جلسه یازدهم

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لله رب العالمین، والصلاة والسلام على أشرف الأنبیاء والمرسلین، حبیب قلوب الصادقین، أبی‌القاسم المصطفى محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد وعلى أهل بیته الطیبین الطاهرین، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعین.

بعثت پیامبر اسلام و پایان نبوت

در این جلسه، که جلسه یازدهم شرح خطبه اول نهج‌البلاغه است، بحث نبوت خاصه را دنبال می‌کنیم. امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند:

إِلَىٰ أَنْ بَعَثَ اللهُ سُبْحَانَهُ مُحَمَّدًا رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ لِإِنْجَازِ عِدَتِهِ، وَإِتْمَامِ نُبُوَّتِهِ، مَأْخُوذًا عَلَى النَّبِيِّينَ مِيثَاقُهُ، مَشْهُورَةً سِمَاتُهُ، كَرِيمًا مِيلَادُهُ.

بحث ما درباره ولادت پیامبر بزرگوار اسلام، حضرت محمد (ص)، مبعث ایشان و ظهور خورشید اسلام است. در اینجا امیرالمؤمنین (ع) چند نکته را مطرح می‌فرمایند.

سلسله انبیا به همان ترتیب ادامه پیدا می‌کند. انبیا برای خود اوصیایی تعیین می‌کنند و پیامبران بعدی می‌آیند. انبیای بعدی وارث انبیای قبلی هستند و امانت‌هایی که بر عهده آنان بوده، به پیامبران بعدی می‌رسد و به همین ترتیب، این امانت‌ها پشت سر هم منتقل می‌شود تا به وجود مقدس پیامبر اسلام، حضرت محمد (ص)، می‌رسد.

«إِلَىٰ أَنْ بَعَثَ اللهُ مُحَمَّدًا رَسُولَ اللهِ»؛ تا اینکه نوبت به پیامبر اسلام می‌رسد و خدای متعال ایشان را مبعوث می‌کند؛ «لِإِنْجَازِ عِدَتِهِ»؛ برای تحقق وعده‌هایی که داده شده بود و جامه عمل پوشاندن به وعده‌هایی که خدای متعال به انبیای سابق داده بود.

وجود مقدس پیامبر در همه کتاب‌های انبیای گذشته مطرح شده بود. آمدن پیامبر به همه انبیای گذشته بیان شده و در واقع به همه آنان وعده داده شده بود که پیامبر آخرالزمان با این خصوصیات خواهد آمد. بنابراین خدای متعال پیامبر را مبعوث می‌کند تا وعده الهی محقق و قطعی شود.

«وَإِتْمَامِ نُبُوَّتِهِ»؛ یعنی پیامبر آخرین پیامبر است. با آمدن پیامبر، نبوت پایان پیدا می‌کند.

در قرآن کریم می‌خوانیم:

﴿ وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ ﴾

در آیه دیگری نیز پیامبر اکرم (ص) «خاتم النبیین» معرفی شده است:

﴿ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ ﴾

ختم و اتمام نبوت، یکی دیگر از وعده‌های الهی است. آخرین پیامبر می‌آید و با آمدن آخرین پیامبر، نبوت خاتمه پیدا می‌کند. خدای متعال برای تحقق این وعده‌ها، پیامبر را مبعوث می‌کند.

شناخته بودن نشانه‌های پیامبر

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند: «مَأْخُوذًا عَلَى النَّبِيِّينَ مِيثَاقُهُ»؛ از همه پیامبران گذشته درباره پیامبر آخرالزمان میثاق و عهد گرفته شده بود. یعنی همه پیامبران به پیامبر آخرالزمان اعتقاد داشتند و همه منتظر آمدن او بودند. درباره ایشان با آنان پیمان بسته شده بود.

نکته دیگر، عبارت «مَشْهُورَةً سِمَاتُهُ» است. «سمات» یعنی نشانه‌ها، علائم و خصوصیات. خصوصیات و صفات پیامبر پیش از آمدن ایشان مشهور بود. پیش از آنکه پیامبر اسلام متولد و مبعوث شود، در کتاب‌های آسمانی و میان مردم، خصوصیات ایشان معروف بود. وعده آمدن پیامبر داده شده، نشانه‌های ایشان بیان شده و نام و ویژگی‌هایشان در کتاب‌های آسمانی ذکر شده بود.

قرآن کریم می‌فرماید:

﴿ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ ﴾

آنان پیامبر را چنان می‌شناسند که فرزندان خود را می‌شناسند.

مردم، پیامبر را با چنان ویژگی‌هایی می‌شناختند که فرزندان خود را می‌شناختند؛ حتی قد، رنگ و دیگر خصوصیات ایشان در کتاب‌های آسمانی آمده بود. بنابراین امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند: «مَشْهُورَةً سِمَاتُهُ»؛ نشانه‌ها و علائم پیامبر همه مشهور و معروف بود.

ولادت باکرامت پیامبر

«کَرِیمًا مِیلَادُهُ»؛ ولادت حضرت، ولادتی باکرامت بود. واژه «میلاد» در اینجا می‌تواند دو معنا داشته باشد: یکی اینکه پیامبر از خاندان و اجداد باکرامتی متولد شد، و دیگر اینکه هنگام ولادت ایشان، حوادث و اتفاقات باعظمتی رخ داد.

اجداد و پدران پیامبر، همگی شریف‌النسب، پاک، شناخته‌شده، معتبر و بزرگوار بودند. از این جهت نیز میلاد پیامبر، میلادی باکرامت بود.

از جهت دیگر، هنگام تولد پیامبر حوادثی رخ داد که نشانه نجات بشر بود. معمولاً پیش از آمدن پیامبران، به‌ویژه پیامبران بزرگ، حوادثی اتفاق می‌افتد که مردم متوجه می‌شوند جریان عجیبی در عالم در حال وقوع است. حوادثی پیش‌بینی‌نشده، غیرمنتظره و معجزه‌گونه رخ می‌دهد که اصطلاحاً به آنها «ارهاصات نبوت» می‌گویند.

پیش از آمدن هر پیامبر، علائمی ظهور می‌کند که نشان می‌دهد پیامبری در راه است و حادثه بزرگی در حال وقوع است. درباره پیامبر اسلام نیز چنین ارهاصاتی وجود داشت.

از جمله این حوادث آن بود که هنگام تولد پیامبر اسلام، کاخ پادشاه ایران، انوشیروان، به لرزه درآمد و چهارده کنگره مهم آن فرو ریخت. زلزله‌ای رخ داد که همه ایران متوجه آن شدند. ایران در آن زمان امپراتوری بزرگی بود. استاد مطهری در کتاب خود نوشته‌اند که جمعیت ایران در آن زمان حدود صد و چهل میلیون نفر بوده است. ایران و روم دو قدرت بسیار بزرگ جهان بودند. با این عظمت، ناگهان کاخ‌های سلطنتی ایران به لرزه درمی‌آید و سراسر کشور متوجه این حادثه می‌شود.

حادثه دیگر این بود که آتشکده فارس، که هزار سال روشن بود، با تولد پیامبر خاموش شد.

همچنین همه بت‌هایی که بر خانه کعبه و در جاهای مختلف دنیا قرار داشتند، سرنگون شدند. هر بتی که وجود داشت، به زمین افتاد.

دریاچه ساوه نیز که از دریاچه‌های قدیمی بود و مردم آن را می‌پرستیدند، خشک شد. وسیله پرستش مردم از بین رفت.

در مقابل، وادی سماوه در عراق که بیابانی بدون آب بود، ناگهان پر از آب شد. اینها حوادث عجیب و غریبی بود که هنگام ولادت پیامبر رخ داد.

امام صادق (ع) نیز درباره یکی از این حوادث می‌فرمایند:

شیطان از رفتن به آسمان‌ها محروم شد. تا پیش از آمدن حضرت عیسی (ع)، ابلیس می‌توانست به آسمان‌های مختلف برود و رفت‌وآمد کند. با آمدن حضرت عیسی (ع)، از این کار محروم شد و دیگر نمی‌توانست از آسمان چهارم بالاتر برود؛ اما با آمدن پیامبر اسلام، رفتن ابلیس به آسمان‌ها به‌کلی متوقف شد.

با آمدن یک پیامبر، حوادثی در عالم اتفاق می‌افتد تا همه بفهمند که حادثه‌ای بزرگ در حال وقوع است. حتی عالمان یهود و نصارا نیز از شدت وحشت، زبانشان بند آمده بود. در سراسر مکه نور عجیبی ساطع شد و همه متوجه آن شدند.

به این حوادث «ارهاصات» گفته می‌شود؛ یعنی حوادث عجیب و غریبی که به مردم کمک می‌کند بفهمند بت‌پرستی در حال از بین رفتن است و روزنه نجاتی برای بشر آغاز شده است. ولادت و بعثت پیامبر، نقطه امید و نور برای مستضعفان و آغاز نابودی استکبار، شرک و بت‌پرستی بود.

امیرالمؤمنین (ع) با تعبیر «کَرِیمًا مِیلَادُهُ» به همین نکته اشاره می‌فرمایند که میلاد پیامبر، میلادی بابرکت، باکرامت و ارزشمند برای مردم بود؛ زیرا نشانه‌هایی باعظمت پدیدار شد که مایه امیدواری انسان‌ها بود و خبر از آمدن منجی می‌داد؛ کسی که بشر را از ظلم، بت‌پرستی و شرک نجات می‌دهد و سلطه ظالمان و سلاطین را از بین می‌برد.

وضعیت مردم در زمان ولادت پیامبر

نکته دیگری که امیرالمؤمنین (ع) مطرح می‌فرمایند، وضعیت مردم در زمان تولد پیامبر اسلام است. حضرت می‌فرمایند:

وَأَهْلُ الْأَرْضِ يَوْمَئِذٍ مِلَلٌ مُتَفَرِّقَةٌ، وَأَحْزَابٌ مُنْتَشِرَةٌ، وَطَرَائِقُ مُتَشَتِّتَةٌ.

مردم دارای ادیان گوناگون، انحراف‌های مختلف و راه‌های پراکنده بودند.

شارحان نهج‌البلاغه درباره ادیان و افکار مردم پیش از تولد پیامبر، مطالب مختلفی نوشته‌اند. ابن‌ابی‌الحدید، که از عالمان اهل‌سنت و از شارحان معروف نهج‌البلاغه است، افکار مردم آن زمان را به «معطّله» و غیرمعطّله تقسیم می‌کند.

«معطّله» یعنی کسانی که درباره خداوند دچار تعطیل بودند؛ یعنی در پذیرش خداوند اشکال داشتند یا به‌گونه‌ای خدا را قبول نداشتند.

انکار خدا و معاد

ابن‌ابی‌الحدید برای معطّله تقسیماتی ذکر می‌کند. گروهی اصلاً خدا را قبول نداشتند و می‌گفتند هرچه هست همین دنیاست. قرآن کریم سخن آنان را چنین نقل می‌کند:

﴿ إِنْ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا يُهْلِكُنَا إِلَّا الدَّهْرُ ﴾

این گروه معتقد بودند هرچه هست همین دنیاست و چیزی غیر از دنیا وجود ندارد.

گروه دیگری خدا را قبول داشتند، اما معاد را قبول نداشتند. در سوره یس می‌خوانیم که شخصی استخوان‌های پوسیده را در دست می‌گیرد و می‌پرسد چه کسی این استخوان‌ها را زنده می‌کند. این افراد منکر معاد بودند و می‌گفتند خدا وجود دارد، اما قیامتی در کار نیست.

گروهی نیز پیامبر و بعثت را قبول نداشتند. کسانی که بعثت را قبول نداشتند، به سراغ بت‌ها می‌رفتند.

بت‌پرستی و شرک

برخی بت‌ها را شریک خدا می‌دانستند و برای خدا شریک قائل بودند. گروهی دیگر می‌گفتند ما بت‌ها را به‌عنوان شریک خدا نمی‌پرستیم، بلکه آنها را وسیله‌ای برای شفاعت و نزدیک شدن به خدا می‌دانیم. قرآن کریم درباره سخن آنان می‌فرماید:

﴿ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللهِ زُلْفَى ﴾

بنابراین، افکار مختلفی در میان آنان وجود داشت: برخی مشرک بودند و بت‌ها را شریک خدا می‌دانستند و برخی بت‌ها را وسیله تقرب و شفاعت خود نزد خدا معرفی می‌کردند.

گروه دیگری نیز از معطّله، «مشبّهه» بودند؛ یعنی خدا را شبیه انسان می‌دانستند و برای او اعضا و اندام قائل بودند؛ مانند دست و پا و دیگر ویژگی‌های انسانی. متأسفانه بعدها همین افکار که پیش‌تر در میان ملحدان و منکران وجود داشت، در میان برخی مسلمانان نیز نفوذ کرد.

ابن‌ابی‌الصلت از سردمداران این گروه بود. آنان می‌گفتند خداوند مانند جوانی است که بر عرش نشسته و پاهایش را به سوی کرسی دراز کرده است. همچنین تعابیری درباره پایین آمدن خدا، سوار شدن او بر اسب و داشتن کفش طلایی نقل می‌کردند. به کسانی که برای خداوند شبیه و اندام قائل بودند، «مشبّهه» می‌گفتند.

گروه دیگری نیز در اسماء الهی الحاد داشتند؛ یعنی نام‌های خدا را می‌گرفتند و برای بت‌های خود به کار می‌بردند. برای مثال، از نام «عزیز» نام «عُزّى» را برای بت خود استفاده می‌کردند و از نام «منّان»، نام «مَنات» را برای بت خود می‌ساختند. این نیز نوعی الحاد در اسماء الهی بود.

پراکندگی افکار در جهان

در میان اعراب، افکار و گروه‌های مختلفی با این ویژگی‌ها وجود داشت. در دیگر نقاط جهان نیز عقاید گوناگونی رواج داشت؛ از برهمایی‌ها در هند گرفته تا گروه‌هایی که تنها عقل را قبول داشتند و چیزی غیر از عقل را نمی‌پذیرفتند و بسیاری از امور را اوهام، تخیلات و افکار می‌دانستند.

گروهی ستاره‌پرست بودند، گروهی خورشید را می‌پرستیدند و گروهی ماه را. در سراسر دنیا چنین افکاری وجود داشت. در ادیان آسمانی گذشته نیز انحراف‌هایی پدید آمده بود؛ در مسیحیت عقیده تثلیث و سه‌خدایی مطرح بود، در یهودیت افکار دیگری وجود داشت و زرتشتیان نیز عقاید خاص خود را داشتند.

در زمان تولد حضرت، افکار و عقاید مختلفی در سراسر جهان وجود داشت. پیامبر که می‌آید، مردم را از این گمراهی‌ها و ضلالت‌ها نجات می‌دهد. قرآن کریم می‌فرماید:

﴿ وَكُنْتُمْ عَلَىٰ شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا ﴾

و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید؛ و نعمت خدا را بر خود به یاد آورید، آن‌گاه که دشمن یکدیگر بودید و او میان دل‌های شما الفت برقرار کرد و به نعمت او برادر شدید، و بر کنار پرتگاه گودالی از آتش بودید، پس شما را از آن نجات داد.

مردم بر لبه آتش بودند و نور بعثت پیامبر باعث شد از آن پرتگاه نجات پیدا کنند؛ از انحراف‌ها، ضلالت‌ها و گمراهی‌ها نجات یابند.

رسالت انبیا برای نجات بشر

همه انبیا، علیهم‌السلام، برنامه‌شان نجات انسان‌هاست. در یک جمله می‌توان گفت پیامبران، هادیان و ناجیانی هستند که برای نجات بشر آمده‌اند. آنان شب و روز نمی‌شناسند و تلاششان بدون مزد است. در تاریخ هیچ پیامبری نداریم که از مردم مزد گرفته باشد. همه برای خدا کار کردند و برای خدا زحمت کشیدند و تلاش شبانه‌روزی داشتند.

در مقابل، بشر نیز دشمنی شبانه‌روزی داشت. اگر به تاریخ بشر نگاه کنیم، در ظاهر چنین به نظر می‌رسد که انبیا موفق نبوده‌اند. آنان بسیار تلاش کردند و زحمت کشیدند. حضرت نوح (ع) بیش از نهصد سال تلاش کرد و این مدت کمی نیست. همه انبیا نیز چنین بودند.

از سوی دیگر، شیطان بسیار قدرتمند است و دشمنان انبیا نیز قدرت زیادی داشتند. دشمنان پیامبران سه عامل و اهرم مهم داشتند که با استفاده از آنها مردم را در مسیر شیطانی و در مسیر مخالف انبیا قرار می‌دادند: زر، زور و تزویر.

ثروتمندان، ظالمان و ستمگران، حاکمان و فریبکاران، مانند فرعون، هامان و قارون، مظهر این سه جریان بودند. در طول تاریخ، این افراد همواره در برابر انبیا قرار داشتند و قرآن کریم نیز مستکبران و مترفان را نکوهش کرده است.

زر، زور و تزویر در برابر انبیا

مخالفان انبیا با پول، سرمایه و قدرت خود، مردم را در جهت مخالف انبیا سوق می‌دادند. در واقع، این سه عامل، ضد ارزش بودند. برخلاف تصوری که امروزه گاهی داریم، ثروت به‌خودی‌خود ارزش نیست؛ زیرا در طول تاریخ، وسیله‌ای در اختیار سرمایه‌داران و ثروتمندانی بوده است که در نقطه مقابل انبیا قرار داشتند.

اگر ثروت ذاتاً چیز خوبی بود، خدای متعال آن را در اختیار انبیا و ائمه قرار می‌داد. گاهی انسان می‌نشیند و افسوس می‌خورد که پول ندارد یا فلان امکانات را در اختیار ندارد، در حالی که این امور ارزش حقیقی نیستند. انبیا برای شکوفا کردن ارزش‌ها، خوبی‌ها، کرامت‌ها، فضایل اخلاقی، گذشت، خیر و برکت آمدند و برای تحقق آنها از صبح تا شب تلاش کردند؛ بی‌آنکه از کسی مزدی بخواهند.

همه انبیا با دست خالی آمدند و هیچ‌کدام ثروتمند نبودند. ازاین‌رو، مخالفان و مشرکان همواره به پیامبران می‌گفتند: اگر واقعاً از طرف خدا آمده‌ای، برای ما خانه‌ای از طلا بساز یا فلان امکانات مادی را فراهم کن. آنان دائماً به دنبال پول و امکانات مادی بودند. اینها همان القائات و تبلیغات شیطانی بود که می‌گفتند اگر کسی پیامبر خداست، باید فلان امکانات را داشته باشد، به آسمان بپرد یا خانه‌ای طلایی داشته باشد.

در حالی که زر، زور و تزویر، همان سه اهرمی بود که همیشه در اختیار مخالفان انبیا قرار داشت. قدرت در دست حاکمان بود، ثروت در اختیار سرمایه‌داران و فریب و تبلیغات نیز ابزار فریبکاران. آنان با استفاده از این عوامل، مردم را در مسیر مخالف انبیا قرار می‌دادند و همواره موجب آزار و اذیت پیامبران می‌شدند.

رنج‌ها و آزارهای انبیا

وقتی تاریخ را مطالعه می‌کنیم، از شدت آزارهایی که انبیا دیدند، رنج می‌بریم؛ بااین‌حال، گاهی قدر آنان را نمی‌دانیم و اصلاً به یادشان نیستیم. پیامبر بزرگوار اسلام (ص) فرمودند:

مَا أُوذِيَ نَبِيٌّ مِثْلَ مَا أُوذِيتُ

هیچ پیامبری به اندازه من آزار و اذیت نشده است.

البته همه پیامبران، بدون استثنا، آزار دیدند و در برابر رسالت خود از مردم مزدی نخواستند. همه می‌گفتند:

﴿

إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ

﴾

مزد من جز بر عهده خدا نیست

اجر و مزد ما فقط با خداست. انبیا از مردم چیزی مطالبه نکردند؛ اما در عوض، تنها آزار، فشار و شکنجه نصیبشان شد.

در تاریخ بنی‌اسرائیل آمده است که در یک روز هفتاد پیامبر را کشتند. این نشان می‌دهد که چه خیانت‌ها و جنایت‌هایی در حق پیامبران انجام شده است. حاکمان در برابر انبیا قرار داشتند؛ زیرا انبیا مردم را به ارزش‌ها و کمالات دعوت می‌کردند، اما حاکمان مردم را به دنیاپرستی فرا می‌خواندند. انبیا مردم را به خوبی، ظلم نکردن، خیانت نکردن، فسق نورزیدن و فجور نکردن دعوت می‌کردند؛ ازاین‌رو، در طول تاریخ بیشترین آزارها را دیدند.

شهادت حضرت یحیی و حضرت زکریا

در تاریخ بنی‌اسرائیل آمده است که در یک روز، هفتاد پیامبر را کشتند. مرحوم علامه طباطبایی نیز درباره شهادت حضرت زکریا و حضرت یحیی مطالبی نقل کرده است.

حضرت یحیی (ع) به این دلیل به شهادت رسید که پادشاه فلسطین می‌خواست با دختر برادر خود ازدواج کند. به او علاقه‌مند شده بود و حضرت یحیی (ع) در برابر این کار ایستاد و گفت: این کار زنا و خلاف شرع است. حضرت یحیی (ع) اجازه نداد این ازدواج انجام شود. او را گرفتند و زندانی کردند.

خود آن دختر نیز که چنین ازدواجی را می‌خواست، از پادشاه پرسید: مهریه من چه باشد؟ گفت: باید حضرت یحیی را بکشی؛ زیرا آبروی ما را در شهر برده است. سرانجام حضرت یحیی (ع) را به شهادت رساندند و سر بریده او را برای آن زن گناهکار هدیه آوردند.

حضرت زکریا (ع) نیز سرپرستی حضرت مریم (س) را بر عهده داشت. حضرت مریم، مادر حضرت عیسی (ع) است و چون حضرت عیسی (ع) بدون پدر متولد شد، دشمنان تبلیغ کردند که میان حضرت زکریا و حضرت مریم رابطه‌ای نادرست وجود داشته است. با این تبلیغات، مردم را تحریک کردند تا حضرت زکریا (ع) را بکشند.

ظاهراً فرشته‌ای حضرت زکریا (ع) را راهنمایی کرد که فرار کند. حضرت زکریا فرار کرد و هنگامی که مردم به او نزدیک شدند، وارد درختی شد که به خواست خدا دهان باز کرد. حضرت زکریا (ع) داخل درخت رفت و درخت بسته شد. اما شیطان دست از خباثت خود برنداشت. در نقل‌ها آمده است که بخشی از عبای حضرت زکریا (ع) میان درخت گیر کرده بود. شیطان به مردم گفت: اگر می‌خواهید او را بکشید، درخت را ببرید. مردم نیز درخت را قطع کردند و آن را تکه‌تکه کردند و به این صورت حضرت زکریا (ع) را به شهادت رساندند.

بنی‌اسرائیل پیامبران بسیاری را کشتند. این رفتار، نتیجه دنیاپرستی است. دنیاپرستی ارزش‌ها را نمی‌خواهد. اگر کسی به دنبال ثروت و دنیا باشد، از ارزش‌ها غافل می‌شود و دیگر به دنبال آنها نمی‌رود. در هر زمان، دنیاپرستی شکل خاصی پیدا می‌کند؛ در گذشته به یک صورت بود و امروز به شکل دیگری ظهور می‌کند.

آزارهای پیامبر اکرم (ص) و یاران ایشان

همه پیامبران آزار دیدند تا نوبت به پیامبر اسلام (ص) رسید. پیامبران گذشته را ساحر، دروغگو و کاهن می‌خواندند و علاوه بر این تهمت‌ها، خود آنان را نیز شکنجه می‌کردند. حضرت نوح (ع) هنگام ساختن کشتی، بارها با تمسخر، توهین و سخنان آزاردهنده مردم روبه‌رو شد.

درباره پیامبر اسلام (ص)، افزون بر شکنجه، توهین و تهمت‌هایی که خود ایشان تحمل می‌کردند، به یاران ایشان نیز آزار فراوانی می‌رساندند. حتی خاک بر سر مبارک پیامبر (ص) می‌ریختند. اما یکی از بزرگ‌ترین رنج‌های پیامبر اکرم (ص)، شکنجه شدن یاران ایشان بود.

تاریخ یاران پیامبر (ص) را باید مطالعه کرد؛ از عمار و پدرش یاسر گرفته تا سمیه، مادر عمار. سمیه نخستین زن شهید اسلام و یاسر از نخستین شهدای اسلام بود. آنان زیر شکنجه به شهادت رسیدند. اگر به تاریخ مراجعه کنیم، انواع شکنجه‌هایی را می‌بینیم که بر یاران پیامبر (ص) روا داشتند. بااین‌حال، پیامبر و یاران ایشان مأمور به استقامت بودند.

خدای متعال می‌فرماید:

﴿

فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَمَنْ تَابَ مَعَكَ

﴾

پس همان‌گونه که فرمان یافته‌ای، استقامت کن و نیز کسانی که با تو به سوی خدا بازگشته‌اند، استقامت کنند

ای پیامبر، استقامت کن؛ نه‌تنها خودت، بلکه یارانت نیز باید استقامت کنند. پیامبر اکرم (ص) فرمودند:

شَيَّبَتْنِي سُورَةُ هُودٍ

سوره هود مرا پیر کرد.

از حضرت پرسیدند: چرا؟ فرمودند: به خاطر این آیه. استقامت خود پیامبر (ص) دشوار بود؛ زیرا خداوند به ایشان قدرت و توانایی داده بود و ایشان نیز استقامت می‌کردند، اما استقامت یاران و همراهان، یعنی «وَمَنْ تَابَ مَعَكَ»، دشواری بیشتری داشت.

خدای متعال درباره دلسوزی و فشاری که پیامبر (ص) بر خود تحمل می‌کردند، می‌فرماید:

﴿

مَا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَىٰ

﴾

ما قرآن را بر تو نازل نکردیم تا به رنج و زحمت افتی

پیامبر اکرم (ص) بیش از اندازه از خود کار می‌کشیدند، دلسوزی می‌کردند و با یارانشان همراه بودند و از آنان مراقبت می‌کردند. خدای متعال می‌فرماید: ما این قرآن را بر تو نازل نکردیم تا این‌گونه خود را به زحمت و فشار بیندازی.

پیامبر اسلام (ص) آخرین پیامبر و دین اسلام کامل‌ترین دین است. رسالت ایشان حجت نهایی خداوند بر مردم بود و پس از ایشان دیگر پیامبری نمی‌آمد. به‌طور طبیعی، می‌بینیم که پیامبر اکرم (ص) بیشترین آزارها را تحمل کردند.

با همه این تلاش‌ها و آزارها، پیامبر (ص) اجری برای خود نخواستند، جز آنچه خداوند در قرآن فرموده است:

﴿

قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَىٰ

﴾

بگو: من در برابر رسالتم مزدی از شما نمی‌خواهم، مگر دوستی با خویشاوندانم

این نیز در حقیقت به سود خود مردم است. پیامبر (ص) چیزی برای خود نمی‌خواستند؛ مودت اهل‌بیت (ع)، پیروی از آنان و علاقه‌مندی به ایشان، برای هدایت خود مردم است.

نقش دنیاپرستی در گمراهی مردم

در طول تاریخ، شیطان با استفاده از همان سه اهرم زر، زور و تزویر، مردم را در برابر انبیا تحریک می‌کرد. سرمایه‌داران، حاکمان ستمگر و فریبکاران، مانند بلعم باعورا و امثال او، مردم را فریب می‌دادند و در مسیر مخالف انبیا قرار می‌دادند.

در روایتی که در بحارالأنوار نقل شده، آمده است که شیطان معمولاً از راه بت‌ها مردم را گمراه می‌کرد. بت‌هایی از چوب، سنگ و مانند آن می‌ساختند و مردم را از این طریق به گمراهی و ضلالت می‌کشاندند. تا اینکه نخستین سکه‌های درهم و دینار، یعنی سکه‌های طلا و نقره، ضرب شد.

در روایت آمده است که شیطان این سکه‌ها را برداشت، با دقت به آنها نگاه کرد، سپس بر چشم خود گذاشت و آنها را بوسید. بعد آنها را بر سینه خود گذاشت و از خوشحالی فریادی کشید:

صَرَخَ صَرْخَةً

شیطان گفت: دیگر نیازی ندارم بت بسازم؛ محبت این دو برای گمراه کردن مردم کافی است. اگر مردم به درهم و دینار محبت پیدا کنند، برای من کافی است و دیگر به بت نیاز ندارم.

بت‌پرستی مربوط به گذشته بود، اما با پدید آمدن پول، مردم پول‌پرست شدند و به تعبیر دیگر، «عبده» و بندگان پول گشتند. پول‌پرستی مانع خداپرستی می‌شود و همین امر موجب خوشحالی شیطان شد.

وضعیت مردم هنگام بعثت پیامبر اکرم (ص)

اکنون بخشی از سخنان امیرالمؤمنین (ع) در نهج‌البلاغه را درباره وضعیت مردم در زمان بعثت پیامبر اکرم (ص) می‌خوانیم:

وَأَهْلُ الْأَرْضِ يَوْمَئِذٍ مِلَلٌ مُتَفَرِّقَةٌ، وَأَهْوَاءٌ مُنْتَشِرَةٌ، وَطَرَائِقُ مُتَشَتِّتَةٌ، بَيْنَ مُشَبِّهٍ لِلَّهِ بِخَلْقِهِ، أَوْ مُلْحِدٍ فِي اسْمِهِ، أَوْ مُشِيرٍ إِلَى غَيْرِهِ

مردم آن زمان گروه‌ها و آیین‌های پراکنده‌ای داشتند، هواهای نفسانی گوناگونی بر آنان حاکم بود و راه‌های مختلفی را می‌پیمودند.

برخی خدا را به مخلوقاتش تشبیه می‌کردند و می‌گفتند خدا شبیه انسان است؛ دست، پا و گوش دارد. برخی در نام‌های خدا الحاد می‌ورزیدند و اسماء الهی را تحریف می‌کردند. نام‌هایی مانند لات، منات و عزی را بر بت‌های خود گذاشته بودند، در حالی که این نام‌ها را از اسماء الهی گرفته بودند. گروهی نیز خدا را در موجودات دیگری می‌جستند؛ ستاره‌پرست، خورشیدپرست یا ماه‌پرست بودند.

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرماید:

فَهَدَاهُمْ بِهِ مِنَ الضَّلَالَةِ، وَأَنْقَذَهُمْ بِمَكَانِهِ مِنَ الْجَهَالَةِ

خدای متعال به وسیله پیامبر (ص) مردم را از گمراهی نجات داد و هدایت کرد و به برکت جایگاه و موقعیت پیامبر، آنان را از نادانی و جهالت رهانید.

پیامبر اکرم (ص) پس از آمدن، مردم را هدایت کرد و برای این کار زحمات فراوانی کشید. سرانجام خدای متعال فرمود: دیگر کافی است؛ به سوی من بیا.

ثُمَّ اخْتَارَ سُبْحَانَهُ لِمُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ لِقَاءَهُ، وَرَضِيَ لَهُ مَا عِنْدَهُ، وَأَكْرَمَهُ عَنْ دَارِ الدُّنْيَا، وَرَغِبَ بِهِ عَنْ مَقَامِ الْبَلْوَى، فَقَبَضَهُ إِلَيْهِ كَرِيمًا

سپس خدای سبحان دیدار خود را برای پیامبر اکرم (ص) برگزید، آنچه را نزد خود داشت برای ایشان پسندید، ایشان را با بیرون بردن از دنیا گرامی داشت، از جایگاه ابتلا و آزمون دور کرد و با کرامت، روح ایشان را قبض کرد و به سوی خود برد.

آینده‌نگری پیامبران و جانشینی پیامبر (ص)

پیامبران آینده‌نگر بودند. چنین نبود که پیامبری از دنیا برود و مردم را بدون هیچ راه و برنامه‌ای رها کند. هیچ پیامبری امت خود را بدون تعیین آینده و بدون مشخص کردن مسیر حرکت، ترک نکرد. پیامبر اسلام (ص) نیز پیش از رحلت، آینده مردم را مشخص کردند و برای امت خود امانت و جانشین قرار دادند.

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرماید:

وَخَلَّفَ فِيكُمْ مَا خَلَّفَتِ الْأَنْبِيَاءُ فِي أُمَمِهَا

همان‌گونه که پیامبران برای آینده امت‌های خود برنامه داشتند و یادگارها و نشانه‌هایی باقی می‌گذاشتند، پیامبر اسلام (ص) نیز برای آیندگان یادگارهایی قرار دادند.

پیامبران امت‌های خود را بیهوده و سرگردان رها نمی‌کردند و بدون آنکه راهی روشن پیش پای آنان بگذارند، از دنیا نمی‌رفتند.

إِذْ لَمْ يَتْرُكْهُمْ هَمَلًا، بِغَيْرِ طَرِيقٍ وَاضِحٍ، وَلَا عَلَمٍ قَائِمٍ

آنان امت‌های خود را بی‌هدف و سرگردان رها نمی‌کردند؛ بلکه هم کتاب‌های آسمانی را برای مردم مشخص می‌کردند و هم نمونه‌ای عینی و نشانه‌ای برپا برای هدایت آنان قرار می‌دادند.

پیامبر اسلام (ص) نیز دو جانشین و یادگار برای امت قرار دادند: یکی کتاب خدا، یعنی قرآن، و دیگری عترت و ائمه طاهرین (ع). این همان حدیث ثقلین است: «کتاب‌الله و عترتی».

بنابراین، پیامبر اکرم (ص) راه آینده مردم را مشخص کردند و آنان را بدون راهنمای روشن رها نکردند. آن نشانه برپا و راهنمای عینی، ائمه علیهم‌السلام هستند که در جلسه آینده، ان‌شاءالله، به آن اشاره خواهیم کرد.

وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ