیگر در صفات ایمانی یاد شده‌اند:
﴿ إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِينَ وَالْخَاشِعَاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا. ﴾پس در اسلام و ایمان، زن و مرد در کنار یکدیگر قرار دارند. اما مقصود حضرت از «ایمان» در اینجا چیست؟
معنای «نقصان ایمان»
برای فهم سخن حضرت باید دید مقصود ایشان از «ایمان» چیست. اینجا ایمان به معنای ایمان در برابر کفر نیست؛ مقصود از آن عبادت است. پس «نقصان ایمان» یعنی عبادت کمتر؛ زیرا زنان در روزهای خاصی که خداوند در وجودشان قرار داده، نماز نمی‌خوانند و روزه نمی‌گیرند. این خود حضرت است که معنای تعبیر را توضیح می‌دهند:
إِنَّ النِّسَاءَ نَوَاقِصُ الْإِيمَانِ
حضرت درباره نقصان ایمان زنان می‌فرمایند:
أَمَّا نُقْصَانُ إِيمَانِهِنَّ فَقُعُودُهُنَّ عَنِ الصَّلَاةِ وَالصِّيَامِ فِي أَيَّامِ حَيْضِهِنَّ
یعنی زنان در روزهای حیض، از نماز و روزه معاف‌اند و به همین دلیل عبادتشان کمتر است. پس این تعبیر به معنای بی‌ایمانی نیست.
همان‌طور که پیش‌تر گفتیم، قرآن نیز زن فرعون را نمونه‌ای برای همه مؤمنان معرفی می‌کند؛ یعنی او را نمونه انسان مؤمن قرار می‌دهد، نه فقط نمونه زنان مؤمن.
معنای «نقصان عقل»
حضرت پس از «نقصان ایمان»، از «نقصان عقول» سخن می‌گویند. باید توجه داشت که در اصطلاح نهج‌البلاغه، عقل در اینجا در برابر بی‌عقلی نیست. مقصود این نیست که زنان بی‌عقل‌اند یا فهم و درک ندارند.
برای روشن‌شدن معنای این تعبیر، باید این خطبه را در کنار سخن دیگری از امیرالمؤمنین (ع) خواند. خطبه‌ای که درباره آن سخن می‌گفتیم پس از جنگ جمل ایراد شده است؛ اما نامه چهاردهم نهج‌البلاغه، پیش از جنگ صفین و در وصیت حضرت به سپاهیانشان پیش از رویارویی با دشمن است. حضرت در آنجا سفارش‌هایی اخلاقی می‌کنند و می‌فرمایند:
وَلَا تُهَيِّجُوا النِّسَاءَ بِأَذًى، وَإِنْ شَتَمْنَ أَعْرَاضَكُمْ وَسَبَبْنَ أُمَرَاءَكُمْ، فَإِنَّهُنَّ ضَعِيفَاتُ الْقُوَى وَالْأَنْفُسِ وَالْعُقُولِ
یعنی زنان را آزار ندهید و تحریکشان نکنید؛ حتی اگر به آبروی شما اهانت کردند و به بزرگان و فرماندهانتان ناسزا گفتند، با آنان کاری نداشته باشید. چرا؟ چون از نظر جسمی، روحی و توان حل مسئله، ضعیف‌ترند.
حضرت می‌فرمایند زنان «ضعیفات القوى» هستند؛ یعنی از نظر قوای جسمانی ناتوان‌اند. «ضعیفات الأنفس» یعنی از نظر روحی ضعیف‌اند. و «ضعیفات العقول» به این معناست که توان حل مسئله در آنان کمتر است. بنابراین، عقل در اصطلاح نهج‌البلاغه در اینجا به معنای بی‌عقلی نیست.
در جنگ‌ها زنان نیز حضور داشتند. برای نمونه، نسیبه در جنگ احد شرکت کرد و به مجاهدان کمک رساند. او جراحت‌های فراوانی برداشت و سرانجام نیز در برابر مسیلمه، که در یمامه ادعای پیامبری کرده بود، ایستاد و شهید شد. پیامبر (ص) از نسیبه تجلیل کردند و مقام او را از برخی مردانی که در جنگ گریخته بودند بالاتر دانستند. پس باید دید مقصود سخن چیست؛ نمی‌توان از تعبیر «نقصان عقل» نتیجه گرفت که زنان بی‌عقل‌اند.
حضرت پس از بیان نقصان عقول، دلیل آن را نیز بیان می‌کنند:
وَأَمَّا نُقْصَانُ عُقُولِهِنَّ فَشَهَادَةُ امْرَأَتَيْنِ مِنْهُنَّ كَشَهَادَةِ الرَّجُلِ الْوَاحِدِ
حضرت می‌فرمایند شهادت دو زن برابر با شهادت یک مرد است. سخن درباره حکم شهادت است، نه اینکه زنان در فهم و درک، بی‌عقل یا کم‌عقل باشند. در این بحث، مسئله عاطفه و احساس نیز مطرح است؛ ممکن است زن زودتر تحت تأثیر عاطفه قرار بگیرد. این حکم به معنای نداشتن عقل نیست.
فهم اصطلاحات نهج‌البلاغه اهمیت دارد. در حکمت ۴۰۷، حضرت درباره انواع عقل توضیح می‌دهند؛ از جمله عقل معاش. بنابراین، هرجا واژه عقل به کار می‌رود، باید دید مقصود از آن چیست. در اینجا نیز حضرت خود توضیح داده‌اند که مراد، حکم شهادت است.
معنای «نقصان بهره»
حضرت پس از آن از نقصان بهره سخن می‌گویند:
وَأَمَّا نُقْصَانُ حُظُوظِهِنَّ فَمَوَارِيثُهُنَّ عَلَى الْأَنْصَافِ مِنْ مَوَارِيثِ الرِّجَالِ
یعنی در برخی موارد، سهم ارث زنان نصف سهم مردان است. این حکم کلی نیست و در همه موارد ارث چنین نیست. قرآن درباره ارث فرزندان می‌فرماید:
﴿ يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ ﴾خداوند درباره فرزندانتان به شما سفارش می‌کند که سهم پسر برابر با سهم دو دختر باشد.
این حکم درباره فرزندان است؛ در حالی که در برخی موارد دیگر، سهم زن و مرد یکسان است. برای نمونه، در برخی صورت‌های ارث خواهر و برادر، سهم‌ها برابر است. بحث تفصیلی آن در جای خود مطرح می‌شود.
پس در این سخن، سه تعبیر داریم: نقصان ایمان، نقصان عقل و نقصان بهره. ایمان در اینجا به معنای عبادت است؛ عقل به معنای بی‌عقلی نیست و این تعبیر در این بحث به مسئله شهادت مربوط است؛ و نقصان بهره نیز درباره برخی احکام ارث است.
بدن جامعه انسانی و خود جامعه هم به دل نیاز دارد و هم به عقل. زن کانون عاطفه، احساس و محبت است. از همین رو، مردان باید به زنان محبت کنند و در زندگی با آنان بی‌مهری نکنند. این سخن درسی برای مردان نیز دارد: مراقب باشید با زنان کم‌لطفی نکنید و با آنان با خشم رفتار نکنید. از عبارت‌های بعدی حضرت نیز روشن می‌شود که رفتار نادرست می‌تواند به پیدایش زنان بدخُلق و بی‌عاطفه بینجامد.
تفاوت سهم ارث و مسئولیت اقتصادی
اینکه در بعضی موارد سهم زن از ارث کمتر است، به این معنا نیست که این حکم در همه موارد جاری است. همچنین باید توجه کرد که نفقه و هزینه زندگی بر عهده مرد است. مرد باید هزینه زندگی همسرش را بپردازد، حتی اگر همسرش ثروتمند باشد. پس زن مسئول تأمین هزینه زندگی نیست.
برخی نیز مسئله ارث را به دیه تعمیم می‌دهند و می‌گویند چرا دیه زن نصف دیه مرد است. اما پیش از سخن‌گفتن باید مسئله را مطالعه کرد. دیه زن و مرد تا یک‌سوم دیه کامل برابر است و پس از آن، حکم متفاوت می‌شود.
ما زنان بسیاری در تاریخ داشته‌ایم که از نظر فهم و درک از مردان برتر بوده‌اند. در شمار زنان نمونه، حضرت زهرا (س) و حضرت خدیجه (س) قرار دارند؛ آنان از هر جهت نمونه‌اند. پس نباید از این تعبیرها نتیجه گرفت که زنان از نظر فهم و درک ناتوان‌اند.
سخن امام صادق (ع) درباره ارزش زن
امام صادق (ع) درباره ارزش زن سخنی دارند که اگر تنها بخشی از آن نقل شود، ممکن است چنین تصور شود که به زنان توهین شده است. اما باید توضیح خود روایت را نیز دید:
زن قیمتی ندارد؛ نه خوبش و نه بدش. زن خوب از هر طلا و نقره‌ای ارزشمندتر است و نمی‌توان برای او قیمتی تعیین کرد؛ اما زن بد، از خاک هم کم‌ارزش‌تر است.
مقصود این است که زن خوب با طلا و نقره دنیا قابل مقایسه نیست و ارزشش را نمی‌توان با آنها سنجید؛ و زن بد نیز ارزشی ندارد. در فهم سخنان معصومان (ع) باید به توضیح و مقصود کلام توجه کرد. نمی‌توان با جداکردن یک تعبیر از سیاق آن، آن را مخالف قرآن دانست.
سفارش درباره زنان بد و رفتار با زنان خوب
حضرت پس از این سخنان می‌فرمایند:
فَاتَّقُوا شِرَارَ النِّسَاءِ، وَكُونُوا مِنْ خِيَارِهِنَّ عَلَى حَذَرٍ
یعنی از زنان بد بپرهیزید و در رفتار با زنان خوب نیز محتاط باشید. «حذر» به معنای احتیاط است؛ یعنی از زنان بد دوری کنید و با زنان خوب نیز با احتیاط رفتار کنید.
سپس حضرت می‌فرمایند:
وَلَا تُطِيعُوهُنَّ فِي الْمَعْرُوفِ حَتَّى لَا يَطْمَعْنَ فِي الْمُنْكَرِ
نباید از این عبارت نتیجه گرفت که اگر زنی به کار نیکی دعوت کرد، نباید به سخنش گوش داد. اگر زنی سفارش به نماز، روزه یا کار خیر کند، روشن است که باید به آن گوش کرد. این سخن ناظر به رابطه زن و شوهر و اداره زندگی مشترک است.
بسیاری از خواسته‌های همسر، خواسته‌هایی نیکو و پسندیده‌اند؛ برای مثال، ممکن است بخواهد به خانه پدرش برود که خود صله‌رحم است، یا کار خیری انجام دهد. اما در هر موردی لازم نیست مرد بی‌درنگ از خواسته همسرش اطاعت کند. اگر قرار است برای کاری وسیله‌ای بگیرد و مسافتی را برود، گاهی باید کمی مکث و بررسی کرد. کار ممکن است کار بدی نباشد و حتی خیر باشد، اما باز هم باید آن را سنجید و در اداره زندگی، همه امور را بی‌قیدوشرط رها نکرد.
این فرمایش تأکید می‌کند که نباید تصور کرد چون کاری معروف و پسندیده است، می‌توان در آن بی‌حدومرز پیش رفت. برای نمونه، اگر همسر برای آرایش خود چیزی بخواهد، حتی اگر اصلِ خرید کار بدی نباشد، نباید گران‌ترین و پرهزینه‌ترین چیزها را بی‌درنگ برای او تهیه کرد. کار معروف هم حد و اندازه دارد و اطاعت در آن مطلق نیست.
پس «معروف» در اینجا به معنای امر به معروف نیست؛ سخن از رعایت حد و اندازه در زندگی، به‌ویژه در مسائل اقتصادی و کارهای نیک است. مقصود این نیست که اگر کاری بد بود، نباید به آن گوش داد، اما در کارهای خوب نیز نباید بی‌قیدوشرط اطاعت کرد. باید حدی برای آن در نظر گرفت. اگر کسی در کارهای پسندیده دست همسرش را کاملاً باز بگذارد و هرچه خواست برایش فراهم کند، ممکن است در کارهای نادرست هم همان امکانات را بخواهد؛ برای مثال، برای رفتن نزد دوستی که کار خیری در میان نیست.
انتخاب همسر و توجه به کاستی‌ها
در قرآن و سخنان اهل‌بیت (ع) درباره زن بسیار سخن گفته شده است. در کتاب کافی نیز بخشی با عنوان «اصناف النساء» آمده که زنان را دسته‌بندی می‌کند. این بحث با موضوع ازدواج ارتباط دارد؛ باید دقت کنیم با چه زنی یا دختری ازدواج کنیم و با چه کسی ازدواج نکنیم.
امیرالمؤمنین (ع) از «شرار النساء» سخن می‌گوید؛ از جمله زنانی که در زندگی اسراف می‌کنند و وضع اقتصادی همسرشان را در نظر نمی‌گیرند. همچنین، برخی زنان اهل عبادت نیستند. البته اگر عبادت زنی کم باشد، راه جبران دارد. امام صادق (ع) فرموده‌اند زن در روزهایی که از عبادت معاف است، بنشیند و سیصد تسبیح بگوید؛ حتی می‌تواند این ذکر را در سجاده‌اش انجام دهد.
امیرالمؤمنین (ع) کاستی‌ها را بیان می‌کند تا راه اصلاح روشن شود. نباید این سخنان سبب شود که خدای‌ناکرده از فرمایش‌های آن حضرت و خطبه زیبایشان روی‌گردان شویم؛ این سخنان راه‌حلی برای مشکلات جامعه زنان است. زن و مرد از همان جهت نخست که پیش‌تر بیان شد، یکسان‌اند.
در روایت آمده است:
الْمُؤْمِنُ مِرْآةُ الْمُؤْمِنِ
مؤمن آیینه مؤمن است
اگر کسی عیب خود را در آینه ببیند، آینه را نمی‌شکند؛ آن را می‌بیند تا خود را اصلاح کند. پس اگر مؤمنی عیب انسان را به او بگوید، نباید از او ناراحت شد؛ باید برای اصلاح خود کوشید. اگر امیرالمؤمنین (ع) کاستی‌ای را بیان می‌کند، هدف اصلاح جامعه زنان است، نه عیب‌جویی؛ زیرا زن و مرد، چنان‌که پیش‌تر گفتیم، از آن جهت یکسان‌اند.
امیدوارم خدای متعال به همه ما توفیق فهم درست نهج‌البلاغه را عنایت فرماید.
اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَعَجِّلْ فَرَجَهُمْ