خطبه پنجاهم
جلسه اول(تنها جلسه)
أعوذ بالله من الشیطان الرجیم. بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله ربّ العالمین، والصلاة والسلام على أشرف الأنبیاء والمرسلین، حبیب قلوب الصادقین، ابی‌القاسم المصطفی محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد و على اهل بیته الطیبین الطاهرین، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعین من الآن إلى قیام یوم الدین.
آغاز فتنه‌ها
امشب در محضر خطبه پنجاهم نهج‌البلاغه هستیم. امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند:
إِنَّمَا بَدْءُ وُقُوعِ الْفِتَنِ أَهْوَاءٌ تُتَّبَعُ وَأَحْكَامٌ تُبْتَدَعُ يُخَالَفُ فِيهَا كِتَابُ اللَّهِ وَيَتَوَلَّى عَلَيْهَا رِجَالٌ رِجَالًا عَلَى غَيْرِ دِينِ اللَّهِ
این خطبه درباره فتنه‌هاست. برخی از شارحان نهج‌البلاغه گفته‌اند امیرالمؤمنین (ع) شش روز پس از آغاز خلافت و پذیرفتن حکومت، این خطبه را ایراد کردند. برخی دیگر گفته‌اند که حضرت این خطبه را پس از ماجرای حکمیت خواندند؛ پس از آنکه ابوموسی اشعری فریب خورد و عمرو عاص آمد و امیرالمؤمنین (ع) را از حکومت خلع کرد و معاویه را به جای ایشان نشاند. به هر حال، چه خطبه شش روز پس از آغاز خلافت ایراد شده باشد و چه پس از ماجرای حکمیت، موضوع آن یکی است: فتنه‌ها.
حضرت می‌فرمایند: «إِنَّمَا بَدْءُ وُقُوعِ الْفِتَنِ»؛ آغاز فتنه‌ها از کجاست؟ واژه «فِتَن» جمع «فتنه» است. «فتنه» و «فِتَن» از واژه‌هایی هستند که در قرآن و نهج‌البلاغه بسیار به کار رفته‌اند و معانی مختلفی دارند. یکی از معانی فتنه، آزمایش و امتحان است و معنای دیگر آن عذاب الهی. اما در این خطبه، و در بسیاری از موارد دیگر، مقصود امیرالمؤمنین (ع) فتنه‌های سیاسی، آشوب‌ها و جریان‌های سیاسی است.
فتنه‌های گمراه‌کننده
امیرالمؤمنین (ع) در حکمت نودوسه نهج‌البلاغه می‌فرمایند که مردم نباید چنین دعا کنند: «خدایا، من از فتنه به تو پناه می‌برم.» حضرت می‌فرمایند:
لَا يَقُولَنَّ أَحَدُكُمُ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْفِتْنَةِ، فَإِنَّهُ لَيْسَ أَحَدٌ إِلَّا وَهُوَ مُشْتَمِلٌ عَلَى فِتْنَةٍ، وَلَكِنْ مَنِ اسْتَعَاذَ فَلْيَسْتَعِذْ مِنْ مُضِلَّاتِ الْفِتَنِ، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يَقُولُ:
خداوند متعال می‌فرماید:
﴿ وَاعْلَمُوا أَنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلَادُكُمْ فِتْنَةٌ وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ
﴾بدانید که اموال و فرزندان شما وسیله آزمایش‌اند.
یعنی همه ما در معرض فتنه‌ایم و فتنه ما را دربرگرفته است؛ پس درست نیست که به‌طور کلی از فتنه به خدا پناه ببریم. حضرت می‌فرمایند: «وَلَكِنْ مَنِ اسْتَعَاذَ فَلْيَسْتَعِذْ مِنْ مُضِلَّاتِ الْفِتَنِ»؛ اگر کسی می‌خواهد به خدا پناه ببرد، از فتنه‌های گمراه‌کننده به خدا پناه ببرد.
پس دو نوع فتنه داریم: فتنه الهی که همه ما درگیر آن هستیم و با آن آزمایش می‌شویم، و فتنه انسانی؛ یعنی آشوب‌ها و فتنه‌های سیاسی که انسان را گرفتار و گمراه می‌کنند. خداوند با اموال و فرزندان انسان‌ها را آزمایش می‌کند. اگر روزی کسی کم شود، معلوم می‌شود که چگونه رفتار می‌کند: آیا ناشکری می‌کند، نافرمانی می‌کند و سخنان نادرست می‌گوید، یا نه؟ همچنین کسی که خداوند به او مال می‌دهد، با آن مال چگونه رفتار می‌کند؟ آیا به آنچه قسمت او شده راضی است؟ بنابراین، خداوند با اموال و فرزندان بندگانش را می‌آزماید. پس باید بگوییم: «خدایا، از فتنه‌های گمراه‌کننده به تو پناه می‌بریم.»
متأسفانه مسلمانان در قرن اول و دوم به‌شدت گرفتار فتنه‌های گوناگون شدند. ریشه این فتنه‌ها چیست؟ گروهی به دنبال ریاست می‌افتند و مردانی بر مردان دیگر حکومت می‌کنند. ریاست‌طلبی از مصادیق هوای نفس است.
ریشه‌های فتنه
حضرت می‌فرمایند: «إِنَّمَا بَدْءُ وُقُوعِ الْفِتَنِ أَهْوَاءٌ تُتَّبَعُ»؛ آغاز فتنه‌ها از هواهای نفسانی است؛ از شیطان درون انسان. هوای نفس را پیروی می‌کنند و به دنبال ریاست‌طلبی می‌روند. این، نخستین ریشه فتنه است.
ریشه دوم، «أَحْكَامٌ تُبْتَدَعُ» است؛ حکم‌ها و نوآوری‌هایی که به‌عنوان بدعت پدید می‌آیند. هر نوآوری‌ای درست نیست. نوآوری‌ای که برخلاف قرآن و سنت باشد، بدعت است. پس دو ریشه‌ای که حضرت به آن‌ها اشاره می‌کنند، هواهای نفسانی و بدعت‌هایی است که برخلاف دین و کتاب خداست: «يُخَالَفُ فِيهَا كِتَابُ اللَّهِ».
حضرت سپس می‌فرمایند: «وَيَتَوَلَّى عَلَيْهَا رِجَالٌ رِجَالًا عَلَى غَيْرِ دِينِ اللَّهِ»؛ در این فتنه‌ها مردانی بر مردان دیگر ولایت و ریاست پیدا می‌کنند، اما نه بر اساس دین خدا و نه در مسیری که خداوند تعیین کرده است. اگر ولایت بر اساس دستور خدا و نص قرآن باشد، ولایت الهی است. خداوند ولایت امیرالمؤمنین (ع) را برای مردم مشخص کرده است؛ این ولایت، مطابق دین خداست. اما ولایت در مسیری غیر از آن، «عَلَى غَيْرِ دِينِ اللَّهِ» است؛ ولایتی برخلاف آنچه خداوند فرموده است.
متأسفانه پس از پیامبر (ص)، چنین ولایتی آغاز شد و ریاست‌طلبی‌ها شکل گرفت. نخستین فتنه پس از پیامبر (ص) شروع شد و حکومت‌های پس از ایشان، از حکومت اول و دوم و سوم به بعد، در همین مسیر قرار گرفتند. تعبیر امیرالمؤمنین (ع) این است که در فتنه، مردانی بر مردان دیگر ریاست پیدا می‌کنند؛ آن هم در مسیری غیر از مسیری که خداوند تعیین کرده است.
اسلام، کفر و نفاق
در آغاز اسلام سه جریان وجود داشت: جریان حق، یعنی اسلام واقعی؛ جریان کفر؛ و جریان نفاق.
در زمان پیامبر بزرگوار اسلام، حضرت محمد (ص)، جریان اصلی اسلام در وجود مقدس پیامبر (ص) نمایان بود و در برابر ایشان کفار قرار داشتند. وضعیت کفار معمولاً روشن بود. در جنگ‌ها، رویارویی کفر با اسلام آشکار بود. اما نفاق بسیار خطرناک است. در قرآن نیز درباره منافقان سخن گفته شده و آنان از سرسخت‌ترین دشمنان شمرده شده‌اند.
لطف خداوند به پیامبر (ص) این بود که در آغاز اسلام، مقابله ایشان بیشتر با کفار بود. منافقان در زمان پیامبر (ص) حضور داشتند، اما نتوانستند جایگاهی برای خود پیدا کنند و پایگاهی بسازند. وقتی مسجد ضرار را ساختند، پیامبر (ص) آن را ویران کرد. پیامبر (ص) اجازه نداد منافقان رشد کنند؛ هرچند گاهی پنهانی کارهایی می‌کردند، نتوانستند جایگاه و پایگاهی به دست آورند. ازاین‌رو، رویارویی پیامبر (ص) بیشتر با کفار بود و جنگی با منافقان درنگرفت.
پس در زمان پیامبر (ص)، دو جریان با یکدیگر درگیر بودند: اسلام و کفر. جریان سوم، یعنی نفاق، بروز و موقعیت پیدا نکرد و در برابر پیامبر (ص) نایستاد.
اما پس از پیامبر (ص)، مشکل همه ائمه (ع)، از امیرالمؤمنین (ع) تا امام حسن عسکری (ع)، جریان نفاق بود، نه کفر آشکار. منافقان پس از پیامبر (ص) فرصت پیدا کردند و فتنه‌ها از همین‌جا آغاز شد. سخن من این است که آغاز فتنه‌ها با منافقان است؛ زیرا آنان به دنبال هواهای نفسانی خود هستند. کفار آشکارا با اسلام می‌جنگند، اما منافقان کار دیگری می‌کنند: حق و باطل را به هم می‌آمیزند. مشکل همین است. کافر بودن آشکار است و مردم او را می‌شناسند، اما منافق چنان عمل می‌کند که مردم گرفتار می‌شوند.
این نکته را به‌عنوان نویدی عرض می‌کنم که ان‌شاءالله مایه امیدواری همه ما باشد: در آغاز اسلام و در زمان پیامبر (ص)، جریان نفاق رشد نکرد و نتوانست در برابر ایشان بایستد؛ اما در زمان ائمه (ع)، از امیرالمؤمنین (ع) به بعد، این جریان آغاز شد. حکومت‌هایی که پس از پیامبر (ص) روی کار آمدند، با جریان نفاق همراه بودند.
یکی از زحمات امیرالمؤمنین (ع) این بود که بدعت‌هایی را که پیش از ایشان گذاشته شده بود از میان بردارد و سنت‌های پیامبر (ص) را دوباره زنده کند. این از رنج‌ها و غربت‌های حضرت بود. ایشان بسیار تلاش کردند تا سنت‌های پیامبر (ص) بازگردد، اما موفق نشدند و نتوانستند آن را به‌طور کامل برگردانند.
امروز نیز گرفتار فتنه‌های بسیار و گوناگونی هستیم. هرچه جلوتر آمده‌ایم، فتنه‌ها بیشتر و گسترده‌تر شده و شکل‌های مختلفی پیدا کرده‌اند. با این حال، نباید از فتنه‌ها ترسید. در روایت آمده است که از فتنه‌ها نترسید؛ زیرا فتنه‌ها سبب رشد انسان می‌شوند.
نوید این است که وقتی امام زمان (عج) تشریف بیاورند، فتنه‌ها از میان می‌رود. حکومت ایشان، مانند حکومت پیامبر (ص)، با کفار و کسانی روبه‌رو خواهد بود که آشکارا در برابر اسلام ایستاده‌اند؛ دیگر نفاقی در میان نخواهد بود. اکنون، در دوران غیبت، با جریان نفاق درگیریم؛ اما به‌سوی روزی می‌رویم که ریشه منافقان کنده می‌شود. کم‌کم کسانی که چهره نفاق دارند آشکار می‌شوند و مؤمنان و افراد خالص به میدان می‌آیند. هرچه جلوتر برویم، همین روند ادامه پیدا می‌کند.
امروز جمعیت زیادی از مردم برای حمایت از اسلام و انقلاب به خیابان‌ها آمده‌اند. این حرکت رشد می‌کند و پیش می‌رود و شکست نمی‌خورد. با پیشرفت آن، کسانی که خالص نیستند، به انقلاب انحراف دارند یا منافقانه عمل می‌کنند، کم‌کم کنار می‌روند و خودبه‌خود از صحنه خارج می‌شوند. هرچه به حکومت امام زمان (عج) نزدیک‌تر می‌شویم، جریان نفاق خاموش‌تر می‌شود و منافقان از میان می‌روند.
دلیل این امر آن است که مردم روشن‌تر می‌شوند و فهم و درکشان افزایش پیدا می‌کند. در روایات داریم که در زمان امام زمان (عج)، عقل مردم رشد بسیاری می‌کند. وقتی مردم از نظر عقلی رشد کنند، منافق دیگر جایی برای ماندن ندارد؛ زیرا همه او را می‌شناسند و امور برای مردم روشن می‌شود. مردم دشمنان واقعی اسلام، یعنی کفار، را نیز به‌درستی تشخیص می‌دهند.
پس در آغاز اسلام، در زمان پیامبر (ص)، منافقان نتوانستند رشد کنند و در برابر ایشان بایستند. زمان امام زمان (عج) نیز مانند زمان پیامبر (ص) خواهد بود؛ ان‌شاءالله ریشه منافقان کنده می‌شود و امام زمان (عج) با کفار، ملحدان، مشرکان و کسانی که آشکارا دشمن اسلام هستند مبارزه خواهند کرد. مبارزه با آنان آسان‌تر است.
آمیختن حق و باطل
حضرت می‌فرمایند:
فَلَوْ أَنَّ الْبَاطِلَ
مشکل کسانی که از پیش خود حکومت می‌کنند این است که حکومتی که به دست می‌آورند و ولایت و مسئولیتی که می‌گیرند، بر اساس قرآن نیست. حضرت می‌فرمایند: «فَلَوْ أَنَّ الْبَاطِلَ...»؛ اگر باطل خالص بود، کسی دچار شک نمی‌شد. وقتی کافری آشکارا کافر است، انسان در شناخت او تردید نمی‌کند و با او روبه‌رو می‌شود.
خَلَصَ مِنْ مِزَاجِ الْحَقِّ لَمْ يَخْفَ عَلَى الْمُرْتَادِينَ، وَلَوْ أَنَّ الْحَقَّ خَلَصَ مِنْ لَبْسِ الْبَاطِلِ انْقَطَعَتْ عَنْهُ أَلْسُنُ الْمُعَانِدِينَ، وَلَكِنْ يُؤْخَذُ مِنْ هَذَا ضِغْثٌ وَمِنْ هَذَا ضِغْثٌ فَيُمْزَجَانِ، فَهُنَالِكَ يَسْتَوْلِي الشَّيْطَانُ عَلَى أَوْلِيَائِهِ، وَيَنْجُو الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ الْحُسْنَى.
حضرت می‌فرمایند: اگر باطل از آمیختگی با حق خالص بود، بر حق‌جویان پنهان نمی‌ماند؛ همه‌چیز برایشان آشکار بود و گرفتار اشتباه نمی‌شدند. از سوی دیگر، اگر حق از آمیختگی با باطل خالص بود، زبان معاندان بسته می‌شد و دیگر نمی‌توانستند سخنی بگویند.
اما منافقان اجازه نمی‌دهند باطل محض یا حق محض باشد. بخشی از حق و بخشی از باطل را می‌گیرند و با هم می‌آمیزند. «ضِغْث» یعنی پاره‌ای و بخشی؛ مقداری از این و مقداری از آن را برمی‌دارند و درهم می‌آمیزند. این کار منافقان است: باطل را به شکل حق درمی‌آورند تا مردم را فریب دهند.
اگر حکومت‌هایی که به‌ناحق در اختیار دارند آشکارا می‌گفتند که ستم می‌کنند، کسی پیروشان نمی‌شد. به همین دلیل، از عنوان‌های جذاب و فریبنده استفاده می‌کنند؛ از جمله حقوق بشر، صندوق‌های خیریه، حمایت از حیوانات و حمایت از کودکان. این عنوان‌ها فی‌نفسه درست‌اند، اما از آن‌ها برای پوشاندن باطل خود استفاده می‌کنند. باطل نمی‌تواند به‌تنهایی در جامعه جای باز کند؛ باید با سخنان و عنوان‌های درست درآمیزد تا پیش برود. این شیوه دشمنان و کسانی است که حکومت را به‌ناحق در اختیار گرفته‌اند؛ حکومتشان بر اساس دین خدا و قرآن نیست. این روش در زمان‌های گوناگون، از گذشته تا امروز، به کار گرفته شده است.
وقتی حق و باطل با هم آمیخته شوند، شیطان بر دوستان و پیروان خود مسلط می‌شود. در این میان، تنها کسانی نجات می‌یابند که خداوند به آنان عنایت کرده باشد.
حضرت در پایان به بخشی از آیه‌ای از قرآن اشاره می‌کنند:
﴿ إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ ﴾شما و آنچه جز خدا می‌پرستید، هیزم جهنم هستید و همگی به آن وارد می‌شوید.
﴿ لَوْ كَانَ هَٰؤُلَاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوهَا وَكُلٌّ فِيهَا خَالِدُونَ ﴾اگر اینان خدا بودند، وارد آن نمی‌شدند؛ و همگی در آن جاودان می‌مانند.
آیه می‌فرماید کسانی که بت‌ها را در برابر خدا قرار می‌دهند، همراه با بت‌هایشان وارد جهنم می‌شوند و در آن جاودان می‌مانند. سپس می‌فرماید:
﴿ إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَىٰ أُولَٰئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ ﴾کسانی که از پیش، نیکی از جانب ما برایشان مقرر شده است، از آن آتش دور نگه داشته می‌شوند.
چه کسانی نجات می‌یابند؟ کسانی که مشمول عنایت و لطف الهی‌اند و از دستورات خدا پیروی کرده‌اند؛ یعنی پیرو پیامبر (ص) و امیرالمؤمنین (ع) بوده‌اند. مرحوم صدوق احادیثی نقل کرده است که این آیه درباره شیعیان امیرالمؤمنین (ع) است و آنان از آتش جهنم دورند. پس کسانی که پیرو حکومت‌های غیر دینی و حکومت‌هایی هستند که بر اساس قرآن نیستند، و حکومتشان بر پایه نفاق و هواهای نفسانی شکل گرفته است، گرفتار عذاب خواهند شد.
مظلومیت امیرالمؤمنین (ع)
خطبه در اینجا پایان می‌یابد. پس از آن، امیرالمؤمنین (ع) روی به گروهی از اهل‌بیت، خواص و شیعیان خود کردند و فرمودند:
قَدْ عَمِلَتِ الْوُلَاةُ قَبْلِي أَعْمَالًا خَالَفُوا فِيهَا رَسُولَ اللَّهِ، مُتَعَمِّدِينَ لِخِلَافِهِ، نَاقِضِينَ لِعَهْدِهِ، مُغَيِّرِينَ لِسُنَّتِهِ. وَلَوْ حَمَلْتُ النَّاسَ عَلَى تَرْكِهَا، وَحَوَّلْتُهَا إِلَى مَوَاضِعِهَا وَإِلَى مَا كَانَتْ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ، لَتَفَرَّقَ عَنِّي جُنْدِي حَتَّى أَبْقَى وَحْدِي أَوْ قَلِيلٌ مِنْ شِيعَتِي، الَّذِينَ عَرَفُوا فَضْلِي وَفَرْضَ إِمَامَتِي.
والیان پیش از من کارهایی کردند که در آن‌ها عمداً با پیامبر خدا (ص) مخالفت ورزیدند، پیمان ایشان را شکستند و سنتشان را تغییر دادند. اگر مردم را وادار کنم این کارها را ترک کنند و آن‌ها را به جایگاه خود و به وضعی که در زمان پیامبر (ص) داشتند بازگردانم، سپاهیانم از اطرافم پراکنده می‌شوند و تنها می‌مانم، یا جز شمار اندکی از شیعیانم کسی با من نمی‌ماند؛ همان کسانی که فضیلت من و وجوب امامت مرا شناخته‌اند.
حضرت برای این موضوع مثال‌هایی می‌زنند. می‌فرمایند اگر بخواهم مقام ابراهیم را به جایگاه پیشینش بازگردانم، مردم از من روی‌گردان می‌شوند. اکنون حاجیان از پشت مقام ابراهیم طواف می‌کنند؛ درحالی‌که آن را از کنار خانه خدا به فاصله‌ای منتقل کرده‌اند. اگر حضرت می‌خواستند آن را به جای خود بازگردانند، مردم نمی‌پذیرفتند. حتی عالمان ما نیز می‌دانند که جایگاه مقام ابراهیم اینجا نیست، اما امیرالمؤمنین (ع) نتوانستند آن را تغییر دهند.
حضرت همچنین می‌فرمایند اگر فدک را بازپس بگیرم، مردم می‌گویند علی (ع) از روی هواپرستی فدک را از ما گرفته است. همچنین اگر بخواهم خانه جعفر بن ابی‌طالب را بازگردانم، مردم مخالفت می‌کنند؛ خانه او را خراب کردند و به مسجد افزودند. حضرت مثال‌هایی از این دست می‌آورند تا روشن شود که نمی‌توانند سنت پیامبر (ص) را به وضع پیشین بازگردانند؛ زیرا مردم مخالفت می‌کنند و از ایشان جدا می‌شوند.
این بخشی از مظلومیت امیرالمؤمنین (ع) است. منافقان پس از پیامبر (ص) حکومت را در دست گرفتند و این گرفتاری در قرن‌های اول و دوم ادامه یافت. سپس در زمان معاویه و پس از آن نیز ادامه پیدا کرد. جنایت‌هایی که در زمان بنی‌امیه و بنی‌عباس رخ داد و شهادت ائمه (ع)، به دست همین منافقان بود.
ان‌شاءالله با ظهور امام زمان (عج)، ریشه نفاق از بین می‌رود و مبارزه با کفار خواهد بود. خداوند به ما توفیق دهد که گرفتار منافقان نشویم و از افکار آنان پیروی نکنیم.
امیرالمؤمنین (ع) در حکمت نخست نهج‌البلاغه می‌فرمایند:
كُنْ فِي الْفِتْنَةِ كَابْنِ اللَّبُونِ، لَا ظَهْرٌ فَيُرْكَبَ، وَلَا ضَرْعٌ فَيُحْلَبَ.در فتنه‌ها همچون شتر دوساله باش؛ نه پشتی دارد که بر آن سوار شوند و نه شیری که بدوشند.
در فتنه‌های سیاسی مراقب باشید مانند شتر دوساله باشید؛ نه پشتی داشته باشید که بر آن سوار شوند و نه شیری که بدوشند. نگذارید از شما به سود خودشان سوءاستفاده کنند.
و صلی الله علی محمد و آل محمد. اللهم صل علی محمد و آل محمد.