جلسه اول(تنها جلسه)

أعوذ بالله من الشيطان الرجيم

بسم الله الرحمن الرحيم

الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صل على محمد وآل محمد وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين من الآن إلى قيام يوم الدين.

دنیا، محل آزمایش و امتحان

خدا را شاکریم که امشب هم این توفیق را به ما عنایت فرمود تا در محضر خطبه شصت‌وسوم نهج‌البلاغه باشیم. سید رضی برای این خطبه عنوان «هشدار درباره فتنه دنیا» را آورده است.

از آنجا که خطبه با «أَلَا» آغاز می‌شود، همان‌طور که پیش‌تر عرض کردیم، به نظر می‌رسد این بخش، قسمتی از خطبه‌ای دیگر باشد و خطبه‌ای مستقل نیست. «أَلَا» به معنای «هان» و «هشدار» است؛ امیرالمؤمنین (ع) در اینجا هشدار می‌دهند.

موضوع این خطبه اخلاقی است و اصل سخن آن این است که دنیا محل آزمایش و امتحان است. چند نکته مهم در این خطبه وجود دارد که ان‌شاءالله درباره آن‌ها سخن می‌گوییم.

در سوره عنکبوت می‌خوانیم:

﴿ أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ ﴾

آیا مردم پنداشته‌اند که رها می‌شوند، همین که بگویند ایمان آوردیم، و آزمایش نمی‌شوند؟

مردم گمان می‌کنند همین که بگویند ایمان آورده‌ایم، دیگر امتحانی در کار نیست. چنین نیست؛ همه در معرض امتحان‌اند، چه مؤمن و چه غیرمؤمن. دنیا آزمایشگاهی بزرگ و محل امتحان است.

﴿ وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ﴾

خداوند پیشینیان را نیز آزمود؛ تا صدق و کذب آنان آشکار شود. پس موضوع این خطبه، چنان‌که سید رضی نیز در عنوان آن آورده، هشدار درباره فتنه و آزمایش دنیا است.

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند:

أَلَا إِنَّ الدُّنْيَا دَارٌ لَا يَسْلَمُ مِنْهَا إِلَّا فِيهَا، وَلَا يُنْجَى بِشَيْءٍ كَانَ لَهَا. ابْتُلِيَ النَّاسُ بِهَا فِتْنَةً، فَمَا أَخَذُوهُ مِنْهَا لَهَا أُخْرِجُوا مِنْهَا وَحُوسِبُوا عَلَيْهِ، وَمَا أَخَذُوهُ مِنْهَا لِغَيْرِهَا قَدِمُوا عَلَيْهِ وَأَقَامُوا فِيهِ. فَإِنَّهَا عِنْدَ ذَوِي الْعُقُولِ كَفَيْءِ الظِّلِّ، بَيْنَا تَرَاهُ سَابِغًا حَتَّى قَلَصَ، وَزَائِدًا حَتَّى نَقَصَ.

نکته نخست: سلامت از دنیا در خود دنیاست

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند: «هشدار که دنیا خانه‌ای است که انسان از آن به سلامت نمی‌ماند، مگر در خود آن.» دنیا منزلی است که انسان در آن در معرض خطر است؛ اما راه سلامت نیز در همین دنیاست، نه اینکه آن را از آخرت یا عوالم دیگر بیاورند.

امیرالمؤمنین (ع) در حکمت صدونوزدهم نهج‌البلاغه، دنیا را به مار تشبیه می‌کنند:

مَثَلُ الدُّنْيَا كَمَثَلِ الْحَيَّةِ، لَيِّنٌ مَسُّهَا

ظاهر دنیا نرم و دل‌فریب است؛ تماس با آن لذت و آسایش دارد و زرق‌وبرقش چشم‌نواز است، اما در باطن زهر کشنده دارد. دنیا زهرآگین است و برای آنکه انسان از نیش آن محفوظ بماند، به پادزهر نیاز دارد. این پادزهر را هم باید در خود دنیا جست‌وجو کرد.

نیش دنیا گناه است و پادزهر آن توبه و عمل صالح. به محض اینکه انسان مرتکب گناه شد، باید توبه کند و با کارهای نیک خود را از اثر زهر آن حفظ کند. اهل معرفت، باطن دنیا را به جهنم تشبیه می‌کنند؛ اما راه نجات از آن به انتخاب راهی بستگی دارد که انسان در دنیا در پیش می‌گیرد.

همه انسان‌ها در دنیا زندگی می‌کنند و این به‌خودی‌خود اشکالی ندارد. پیش‌تر هم عرض کردیم که دو نگاه به دنیا وجود دارد: نگاهی مذموم و نگاهی ممدوح. نگاه مذموم آن است که انسان دنیا را اصل قرار دهد و به آن خیره شود و دل ببندد. اما اگر دنیا را وسیله قرار دهد، نگاهش به دنیا ممدوح است.

در تعبیر امیرالمؤمنین (ع)، گاهی انسان به دنیا نگاه می‌کند و دل می‌بندد و گاهی به‌وسیله دنیا می‌نگرد؛ یعنی دنیا را ابزار و وسیله آخرت می‌بیند. در روایات آمده است:

الدُّنْيَا مَزْرَعَةُ الْآخِرَةِ

دنیا مزرعه آخرت است. همچنین آمده است:

الدُّنْيَا جِسْرٌ فَاعْبُرُوهُ

دنیا پلی است که باید از آن عبور کرد. اگر انسان در دنیا بماند و از آن عبور نکند، دنیا را اصل قرار داده است؛ اما دنیا گذرگاهی برای آخرت است. دنیای ممدوح آن است که انسان از آن عبور کند و آن را پلی برای آخرت و مزرعه‌ای برای آن قرار دهد.

پس دنیا زهر است، اما راه سلامت از آن نیز در خود دنیاست. اینجا سکوی پرتاب انسان است. دنیا پایین‌ترین مرحله از عوالم است و عوالمی بالاتر از آن وجود دارد؛ عالم برزخ، عالم مثال، عالم ملکوت و عوالم جبروت و لاهوت. انسان باید رشد کند و از دنیا بالاتر برود. قرار نیست انسان در همین دنیا بماند؛ باید از اینجا به عوالم بالاتر برسد.

سید رضی، در توضیح این سخن، زهد را راه سلامت از زهر دنیا می‌داند. زهد یعنی دل به دنیا نبستن. در روایات آمده است:

حُبُّ الدُّنْيَا رَأْسُ كُلِّ خَطِيئَةٍ

محبت دنیا ریشه همه گناهان است. اگر انسان به دنیا دل نبندد و آن را وسیله آخرت قرار دهد، دنیا برای او ارزشمند خواهد بود.

نکته دوم: کاری که برای دنیاست، نجات‌بخش نیست

نکته دوم در سخن امیرالمؤمنین (ع) این است: «وَلَا يُنْجَى بِشَيْءٍ كَانَ لَهَا»؛ اگر کاری را برای خود دنیا انجام دهید، نجاتی در آن نیست.

هر کاری که انسان در دنیا انجام می‌دهد، چه عبادت باشد و چه غیرعبادت، اگر برای دنیا باشد، او را نجات نمی‌دهد. نماز و روزه، دادوستد، روابط خانوادگی، به‌دست‌آوردن مقام و انجام خدمات، اگر برای دنیا و رشد خود انسان باشد، نجات‌بخش نیست.

اگر کسی برای شهرت به دنبال مقام برود، یا برای ریا نماز بخواند، عبادتش هم برای دنیاست. کارهای انسان یا عبادت‌اند یا غیرعبادت؛ هر کدام که باشند، اگر برای دنیا انجام شوند، ارزشی برای نجات انسان ندارند.

نکته سوم: نعمت و سختی، هر دو آزمایش‌اند

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند: «ابْتُلِيَ النَّاسُ بِهَا فِتْنَةً»؛ مردم در دنیا گرفتار آزمایش‌اند.

گاهی آزمایش با نعمت است: مال و ثروت، قدرت و دیگر نعمت‌ها را در اختیار انسان می‌گذارند. زرق‌وبرق، خوشی‌ها و لذت‌های دنیا هم آزمایش‌اند. گاهی هم انسان با سختی‌ها آزموده می‌شود. پس هم آسانی و هم دشواری، هر دو فتنه و آزمایش‌اند؛ هم عُسر و هم یُسر.

نکته چهارم: آنچه برای دنیاست، باید پاسخ داده شود

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند: «فَمَا أَخَذُوهُ مِنْهَا لَهَا أُخْرِجُوا مِنْهَا وَحُوسِبُوا عَلَيْهِ»؛ هرچه انسان از دنیا برای خود دنیا به دست بیاورد، هنگام خروج از دنیا باید درباره آن پاسخ‌گو باشد.

اگر کسی برای دنیا ثروت‌اندوزی کند، یا حتی نماز و روزه را برای ریا، جلب توجه مردم یا سلامت جسم انجام دهد، همه این‌ها برای دنیاست و ارتباطی با خدا ندارد. انسان با این کارها از دنیا بیرون می‌رود و باید پاسخ‌گوی آن‌ها باشد.

در دنیا حتی حلال آن هم حساب دارد:

فِي حَلَالِهَا حِسَابٌ وَفِي حَرَامِهَا عِقَابٌ

هرچه انسان به دست آورده، اگر حلال بوده، باید حسابش را پس بدهد و اگر حرام بوده، عقاب دارد. بنابراین هرچه انسان در دنیا برای خود دنیا به دست آورده یا انجام داده باشد، او را نجات نمی‌دهد و باید درباره آن پاسخ‌گو باشد.

نکته پنجم: آنچه برای غیر دنیاست، پیشاپیش به آخرت فرستاده شده است

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند: «وَمَا أَخَذُوهُ مِنْهَا لِغَيْرِهَا قَدِمُوا عَلَيْهِ وَأَقَامُوا فِيهِ»؛ اما آنچه را انسان در دنیا برای غیر دنیا به دست آورده باشد، پیشاپیش به آخرت فرستاده است و در آنجا در کنار آن قرار می‌گیرد.

اگر کارهای عبادی و غیرعبادی انسان برای دنیا باشد، باید حساب آن‌ها را پس بدهد؛ اما اگر برای آخرت و غیر دنیا انجام شده باشد، انسان در قیامت بر آن‌ها وارد می‌شود و در کنار آن‌ها اقامت می‌کند. انسان در آنجا مهمان کارهای خیر و اعمال نیک خویش است.

هرچه انسان برای آخرت انجام داده باشد، در آنجا پیشاپیش حاضر است و انسان بر آن وارد می‌شود و در کنار آن اقامت می‌کند. پس باید ببینیم کارهایمان را برای دنیا انجام می‌دهیم یا برای آخرت. مهم این است که چه نگاهی به دنیا داشته باشیم: آیا خود دنیا و ارزش‌های آن برای ما ارزشمند است، یا دنیا تنها وسیله‌ای است که از آن برای آخرت بهره می‌بریم؟ اگر هرچه به دست می‌آوریم برای آخرت هزینه کنیم، این نگاه ارزشمند است.

کسی که اموال، مقام، فرزند و خانه و زندگی را برای آخرت می‌خواهد، آن‌ها را در راه خیر به کار می‌گیرد: اموالش را انفاق می‌کند، بیمارستان می‌سازد و به نیازمندان رسیدگی می‌کند. اگر مقام می‌خواهد، برای این است که گرهی از کار کسی باز کند؛ و اگر به دنبال شهرت است، می‌خواهد با آن به گرفتاری کمک کند. هرچه در دنیا دنبال می‌کند، برای آخرت می‌خواهد. در این صورت، اعمال صالح او پیشاپیش به آخرت فرستاده شده‌اند و او بر آن‌ها وارد می‌شود و مهمان آن‌ها خواهد بود.

دنیا همچون سایه‌ای ناپایدار

نکته پایانی امیرالمؤمنین (ع) این است:

فَإِنَّهَا عِنْدَ ذَوِي الْعُقُولِ كَفَيْءِ الظِّلِّ، بَيْنَمَا تَرَاهُ سَائِغًا حَتَّى قَلَصَ، وَزَائِدًا حَتَّى نَقَصَ.

دنیا در نگاه صاحبان عقل، همچون سایه‌ای ناپایدار است. سایه‌ای که در بخشی از روز گسترش می‌یابد، سرانجام با غروب کم‌کم از میان می‌رود. انسان دنیا را می‌بیند که افزایش می‌یابد، اما پایان آن کاهش و نابودی است.

تلاشی که انسان برای خود دنیا می‌کند نیز چنین است. انسان مال جمع می‌کند، اما سرانجام غروب عمرش فرا می‌رسد و چیزی از آن مال برای او نمی‌ماند. اگر آن را برای آخرت نفرستاده باشد، اندوخته‌ای ندارد. اما اگر اموالش را برای آخرت به کار گرفته باشد، آن‌ها را برای خود پیش فرستاده است. آنچه انسان برای دنیا ذخیره کرده، مانند همان سایه ناپایدار با پایان عمر از میان می‌رود.

پس انسان نباید در دنیا برای خود دنیا کار کند؛ باید برای غیر دنیا کار کند. اگر چنین نگاهی داشته باشد، در همه کارهایش، چه عبادی و چه غیرعبادی، دنیا را برای آخرت می‌خواهد: برای حل مشکلات مردم، کمک به یتیم و فقیر و برآوردن حاجت‌های مردم. اگر در پی مقام، شهرت، اموال و زرق‌وبرق دنیاست، همه را برای آخرت خود قرار می‌دهد. چنین کاری ارزشمند است.

دنیا فتنه و آزمایش است و همه در این آزمایش گرفتارند. ان‌شاءالله خداوند متعال به ما توفیق دهد که در این آزمایش، با اطاعت از ائمه (ع) و قرار گرفتن در صراط مستقیم، خود را نجات دهیم.

وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ.

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَعَجِّلْ فَرَجَهُمْ