جلسه اول(تنها جلسه)

أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحيم. الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد واهل‌بیت پاک وپاکیزه او، و لعنت همیشگی بر دشمنانشان، از هم‌اکنون تا روز قیامت.

خطبه ۷۱ نهج‌البلاغه؛ در مذمت اهل عراق

خدای متعال توفیق عنایت فرمود تا امشب در محضر خطبه ۷۱ نهج‌البلاغه امیرالمؤمنین (ع) باشیم. عنوان خطبه این است: «خطبه‌ای از آن حضرت در مذمت اهل عراق». بسیاری از بزرگان، از جمله در منابع نهج‌البلاغه، گفته‌اند این بخش جزئی از خطبه دیگری بوده است؛ برای مثال، بخشی از خطبه ۹۸، که سید رضی آن را به دو قسمت تفکیک کرده است.

أما بعد، يا أهل العراق، فإنما أنتم كالمرأة الحامل، حملت، فلما أتمت أملصت، ومات قيمها، وطال تأيمها، وورثها أبعدها. أما والله ما أتيتكم اختيارا، ولكن جئت إليكم سوقا. ولقد بلغني أنكم تقولون: علي يكذب. قاتلكم الله تعالى، فعلى من أكذب؟ أعلى الله؟ فأنا أول من آمن به، أم على نبيه؟ فأنا أول من صدقه. كلا والله، ولكنها لهجة غبتم عنها ولم تكونوا من أهلها.

زمینه مذمت اهل عراق

پیش از ورود به خطبه، باید به نکته‌ای توجه کنیم. نخست اینکه مذمت‌هایی که امیرالمؤمنین (ع) به‌طور کلی درباره اهل عراق می‌فرمایند، مانند بسیاری از مذمت‌هایی که در گفتار ما نیز آمده، موسمی و مقطعی است؛ یعنی این‌طور نیست که مذمتی درباره اهل عراق گفته شود و تا ابد همان مذمت درباره آنان جاری باشد.

برای نمونه، در روایات ما گاهی از مردم ساوه مذمت شده و گاهی از مردم آوه ستایش شده‌اند؛ همچنین درباره مردم اصفهان مذمت‌هایی آمده است. این مطالب به شرایط آن زمان مربوط بوده است؛ مثلاً گفته شده در آن دوره مردم اصفهان ناصبی بودند، اما امروز عاشق اهل‌بیت‌اند. درباره ساوه نیز چنین است؛ اکنون مردم آنجا عاشق اهل‌بیت‌اند، اما در آن زمان ناصبی‌هایی در آنجا بودند. از سوی دیگر، مردم آوه را ستوده‌اند، چون به اهل‌بیت عصمت و طهارت علاقه داشتند. بسیاری از این مذمت‌ها و ستایش‌ها موسمی و مربوط به شرایط زمان خود بوده است.

پس نکته نخست این است که مذمت امیرالمؤمنین (ع) درباره اهل عراق نیز موسمی است. از نظر اصطلاح قرآنی، می‌توان گفت حکم به وصف تعلیق شده است؛ تا وقتی آن وصف وجود دارد، مذمت هم هست و وقتی وصف از میان برود، مذمت نیز منتفی می‌شود.

مذمت‌های امیرالمؤمنین (ع) درباره اهل عراق در اینجا مربوط به جنگ است و برای تشویق آنان به جهاد و دفاع از حقشان در برابر دشمن بیان شده است. دلیل این سرزنش‌ها آن است که مردم در برابر دشمن اصلی خود، معاویه، کوتاهی می‌کردند و از حقشان دفاع نمی‌کردند. این توضیح لازم بود؛ اکنون ببینیم حضرت چه می‌فرمایند.

تشبیه اهل عراق به زن باردار

«أما بعد» یعنی پس از حمد و سپاس خدای متعال و درود بر پیامبر بزرگوار اسلام، حضرت محمد (ص). حضرت می‌فرمایند: «يا أهل العراق»؛ ای اهل عراق.

در علم بلاغت، از جمله در کتاب مطوّل و مختصر آن، انواع تشبیه بررسی شده است. یکی از انواع تشبیه، تشبیه مفرد به مرکب است. تشبیهی که امیرالمؤمنین (ع) در اینجا آورده‌اند نیز از همین نوع است: حضرت اهل عراق را به زنی باردار تشبیه می‌کنند.

«فإنما أنتم كالمرأة الحامل، حملت، فلما أتمت أملصت، ومات قيمها، وطال تأيمها، وورثها أبعدها.»

یعنی: شما مانند زنی هستید که باردار شد؛ چون دوران بارداری‌اش به پایان رسید، جنینش را سقط کرد؛ سرپرستش نیز از دنیا رفت؛ بیوگی‌اش طولانی شد و در نهایت، دورترین خویشاوندش وارث او شد.

این تشبیه به جنگ صفین مربوط است. همان‌طور که گفتیم، سرزنش‌های حضرت درباره کوتاهی در جنگ است. اهل عراق در جنگ صفین مدت زیادی تحمل و پایداری کردند و فشار بسیاری را پشت سر گذاشتند؛ اما درست در آستانه پیروزی، آن را از دست دادند.

در این تشبیه، زن باردار و دوران بارداری‌اش اشاره به رنج و تحملی دارد که مردم در جنگ کشیدند. فرزند، پیروزی است. آنان در آستانه پیروزی بودند؛ مالک اشتر پیش می‌رفت و معاویه در حال فرار بود و مرکبش را برای گریز آماده کرده بود. درست در همان لحظه‌ای که پیروزی نزدیک شده بود، آن را سقط کردند؛ ماجرای حکمیت و برافراشتن قرآن‌ها بر نیزه‌ها آنان را فریب داد و از رسیدن به پیروزی بازداشت. آنان از جنگ دست کشیدند و فرزندشان، یعنی پیروزی، را از میان بردند.

«ومات قيمها»؛ پس از آن، سرپرست نیز از دنیا رفت. این از پیشگویی‌های حضرت است: وقتی پیروزی از دست رفت، سرپرست مردم، امیرالمؤمنین (ع)، نیز به شهادت رسید.

«وطال تأيمها»؛ بیوگی و بی‌سرپرستی مردم طولانی شد. «وورثها أبعدها»؛ سرانجام، همه‌چیز به کسی رسید که از مردم دور بود و هیچ نسبتی با آنان نداشت؛ یعنی معاویه.

در این ماجرا، خوارج نیز وارد شدند و مسئله حکمیت را پیش کشیدند. آنان گمان می‌کردند به جایی می‌رسند و بهره‌ای می‌برند، اما چیزی نصیبشان نشد. همه‌چیز از دست رفت و در نهایت، همه‌چیز به معاویه رسید. مردم مانند زنی بیوه و بی‌سرپرست ماندند و اموال و امورشان به کسی رسید که از آنان فاصله زیادی داشت.

علت آمدن امیرالمؤمنین (ع) به عراق

ممکن است این پرسش به ذهن برسد: ای امیرالمؤمنین، شما که اهل عراق را مذمت می‌کنید، چرا به سراغ آنان رفتید؟ چرا نزد آنان آمدید؟ خود حضرت پاسخ می‌فرمایند:

«أما والله ما أتيتكم اختيارا، ولكن جئت إليكم سوقا.»

به خدا قسم، من با اختیار خودم نزد شما نیامدم و از روی میل خودم اینجا نیامدم؛ بلکه به اینجا کشانده شدم.

امیرالمؤمنین (ع) مدینه را ترک کردند و هنوز بیش از سه ماه از حکومتشان نگذشته بود که جنگ جمل را به راه انداختند. حضرت برای دفاع از مردم و مستضعفان ناچار شدند به سوی بصره حرکت کنند؛ وگرنه بنا نبود مدینه را رها کنند. جنگ و ضرورت حمایت از مردم و مستضعفان و حکومت اسلامی، ایشان را به اینجا کشاند.

پس حضرت می‌فرمایند که آمدنشان به عراق انتخاب خودشان نبود. پس از آمدن به بصره نیز دیدند معاویه دست‌بردار نیست. ازاین‌رو، برای نزدیک‌تر بودن به معاویه و شام و با توجه به اینکه یارانی در کوفه داشتند، ناچار شدند محل استقرار خود را در کوفه قرار دهند. پس حضرت «سوقاً» به اینجا آمدند؛ یعنی ایشان را به اینجا کشاندند.

پاسخ به تهمت دروغ‌گویی

حضرت می‌فرمایند:

«ولقد بلغني أنكم تقولون: علي يكذب.»

به من خبر رسیده است که می‌گویید: علی دروغ می‌گوید.

امیرالمؤمنین (ع) در حال سخنرانی بر منبر فرمودند که اگر جایگاهی برای من آماده شود و پیروان ادیان و ملت‌های گوناگون گرد آیند، برای هر گروه مطابق دین و نظر خودشان حکم می‌کنم. همچنین از آنچه در آسمان‌هاست خبر می‌دهم و آیات را یک‌به‌یک توضیح می‌دهم و می‌گویم هر آیه کجا نازل شده است.

در نقل دیگری آمده است که حضرت بر منبر می‌فرمودند:

سلوني قبل أن تفقدوني.

یعنی: هرچه می‌خواهید از من بپرسید، پیش از آنکه مرا از دست بدهید.

در همان مجلس، کسی گفت: «علی دروغ می‌گوید؛ این حرف‌ها بی‌اساس است.» شخص دیگری گفت: «علی، به این حرف‌ها توجه نکن؛ تو خدای ما هستی.» پس در همان مجلس، یکی گفت علی دروغ می‌گوید و دیگری او را خدا خواند.

وقتی این خبر به امیرالمؤمنین (ع) رسید، فرمودند:

«قاتلكم الله تعالى.»

خدا شما را بکشد. معنای این تعبیر آن است که خدا شما را از میان ببرد.

سپس می‌فرمایند:

«فعلى من أكذب؟ أعلى الله؟ فأنا أول من آمن به، أم على نبيه؟ فأنا أول من صدقه.»

به چه کسی دروغ ببندم؟ آیا به خدا دروغ ببندم، درحالی‌که من نخستین کسی هستم که به او ایمان آوردم؟ یا به پیامبرش دروغ ببندم، درحالی‌که من نخستین کسی هستم که او را تصدیق کردم؟

در روایات آمده است که پیامبر اکرم (ص) در روز دوشنبه مبعوث شدند و صبح روز سه‌شنبه امیرالمؤمنین (ع) به خدا ایمان آوردند. حضرت می‌فرمایند: من نخستین مردی هستم که به خدا ایمان آورده‌ام. چگونه به خدا دروغ ببندم؟ یا چگونه به رسول خدا دروغ ببندم، درحالی‌که نخستین کسی هستم که او را تصدیق کردم؟

مرحوم علامه امینی در جلد سوم کتاب الغدیر بیش از صد روایت از بزرگان اهل‌سنت نقل کرده است که علی (ع) نخستین کسی بود که به خدا ایمان آورد. برای بررسی این مسئله باید به تاریخ و اسناد تاریخی مراجعه کرد.

در روایتی آمده است که هنگام نخستین نزول وحی بر پیامبر، شیطان فریادی کشید. نزول وحی آغاز هدایت انسان‌هاست و شیطان از هدایت مردم ناراحت می‌شود. امیرالمؤمنین (ع) از پیامبر پرسیدند: ای رسول خدا، این صدا چه بود؟ پیامبر فرمودند: «یا علی، تو هم شنیدی؟» حضرت پاسخ دادند که شنیدند. پیامبر فرمودند که آن صدای شیطان بود که از روی ناراحتی فریاد کشید. سپس فرمودند:

يا علي، تسمع ما أسمع وترى ما أرى.

ای علی، آنچه را من می‌شنوم می‌شنوی و آنچه را من می‌بینم می‌بینی.

این نشان‌دهنده عظمت امیرالمؤمنین (ع) است. ایشان نخستین کسی بودند که به پیامبر ایمان آوردند و نخستین کسی بودند که پیامبر را تصدیق کردند.

پس حضرت می‌فرمایند: آیا به خدا دروغ ببندم، با اینکه نخستین کسی هستم که به او ایمان آوردم؟ یا به پیامبر خدا دروغ ببندم، با اینکه نخستین کسی هستم که او را تصدیق کردم؟ آنچه گفتم، سخن خدا و پیامبر بود و از خودم چیزی نگفتم.

درباره علم پیامبر نیز روایت‌های گوناگونی داریم که علی (ع) علم پیامبر است؛ هر کس علم پیامبر را می‌خواهد، باید از این راه وارد شود. علوم الهی از این راه به مردم می‌رسد. آنچه به شما گفتم، علوم الهی و آیات قرآن بود؛ همچنین پیشگویی‌هایی بود که پیامبر درباره آینده به من گفته بودند و من همان‌ها را به شما رساندم. چیزی از خودم نگفتم؛ نه به خدا دروغ بستم و نه به پیامبر خدا.

حضرت می‌فرمایند:

«كلا والله، ولكنها لهجة غبتم عنها ولم تكونوا من أهلها.»

هرگز چنین نیست. این سخنانی که گفتم، سخنانی بود که از پیامبر گرفته بودم. شما آن هنگام حاضر نبودید؛ این سخنان را وقتی پیامبر به من فرمودند، شما غایب بودید و از اهل آن سخنان نبودید.

شما آن زمان که پیامبر این مطالب را به من فرمودند، حاضر نبودید و اهلیت شنیدن آن‌ها را هم نداشتید.

وَيْلَ أُمِّهِ كَيْلًا بِغَيْرِ ثَمَنٍ، لَوْ كَانَ لَهُ وِعَاءٌ.

وای بر مادرش! پیمانه‌ای است بی‌آنکه بهایی بگیرد، اگر ظرفیتی برای آن باشد.

تعبیر «وَيْلَ أُمِّهِ» یعنی وای بر مادرش؛ چه شیری به او داده که چنین فکری کرده و چنین دروغی به پیامبر و امیرالمؤمنین (ع) بسته است. انسان‌هایی که به پیامبر و ائمه (ع) دروغ می‌بندند، کارشان به‌راستی از همان‌جا آغاز می‌شود. امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند این سخنان، علوم الهی است؛ مطالبی که هنگام آموزش پیامبر به من، شما نه حاضر بودید و نه اهلیت آن را داشتید.

ظرفیت قلب‌ها برای حمل علم

امیرالمؤمنین (ع) در حکمت ۱۴۷ نهج‌البلاغه، در سخنی خطاب به کمیل، درباره علم و دانشمندان مطالبی بیان می‌فرمایند:

يَا كُمَيْلُ، إِنَّ هَذِهِ الْقُلُوبَ أَوْعِيَةٌ، فَخَيْرُهَا أَوْعَاهَا.

ای کمیل، قلب‌ها ظرف‌هایی هستند و بهترین آن‌ها، ظرفی است که گنجایش بیشتری دارد.

قلب‌ها مانند ظرف‌اند و هرچه ظرفیتشان بیشتر باشد، ارزشمندترند. حضرت در ادامه، درباره برتری علم بر مال و دلایل آن سخن می‌گویند و سپس به سینه مبارکشان اشاره می‌فرمایند:

إِنَّ هَاهُنَا لَعِلْمًا جَمًّا، لَوْ أَصَبْتُ لَهُ حَمَلَةً.

در اینجا دانشی انباشته است؛ اگر برای آن حاملانی می‌یافتم.

امیرالمؤمنین (ع) علوم و دانش‌های الهی فراوانی دارند و در پی کسانی هستند که ظرفیت حمل آن‌ها را داشته باشند. حضرت در ادامه از حاملانی سخن می‌گویند که برخی از آنان شایسته این علم نیستند و آن را در راه‌های نادرست و برای منافع خود به کار می‌گیرند؛ اما جای ناامیدی نیست، زیرا برخی نیز حجت‌های خدا و حاملان شایسته این علم‌اند.

حاملان علم نزد امام باقر (ع)

مضمون این سخن را در روایتی از امام باقر (ع) نیز می‌بینیم. علامه مجلسی این روایت را در جلد سوم بحارالأنوار، صفحه ۲۲۵، حدیث پانزدهم آورده است. روایت درباره معنای «صمد» در سوره توحید است:

لَوْ وَجَدْتُ لِعِلْمِيَ الَّذِي آتَانِيَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ حَمَلَةً، لَنَشَرْتُ التَّوْحِيدَ وَالْإِسْلَامَ وَالْإِيمَانَ وَالدِّينَ وَالشَّرَائِعَ مِنَ الصَّمَدِ. وَكَيْفَ لِي بِذَلِكَ، وَلَمْ يَجِدْ جَدِّي أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ حَمَلَةً لِعِلْمِهِ، حَتَّى كَانَ يَتَنَفَّسُ الصُّعَدَاءَ وَيَقُولُ عَلَى الْمِنْبَرِ: سَلُونِي قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِي.

امام باقر (ع) می‌فرمایند: اگر برای دانشی که خداوند عزوجل به من عطا کرده است حاملانی می‌یافتم، توحید، اسلام، ایمان، دین و شرایع را از کلمه «صمد» بیان می‌کردم و می‌گستراندم. اما چگونه چنین چیزی برایم ممکن باشد، در حالی که جدّم امیرالمؤمنین (ع) نیز حاملانی برای علم خود نیافت؟ کار به جایی رسید که حضرت آه می‌کشیدند و بر منبر می‌فرمودند: «پیش از آنکه مرا از دست بدهید، از من بپرسید.»

امام باقر (ع) می‌فرمایند جدّشان، امیرالمؤمنین (ع)، کسی را نیافتند که ظرفیت علم ایشان را داشته باشد و آن را دریافت کند. از همین رو نقل شده است که حضرت گاه سر در چاه می‌گذاشتند و آه می‌کشیدند؛ کسی نبود که این علوم و معارف را درک کند. وقتی می‌فرمودند از من بپرسید، و اینکه راه‌های آسمان را بهتر از راه‌های زمین می‌شناسم، کسی برخاست و پرسید: «چند تار مو در سر من است؟» این، مظلومیت امام است؛ سخنی که امام باقر (ع) درباره جدّشان بیان می‌فرمایند.

دانش الهی، بی‌چشمداشت

امیرالمؤمنین (ع) در ادامه می‌فرمایند:

كَيْلًا بِغَيْرِ ثَمَنٍ، لَوْ كَانَ لَهُ وِعَاءٌ.

پیمانه‌ای است بی‌آنکه بهایی بگیرم، اگر ظرفیتی برای آن باشد.

تمام آنچه از پیشگویی‌ها و علوم الهی در اختیار شما می‌گذارم، پیمانه‌ای است رایگان و بی‌چشمداشت. اولیای خدا در برابر کارهایشان از مردم پول نمی‌گیرند؛ اهل‌بیت عصمت و طهارت (ع) معدن علم و حکمت‌اند و آنچه از قرآن و پیشگویی‌ها به مردم می‌آموزند، بی‌چشمداشت است. تفاوت پیامبران با دیگران همین است؛ آنان از مردم پاداشی مطالبه نمی‌کردند: نه مقام می‌خواستند، نه پول، نه شهرت و نه ستایش. این ویژگی رهبران الهی است.

حضرت می‌فرمایند دانش خود را بی‌دریغ و رایگان در اختیار شما می‌گذارم، اگر ظرفیتی برای دریافت آن باشد. همان‌گونه که گفتیم، بارها بر منبر اتهام زدند که علی (ع) دروغ می‌گوید؛ اما سرانجام حقیقت روشن شد.

تحقق پیشگویی‌ها

حضرت در پایان به این آیه اشاره می‌فرمایند:

﴿ وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ ﴾

به‌زودی از خبر آن آگاه خواهید شد.

این آیه، آخرین آیه سوره ص است. حضرت می‌فرمایند به‌زودی از خبر این پیشگویی‌ها آگاه خواهید شد. آنچه گفتم، پیشگویی بود؛ از جمله درباره مردم عراق و جنگ صفین. شما هشت یا نه ماه برای جنگ و تلاش در میدان گذراندید، اما در لحظه آخر، پیروزی را از دست دادید. من هم از میان شما می‌روم و حکومت به دست کسی می‌افتد که پیوندی با شما ندارد. شما می‌خواستید معاویه را از میان بردارید، اما حکومت به دست او می‌افتد و پس از او کسانی مانند یزید و عمر سعد وارد میدان می‌شوند. این‌ها خبرهایی بود که امیرالمؤمنین (ع) از آینده می‌دادند. سخنانی که حضرت فرمودند، از خودشان نبود؛ خبرهای غیبی بود که به ایشان رسیده بود.

برای توضیح آیه پایانی سوره ص، خداوند می‌فرماید شیطان از او مهلت خواست:

﴿ قَالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلَىٰ يَوْمِ يُبْعَثُونَ ﴾

شیطان گفت: پروردگارا، پس تا روزی که برانگیخته می‌شوند، به من مهلت بده.

﴿ قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ ۝ إِلَىٰ يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ ﴾

خداوند فرمود: تو از مهلت‌یافتگانی، تا روز آن زمان معین.

شیطان روز قیامت را درخواست کرد، اما خداوند مهلتش را تا روزی معین قرار داد.

سپس شیطان گفت:

﴿ قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ۝ إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ ﴾

شیطان گفت: به عزتت سوگند که همگی آنان را گمراه می‌کنم، مگر بندگان خالص‌شده‌ات را.

خداوند در پاسخ می‌فرماید:

﴿ قَالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ ۝ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ ﴾

خداوند فرمود: حق است و حق را می‌گویم؛ جهنم را از تو و از همه کسانی از آنان که پیرو تو شوند، پر خواهم کرد.

این، قضای قطعی الهی است: جهنم از شیطان و پیروان او پر خواهد شد. فرقی نمی‌کند شیطان از جن باشد یا از انسان؛ شیاطین انسی نیز مردم را به پیروی از خود می‌کشانند. امیرالمؤمنین (ع) درباره معاویه و دیگران نیز به همین مسئله اشاره می‌فرمایند.

پس از آن، خداوند به پیامبر می‌فرماید:

﴿ قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ ﴾

بگو: من در برابر این پیام از شما پاداشی نمی‌خواهم و از کسانی نیستم که سخنی از خود بسازند.

﴿ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ ﴾

این، جز یادآوری برای جهانیان نیست.

﴿ وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ ﴾

و به‌زودی از خبر آن آگاه خواهید شد.

همه این‌ها یادآوری الهی است؛ سخنان خداوند، دستورات و قوانین اوست. خداوند می‌فرماید:

﴿ أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ ﴾

آگاه باشید که با یاد خدا دل‌ها آرام می‌گیرد.

یاد خدا و اطمینان به وعده‌های او، به انسان آرامش می‌دهد. امیرالمؤمنین (ع) همین آیه را در پایان سخنشان می‌آورند: «وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ». پس از مدتی، از این خبرها آگاه خواهید شد. آنچه خداوند به‌عنوان قضای الهی بیان کرده، قطعی است؛ به آن تردید نکنید.

امیدواریم فرمایشات امیرالمؤمنین (ع) را فراموش نکنیم، به قضا و قدر الهی ایمان داشته باشیم و همگی عاقبت‌به‌خیر شویم.

اللَّهُمَّ اجْعَلْ عَوَاقِبَ أُمُورِنَا خَيْرًا، اللَّهُمَّ عَجِّلْ لِوَلِيِّكَ الْفَرَجَ وَالنَّصْرَ، وَصَلِّ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ.