خطبه اول
جلسه دوم
۲ بازدید
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَا يَبْلُغُ مِدْحَتَهُ الْقَائِلُونَ، وَلَا يُحْصِي نَعْمَاءَهُ الْعَادُّونَ، وَلَا يُؤَدِّي حَقَّهُ الْمُجْتَهِدُونَ، الَّذِي لَا يُدْرِكُهُ بُعْدُ الْهِمَمِ، وَلَا يَنَالُهُ غَوْصُ الْفِطَنِ، الَّذِي لَيْسَ لِصِفَتِهِ حَدٌّ مَحْدُودٌ، وَلَا نَعْتٌ مَوْجُودٌ، وَلَا وَقْتٌ مَعْدُودٌ، وَلَا أَجَلٌ مَمْدُودٌ. فَطَرَ الْخَلَائِقَ بِقُدْرَتِهِ، وَنَشَرَ الرِّيَاحَ بِرَحْمَتِهِ، وَوَتَّدَ بِالصُّخُورِ مَيَدَانَ أَرْضِهِ. أَوَّلُ الدِّينِ مَعْرِفَتُهُ، وَكَمَالُ مَعْرِفَتِهِ التَّصْدِيقُ بِهِ، وَكَمَالُ التَّصْدِيقِ بِهِ تَوْحِيدُهُ، وَكَمَالُ تَوْحِيدِهِ الْإِخْلَاصُ لَهُ، وَكَمَالُ الْإِخْلَاصِ لَهُ نَفْيُ الصِّفَاتِ عَنْهُ.
خطبه توحیدیه و جایگاه آن در نهج‌البلاغه
در جلسه قبل، یک صفحه از خطبه اول امیرالمؤمنین (ع) را خواندیم و به بعضی از نکات آن اشاره کردیم. این خطبه، مهم‌ترین خطبه نهج‌البلاغه است و برای توضیح آن وقت بسیاری لازم است. معرفت، به‌اصطلاح، مقوله‌ای تشکیکی و دارای مراتب است؛ هرکس مطالب را به اندازه درک و معرفت خودش می‌فهمد. بنابراین، ما هم به اندازه معرفت ناقص خودمان توضیح می‌دهیم. اگر کسی بخواهد این خطبه را به‌طور کامل توضیح دهد، دست‌کم به هفتاد یا هشتاد جلسه نیاز دارد. ما در چند جلسه، به‌سرعت به برخی از نکات مهم آن می‌پردازیم.
انتخاب خطبه اول از سوی سید رضی (رحمةالله علیه) انتخابی ویژه است. ادیبان در بحث ادبیات اصطلاحی دارند به نام «براعت استهلال». براعت استهلال را هم در شعر به کار می‌برند و هم در نوشته‌ها. معمولاً شاعر زیباترین شعر یا مطلع مناسبی را در آغاز دیوانش می‌آورد؛ آن مطلع را براعت استهلال می‌نامند. خطبه‌ای هم که سید رضی در ابتدای نهج‌البلاغه آورده، براعت استهلال نهج‌البلاغه است. می‌توانیم این خطبه را «خطبه توحیدیه» بنامیم؛ زیرا در کلمات و بیانات ائمه (ع)، کمتر جایی چنین مفاهیم بلند و جامعی درباره توحید مطرح شده است.
امیرالمؤمنین (ع) در این خطبه، ابعاد گوناگون توحید را بیان می‌کنند. البته فهم دقیق همه این مطالب آسان نیست؛ برخی از واژه‌ها و استدلال‌های خطبه علمی و فنی است و برای درک آن‌ها باید آگاهی علمی داشت. آنچه ما می‌گوییم بیشتر در حد ترجمه و توضیح برخی الفاظ است. طرح مفاهیم عمیق عرفانی که مورد نظر عارفان است، زمان بسیاری می‌خواهد و برای همه نیز قابل‌درک نیست. ما مطالب را در حدی بیان می‌کنیم که همه بتوانند از آن بهره ببرند؛ مباحث عمیق‌تر به فلاسفه و عارفان بزرگ مربوط است.
آوردن این خطبه در ابتدای نهج‌البلاغه معنا دارد. سید رضی می‌توانست آن را، برای مثال، در جای دیگری از کتاب بیاورد؛ اما قرار دادن آن در آغاز نهج‌البلاغه نشان می‌دهد که مباحث بعدی کتاب بر این خطبه تکیه دارند. مباحث اخلاقی، نامه‌های امیرالمؤمنین (ع)، مطالب تاریخی و بحث امامت، از جمله در خطبه شقشقیه، همگی بر بحث توحید متوقف‌اند. اگر کسی بحث توحید را حل کند، مباحث بعدی را نیز روشن‌تر درمی‌یابد. این خطبه، اصل و پایه است و به همین دلیل، در آغاز نهج‌البلاغه قرار گرفته است. فهم خطبه‌های دیگر نیز با درک این خطبه روشن‌تر می‌شود. این خطبه، دشوارترین خطبه نهج‌البلاغه است و فهم مفاهیم آن حتی برای کسانی که در شرح نهج‌البلاغه کار کرده‌اند، دشوار بوده است.
قرآن نیز براعت استهلالی دارد و سوره حمد در این جایگاه است. در سوره حجر آمده است:
﴿ وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ
﴾به تو سوره حمد را دادیم و قرآن عظیم را.
«سبع مثانی» یعنی سوره حمد. گویی سوره حمد عصاره قرآن است؛ قرآن یک‌سو و سوره حمد یک‌سو. به همین دلیل، هیچ نمازی، چه واجب و چه مستحب، بدون حمد نیست.
لَا صَلَاةَ إِلَّا بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ
نماز بدون سوره حمد، نماز نیست.
اگر کسی به‌جای حمد نماز را با «الله‌اکبر» شروع کند و بعد سوره ناس بخواند، نمازش نماز نیست. پس هر نمازی، چه واجب و چه مستحب، باید با سوره فاتحه آغاز شود. این هم از نمونه‌های براعت استهلال است؛ یعنی مقصود اصلی قرآن در سوره حمد گنجانده شده است. به همین ترتیب، مقصود امیرالمؤمنین (ع) در نهج‌البلاغه در خطبه اول، یعنی خطبه توحیدیه، آمده است: توحید اصل است و مطالب دیگر فرع بر آن‌اند.
توحید، اصل دین
گاهی در کتاب‌های اعتقادی گفته‌اند اصول دین پنج‌تاست و گاهی گفته‌اند سه‌تاست؛ اما محققان و اهل فن می‌گویند اصل دین یک چیز بیشتر نیست: توحید. تقسیم‌بندی‌های دیگر، اصطلاحاتی است که دانشمندان علم عقاید به کار برده‌اند؛ اصل دین، توحید است.
نبوت و امامت، بر اساس قاعده لطف، ظهور لطف خداوندند. خداوند لطیف است و از روی لطف، پیامبران و امامان را برای هدایت بشر می‌فرستد. بنابراین، نبوت و امامت فرع بر صفت لطف خداوندند، نه اصل دین. عدل نیز از صفات خداوند است.
معاد هم به حکمت خداوند مربوط است. خدا حکیم است و کسانی که کار خوب می‌کنند نباید با کسانی که کار بد می‌کنند یکسان باشند. عقل انسان نیز همین را می‌گوید:
﴿ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ
﴾آیا کسانی که می‌دانند با کسانی که نمی‌دانند یکسان‌اند؟
کسانی که کار خوب انجام می‌دهند با کسانی که کار بد انجام می‌دهند یکسان نیستند. پس باید برای گروهی ثواب و اجر و برای گروهی دیگر عقاب و مجازات باشد. نتیجه کامل اعمال در نهایت امر، یعنی در آخرت، آشکار می‌شود. معاد به معنای بازگشت است؛ در این دنیا ممکن نیست هرکس به‌طور کامل به سزای عمل خود برسد.
برای مثال، کسی را در نظر بگیرید که صد نفر را کشته یا در بمباران، کودکان بسیاری را از بین برده است. چگونه می‌توان او را در این دنیا به‌طور کامل مجازات کرد؟ چنین چیزی ممکن نیست. یا کسی را در نظر بگیرید که صد انسان را از مرگ نجات داده است؛ چگونه می‌توان در این دنیا پاداش کامل کار او را داد؟ فرض کنید غریق‌نجاتی در دریا صد نفر را نجات داده باشد؛ نمی‌توان پاداش چنین کاری را تنها با پول پرداخت کرد. باید جهانی باشد که در آن مجازات کامل و پاداش کامل به افراد برسد. آن جهان را قیامت می‌نامند.
پس قیامت و دیگر این مباحث، فرع بر صفات خداوندند. خداوند حکیم است و ازاین‌رو باید جهانی باشد که در آن پاداش و مجازات کامل تحقق یابد. از نظر علمی، اصل یکی است و آن توحید است. بنابراین، سید رضی با دقت این خطبه را در آغاز نهج‌البلاغه قرار داده است. او کتاب را بی‌حساب‌وکتاب تنظیم نکرده؛ این انتخاب، کاری کارشناسانه است. براعت استهلال یعنی مقصود اصلی یک اثر را در آغاز آن بیاورند؛ همان‌گونه که شاعر در مطلع دیوانش مقصود خود را بیان می‌کند و کسی که در شعر استاد باشد، از همان آغاز قدرت و مهارت شاعر را درمی‌یابد.
پس خطبه اول، براعت استهلال نهج‌البلاغه است؛ همان‌طور که سوره حمد، عصاره و بیانگر هدف قرآن است. نکته نخست این است که توحید اصل است؛ در عقاید هم اصل، توحید است.
اقسام توحید
در کتاب‌های اعتقادی، معمولاً توحید را چهار قسم می‌دانند:
- توحید ذاتی
- توحید صفاتی
- توحید افعالی
- توحید عبادی
توحید یعنی یکتاپرستی یا تک‌خدایی. نخستین قسم آن توحید ذاتی است؛ یعنی خداوند از نظر ذات یگانه است. در برابر توحید ذاتی، شرک ذاتی قرار دارد؛ یعنی اعتقاد به چند خدا. در جهان نیز کسانی هستند که به چند خدا معتقدند. توحید ذاتی یعنی در ذات، بیش از یک خدا وجود ندارد.
برای همه اقسام توحید، در علم عقاید ادله و برهان‌های فراوانی آورده‌اند. درباره یگانگی خدا، از برهان‌های مختلفی استفاده می‌شود: برهان نظم، برهان حرکت و برهان‌های دیگر. اما بالاترین برهانی که ائمه (ع) می‌آورند، برهان صدیقین است. «صدیق» یعنی راستگو و ائمه (ع) صدیق‌اند؛ ازاین‌رو این برهان را برهان صدیقین نامیده‌اند.
بسیاری از برهان‌ها از پایین به بالا حرکت می‌کنند؛ از مخلوق به خالق. برای نمونه، انسان به نظم موجودات نگاه می‌کند و از نظم به ناظم می‌رسد. به اعضای بدن و چگونگی هماهنگی آن‌ها توجه می‌کند و از این نظم، وجود ناظم را نتیجه می‌گیرد. این یک شیوه استدلال در خداشناسی است.
اما در برهان صدیقین، استدلال از بالا به پایین است. برای توضیح خلاصه این برهان، به‌جای آغاز کردن از موجودات، از وجود شروع می‌کنیم. در جهان فقط یک وجود نامتناهی داریم. وجود نامتناهی یگانه است و وجودهای دیگر، همگی متناهی‌اند. این خلاصه برهان صدیقین است؛ هرچند فهم آن دشوار است و شرح علمی آن مجال دیگری می‌طلبد.
به این وجود نامتناهی، در اصطلاح اعتقادی «واجب‌الوجود» می‌گویند. فقط خداوند وجود نامتناهی است و دیگر وجودها محدودند. پس نخستین قسم توحید، توحید ذاتی است: وجود نامتناهی یگانه است و آن وجود، خداوند است.
توحید ذاتی و اقسام شرک
همه موجودات حد، اندازه و بُعد دارند؛ هر چیزی زمان و مکان و دیگر ویژگی‌هایی دارد که پیش‌تر اشاره شد. پس یک قسم از توحید، توحید ذاتی است و در برابر آن، شرک ذاتی قرار دارد؛ یعنی کسی در ذات خداوند قائل به شریک باشد و به چندخدایی باور داشته باشد.
توحید صفاتی
آنچه تا اینجا از کلام امیرالمؤمنین (ع) خواندیم، بیان عجز و ناتوانی انسان از شناخت و ستایش خداوند بود:
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَا يَبْلُغُ مِدْحَتَهُ الْقَائِلُونَ، وَلَا يُحْصِي نَعْمَاءَهُ الْعَادُّونَ، وَلَا يُؤَدِّي حَقَّهُ الْمُجْتَهِدُونَ
گویندگان از ستایش خداوند ناتوان‌اند؛ شمارندگان نمی‌توانند نعمت‌های او را به شمار آورند و تلاشگران نیز نمی‌توانند حق او را ادا کنند. حتی هرچه اندیشه و همت انسان اوج بگیرد، به درک ذات خداوند نمی‌رسد. این سخنان بیان عجز انسان در برابر ذات خداوند است و به توحید ذاتی اشاره دارد.
از اینجا به بعد، سخن به توحید صفاتی می‌رسد. «أَوَّلُ الدِّينِ مَعْرِفَتُهُ»؛ آغاز دین، شناخت خداوند است. دین ابعاد گوناگونی دارد: اعتقادات، اخلاق و احکام و قوانین؛ اما اساس همه این‌ها شناخت خداوند است و دیگر امور به این شناخت بازمی‌گردد.
کمال شناخت خداوند، باور کردن اوست. بسیاری خدا را می‌شناسند، اما به او باور ندارند. مرحله بعد، تصدیق توحید است: کمال باور به خداوند آن است که او را یگانه بدانیم. کسی ممکن است بگوید خدا هست و به وجود او باور داشته باشد، اما او را یگانه نداند و به خدایان متعدد معتقد باشد. چنین باوری درست نیست. کمال اخلاص نیز در یگانه دانستن خداوند و اخلاص ورزیدن برای اوست؛ و این کار دشواری است.
خداوند آیت‌الله بروجردی (ره) را رحمت کند. نقل شده است که ایشان در اواخر عمر بسیار گریه می‌کردند. برخی از شاگردان و بزرگان اطراف ایشان می‌پرسیدند: شما که مرجع تقلید هستید، چرا چنین می‌کنید؟ ایشان می‌فرمودند: «أَخْلِصِ الْعَمَلَ، فَإِنَّ النَّاقِدَ بَصِيرٌ»؛ عمل را خالص کنید، زیرا آن‌که عمل را می‌سنجد، بیناست و مو را از ماست می‌کشد.
شرک آشکار و شرک پنهان
در برابر توحید، شرک قرار دارد. هر یک از اقسام توحید، مقابلی دارد: توحید ذاتی در برابر شرک ذاتی، توحید صفاتی در برابر شرک صفاتی، توحید افعالی در برابر شرک افعالی و توحید عبادی در برابر شرک عبادی. این‌ها از اقسام شرک آشکارند.
برخی در ذات خداوند مشرک‌اند و به چندخدایی باور دارند؛ برخی در صفات یا افعال مشرک‌اند و برخی نیز در پرستش. برای نمونه، هندوها چند خدا را می‌پرستند. توحید عبادی یعنی انسان خدای یگانه را بپرستد؛ اگر چند خدا را بپرستد، دچار شرک عبادی شده است.
در برابر شرک آشکار، شرک پنهان نیز وجود دارد. امیرالمؤمنین (ع) آن را به حرکت مورچه‌ای بر صخره‌ای سیاه در شبی تاریک تشبیه می‌کنند؛ حرکتی که به‌سختی دیده می‌شود. بسیاری از ما گرفتار شرک پنهانیم، اما خودمان متوجه آن نیستیم. حتی گفته می‌شود نود درصد مسلمانان گرفتار شرک‌اند، اما شرکشان آشکار نیست و از آن آگاهی ندارند. توحید بسیار مهم و از ارکان دین است.
معنای توحید صفاتی
برای فهم توحید صفاتی باید توجه کرد که خداوند واجب‌الوجود است و صفات او با صفات ممکنات تفاوت دارد. اخلاص در توحید یعنی صفات ممکنات را از خداوند نفی کنیم؛ به این معنا که خدا را از ویژگی‌های مخلوقات منزه بدانیم. «تسبیح» یعنی خداوند را از صفات مخلوقات و ممکنات منزه دانستن.
این سخن به معنای نداشتن صفت برای خداوند نیست. صفات خداوند عین ذات اوست، اما صفات ممکنات عارض بر ذات آن‌هاست و از ذاتشان جداست. مخلوقات رنگ، جسم و ویژگی‌های دیگر دارند و این ویژگی‌ها عارضی‌اند. بنابراین، کمال اخلاص در توحید صفاتی آن است که صفات ممکنات را از خداوند نفی کنیم.
وَكَمَالُ الْإِخْلَاصِ لَهُ نَفْيُ الصِّفَاتِ عَنْهُ
این سخن به معنای انکار صفات خداوند نیست؛ صفات خداوند عین ذات اوست. صفات مخلوقات، برخلاف صفات خداوند، زائد بر ذات آن‌هاست. این تفاوت، اساس توحید صفاتی است.
ممکن است در میان مسلمانان کسانی باشند که صفات خدا را عین ذات او ندانند و آن‌ها را زائد بر ذات خداوند بشمارند. اشاعره چنین نظری دارند. خداوند زنده، دانا و تواناست؛ این‌ها صفات ذات او و عین ذات او هستند. این‌گونه نیست که خداوند یک ذات داشته باشد و حیات و علم و قدرت هر یک موجودی جداگانه باشند. در مخلوقات، اما، صفات زائد بر ذات‌اند؛ موجودی ممکن است صفتی را به دست آورد که پیش‌تر نداشته است.
در اینجا باید به تفاوت وجود و ماهیت توجه کرد. ما معمولاً به ماهیت اشیا توجه می‌کنیم. همه موجودات در هستی مشترک‌اند؛ انسان هست، حیوان هست و درخت هم هست. این هستی وجه اشتراک آن‌هاست. اما انسان با حیوان و درخت تفاوت دارد و هر کدام چیستی ویژه‌ای دارند. به این تفاوت‌ها ماهیت یا چیستی می‌گویند.
وقتی می‌پرسند چیزی چیست، معمولاً ویژگی‌ها و چیستی آن را بیان می‌کنیم، نه صرفِ وجودش را. خداوند چیستی ندارد؛ او هستی محض است، اما موجودات دیگر هم وجود دارند و هم ماهیت. در معرفی موجودات، ویژگی‌هایشان را بیان می‌کنیم، ولی خداوند را نمی‌توان با ویژگی‌های ممکنات تعریف کرد. بنابراین، اخلاص در شناخت خداوند یعنی صفات ممکنات را از او نفی کنیم.
در قرآن آمده است:
﴿ اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ ﴾خدا نور آسمان‌هاست
خداوند نور محض است. هر نوری که در جهان می‌بینیم، از خداست. اشیا نور دارند، اما خودشان نور نیستند و نور را از جای دیگری گرفته‌اند؛ نور همه آسمان‌ها از آنِ خداوند است.
برخی این معارف قرآنی را درک نکردند و صفات خدا را زائد بر ذات او دانستند. اگر خدا را قادر بدانیم و قدرت را چیزی جدا از ذات او بشماریم، برای خدا دو چیز در نظر گرفته‌ایم؛ این شرک است. اشاعره چنین دیدگاهی دارند. معتزله نیز در این زمینه دیدگاه دیگری دارند. آنان صفات را زائد بر ذات نمی‌دانند، اما می‌گویند خداوند انسان را آفرید و سپس کار را به خود او واگذاشت و دیگر در کار او دخالتی ندارد. به این دیدگاه تفویض می‌گویند؛ یعنی واگذاشتن.
اشاعره در سوی دیگر، به جبر گرایش پیدا کردند و کارهای انسان را به خداوند نسبت دادند. این دیدگاه می‌تواند به عبارتی مانند «لَيْسَ فِي جُبَّتِي إِلَّا اللَّهُ» برسد؛ عبارتی که به منصور حلاج نسبت داده شده است. این برداشت‌ها از دوری از معارف صحیح اهل‌بیت (ع) ناشی می‌شود. اگر قرآن و عترت را در کنار هم داشته باشیم، گرفتار این انحراف‌ها نمی‌شویم. پیامبر (ص) فرمودند:
مَا إِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا أَبَدًا
تا وقتی به آن دو تمسک کنید، هرگز گمراه نمی‌شوید
این انحراف‌ها از جدا کردن این دو از یکدیگر پدید آمده است.
پس توحید ذاتی و توحید صفاتی را باید از یکدیگر بازشناخت. صفات خداوند عین ذات اوست؛ با این حال، باید توجه داشت که صفات دو دسته‌اند: صفات ذات و صفات فعل. صفات ذاتی مانند حیات، علم و قدرت، به ذات خداوند مربوط‌اند. علم و حکمت او از ذاتش جدا نیستند؛ این صفات متعدد و جدا از یکدیگر نیستند، بلکه عین ذات اویند.
صفات فعل و توحید افعالی
در کنار صفات ذاتی، صفاتی هم داریم که به فعل خدا مربوط‌اند. خداوند رازق است؛ رازق‌بودن به مخلوقات و فعل خداوند مربوط می‌شود و به این دسته، صفات فعل می‌گویند.
انسان ابتدا موجودات را در نظر می‌گیرد و سپس می‌گوید خداوند روزیِ آن‌ها را می‌دهد، به آن‌ها غریزه داده و امکانات مختلف را در اختیارشان گذاشته است. این‌ها از صفات فعل‌اند و با صفات ذاتی تفاوت دارند. صفات ذاتی خداوند، مانند حیات، علم و قدرت، عین ذات او هستند.
پس توحید را می‌توان به توحید ذاتی، توحید صفاتی و توحید افعالی تقسیم کرد. توحید افعالی یعنی هر فعل و انفعالی که در این دنیا رخ می‌دهد، با مشیت خداوند است و اذن او در آن وجود دارد. تا اذن خدا نباشد، برگی از درخت نمی‌افتد. اگر انسان بگوید کاری به خدا مربوط نیست و فقط به خود او مربوط می‌شود، برای خود در برابر خداوند استقلال قائل شده است و این شرک در برابر توحید افعالی است.
توحید عبادی نیز به معنای پرستش خداوند است. این‌ها از تقسیمات معروف توحیدند؛ اما تقسیمات دیگری هم داریم: توحید در خالقیت، توحید در مالکیت، توحید در حاکمیت و توحید در قانون‌گذاری.
ما یک خالق بیشتر نداریم. خداوند مالک همه‌چیز است، نه فقط روز جزا. او حاکم مطلق است و حکومت از آنِ اوست. قانون‌گذاری نیز مختص خداوند است؛ قانون ارزشمند و معتبر، قانون الهی است. پیامبران آمده‌اند تا قوانین الهی را به مردم برسانند و واسطه انتقال این قوانین باشند. توحید در تشریع، یعنی توحید در قانون‌گذاری.
توحید در هدف و قضا و قدر
نکته دیگری که می‌خواهم به آن اشاره کنم، توحید در هدف است: انسان مسیر خود را فقط به سوی خداوند قرار دهد. همه ما گام‌به‌گام به سوی خدا می‌رویم. هستی ما از خدا آغاز شده است؛ خداوند ما را آفریده و ما نیز در همان مسیر به سوی او حرکت می‌کنیم.
﴿ إِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ
﴾بازگشت به سوی خداست
هم بودن ما از خداست و هم شدن و حرکت ما در همان جهت است. گاهی گمان می‌کنیم به اختیار خودمان پیش می‌رویم، اما شدن ما نیز در دست خداست. این مسئله با قضا و قدر ارتباط دارد؛ اصطلاحی که بسیار شنیده‌ایم. قضا یعنی علم خداوند به حتمی‌بودن یک چیز و قدر یعنی اندازه آن. پس قضا و قدر به علم خداوند مربوط است و هر چیزی قضا و قدری دارد.
برای روشن‌شدن مطلب، فنری را در نظر بگیرید. هرکس می‌تواند آن را به اندازه توان خود بکشد، اما فنر اندازه نهایی و حدی دارد که بیش از آن کشیده نمی‌شود. کشیدن فنر به اندازه‌های گوناگون، مانند اندازه‌های مختلفی است که برای امور وجود دارد؛ اما اندازه نهایی آن را می‌توان با قضا مقایسه کرد.
هر انسانی مرگی حتمی دارد که قضاست؛ اما اندازه عمر نیز به رفتار انسان مربوط می‌شود. اگر صله‌رحم کنید، به عمرتان افزوده می‌شود؛ اگر صدقه بدهید، به عمرتان افزوده می‌شود؛ اگر به پدر و مادر احترام بگذارید، به عمرتان افزوده می‌شود. انجام‌ندادن این کارها نیز می‌تواند از عمر بکاهد. این اندازه‌ها هم در امور مادی وجود دارند و هم در امور معنوی. خداوند هم آن امر حتمی و هم اندازه‌ها را می‌داند؛ علم او به امر قطعی، قضاست و علم او به اندازه‌ها، قدر الهی.
شب قدر نیز با همین اندازه‌ها ارتباط دارد. در این شب، انسان می‌تواند برای سرنوشت خود دعا کند، نیایش کند و توسل بجوید. اندازه‌ها تا حدی در اختیار خود ماست؛ باید توان خود را بالا ببریم. دعا نیز خودش اثر می‌گذارد و یکی از اموری است که اندازه‌ها را تعیین می‌کند. انسان باید بخواهد و در پی خواسته‌اش باشد؛ دعا یعنی خواستن.
دعا فقط این الفاظ نیست که انسان در شب قدر پیوسته بخواند. توجه قلبی و اندیشیدن درباره خداوند، خلقت و آفرینش نیز اهمیت دارد. درباره ابوذر گفته‌اند که بیشترین عبادت او تفکر بود. اگر انسان دو ساعت دعا بخواند، اما هیچ توجهی نداشته باشد، این دعا فایده‌ای ندارد؛ اصل، روح دعاست.
هدف‌گرفتن خداوند در همه کارها
ای‌کاش می‌توانستیم همه اهداف و کارهای خود را در جهت خداوند قرار دهیم. خداشناسی واقعی این است که انسان همه‌چیز را در مسیر خداوند قرار دهد.
از شخصی پرسیده بودند: «اگر جای شیطان بودی و می‌خواستی جوانان را فریب بدهی، چه می‌کردی؟» پاسخ داده بود: «پوچشان می‌کردم؛ هدف را از آن‌ها می‌گرفتم.» میان هدف و حقیقت، حلقه‌ای پیونددهنده وجود دارد. اگر این پیوند قطع شود، انسان بی‌هدف می‌شود و به‌جای خدا، خودش را می‌پرستد؛ پیوسته درگیر خود و ذهن و خیال خود می‌شود و می‌گوید: «من کار خودم را کردم.» به او می‌گویند: «همیشه شاد باش»؛ اما این شادیِ بی‌هدف پوچ است.
اگر انسان به اینجا برسد که همه‌چیز را در خودش خلاصه کند و گمان کند حقیقتی وجود ندارد و هرچه دیگران یا کتاب‌ها می‌گویند افسانه است، در خطر بزرگی قرار گرفته است. شیطان همین را می‌خواهد: اینکه انسان به جایی برسد که بگوید همه دروغ می‌گویند.
انسان باید همه کارهایش را خدایی ببیند: خوردنش را برای خدا قرار دهد، فکرکردنش، راه‌رفتنش و نشستنَش را برای خدا قرار دهد و حتی گفت‌وگو با همسرش را برای خدا انجام دهد. رسیدن به چنین مرحله‌ای بسیار ارزشمند است. به این، عبادت به معنای اعم می‌گویند. عبادت به معنای اخص، نماز و روزه و خمس و زکات و مانند آن‌هاست؛ اما عبادت به معنای اعم این است که انسان به هر کاری جنبه خدایی بدهد.
انسان می‌تواند بگوید: «خدایا، این لقمه را برمی‌دارم تا زنده بمانم و بتوانم تو را بپرستم. این آب را می‌نوشم چون تو گفته‌ای این کار را انجام دهم.» مهم این است که انسان از غفلت بیرون بیاید. ریشه همه گناهان غفلت است؛ انسان گناه می‌کند چون از خداوند و توجه به او غافل می‌شود. اگر بتواند غفلت را از خود دور کند و در هر لحظه، هنگام نفس‌کشیدن، راه‌رفتن و فکرکردن، خدا در ذهنش باشد، مسیرش تغییر می‌کند.
ذکرهای روزانه تأثیر دارند، اما ذکرِ آرامش‌بخش، توجه قلبی به خداست. قرآن می‌فرماید:
﴿ أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ
﴾آگاه باشید که دل‌ها با یاد خدا آرام می‌گیرد
قلب با توجه قلبی به خدا آرام می‌گیرد. انسان در گرفتاری‌ها و مشکلات، اگر به خدا توجه کند، آرامش پیدا می‌کند؛ اما اگر ذکر فقط در لفظ بماند، حتی گفتن هزار بار «سبحان‌الله» اثری ندارد. نمازی هم که آرامش می‌دهد، نمازی است که در آن توجه وجود داشته باشد. اگر در نماز توجه ما به هر چیزی جز خدا باشد، آرامش نمی‌گیریم.
حسن فعلی و حسن فاعلی
در کار خیر، دو جنبه وجود دارد: حسن فعلی و حسن فاعلی. گاهی می‌پرسند خداوند با شخصیت‌هایی مانند ادیسون و مخترعان و مبتکران بزرگ که مسلمان نبوده‌اند، چگونه رفتار می‌کند؟ از نظر علمی باید گفت آن‌ها خدمت کرده‌اند؛ برق را اختراع کرده‌اند و کارهای مفید دیگری انجام داده‌اند. این‌ها کارهای خیرند، اما هر کار خیری دو بُعد دارد.
نمازخواندن، روزه‌گرفتن و انفاق‌کردن، همگی دو بُعد دارند. یک بُعد، بُعد بیرونی و آشکار عمل است که به آن حسن فعلی می‌گویند؛ بُعد دیگر، بُعد درونی عمل است که حسن فاعلی نام دارد. دیگران نماز و روزه و انفاق را می‌بینند. همچنین خدمت دانشمند و اختراع او دیده می‌شود؛ این‌ها حسن فعلی‌اند.
اما حسن فاعلی، نیت و انگیزه انسان است و دیده نمی‌شود. انسان نماز را با چه انگیزه‌ای می‌خواند؟ برای اینکه دیگران ببینند، یا با نیت دیگری؟ پولی را که به فقیر می‌دهد با چه نیتی می‌دهد؟ مسجد را با چه نیتی می‌سازد؟ نیت‌ها دیده نمی‌شوند، اما اصل عمل به همین بُعد درونی آن مربوط است.
إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ
همانا ارزش اعمال به نیت‌هاست
باید دید آن مخترع و مبتکر با چه نیتی اختراع کرده است. اگر هدفش رسیدن به مال یا شهرت بوده، به آن در همین دنیا رسیده است؛ خداوند آن را به او رسانده است. اما اگر واقعاً فقط قصد خدمت به مردم را داشته و دنبال مال، مقام و شهرت نبوده، اجر چنین کاری از بین نمی‌رود. ما از نیت نهایی افراد خبر نداریم؛ خداوند از آن آگاه است.
پس هر عمل خوب و هر خدمتی دو بُعد دارد: بُعد بیرونی و آشکاری که دیگران می‌بینند، و بُعد درونی که به انگیزه و نیت مربوط است. خداوند به قلب‌های شما نگاه می‌کند:
إِنَّ اللَّهَ يَنْظُرُ إِلَى قُلُوبِكُمْ
خداوند به قلب‌های شما می‌نگرد
خداوند می‌بیند در این سال‌ها دعا را با چه نیتی خوانده‌اید؛ در شب قدر برای چه به آنجا آمده‌اید، نشسته‌اید و ناله و زاری کرده‌اید.
یعنی واقعاً انگیزه‌ات این بود که با من ارتباط برقرار کنی، یا انگیزه‌های دیگری تو را به آن مجلس کشانده بود؟ انگیزه‌ها بسیار مهم‌اند. خداوند متعال به قلب‌ها نگاه می‌کند؛ معنایش همین است. اصل مطلب، همان است که درباره نیت گفته‌اند: نیت باید خالص باشد. عملت را خالص کن. نماز خواندن، روزه گرفتن، کار خیر انجام دادن و پول خرج کردن در راه خیر، کارهایی است که همه می‌توانند انجام دهند؛ مهم این است که با چه انگیزه‌ای این کارها را انجام می‌دهی. ان‌شاءالله بتوانیم انگیزه‌هایمان را اصلاح کنیم.
اکنون این صفحه را سریع ترجمه می‌کنم تا ان‌شاءالله جلسه آینده بخشی از صفحه بعد را هم بخوانیم. بحث گسترده است و «کلام، کلام می‌آورد»؛ بحث پیش می‌رود و ادامه پیدا می‌کند. واعظی هم به منبر رفته بود و پایین نمی‌آمد؛ ما هم هرچه می‌خواهیم بحث را تمام کنیم، ادامه پیدا می‌کند.
کمال اخلاص و نفی صفات از خداوند
حضرت می‌فرمایند:
وَكَمَالُ الْإِخْلَاصِ لَهُ نَفْيُ الصِّفَاتِ عَنْهُ، لِشَهَادَةِ كُلِّ صِفَةٍ أَنَّهَا غَيْرُ الْمَوْصُوفِ، وَشَهَادَةِ كُلِّ مَوْصُوفٍ أَنَّهُ غَيْرُ الصِّفَةِ.
کمال اخلاص در توحید این است که صفات ممکنات را از خداوند نفی کنیم. منظور از «نفی صفات از او»، نفی صفات ممکنات است. چرا؟ چون هر صفتی گواهی می‌دهد که غیر از موصوف است، و هر موصوفی نیز گواهی می‌دهد که غیر از صفت است. موصوف و صفت دو چیزند. وقتی می‌گوییم این چادر سیاه است، چادر یک چیز است و سیاهی چیز دیگری. هر صفتی گواهی می‌دهد که غیر از موصوف است و موصوف هم گواهی می‌دهد که غیر از صفت است.
سپس حضرت می‌فرمایند:
فَمَنْ وَصَفَ اللَّهَ سُبْحَانَهُ فَقَدْ قَرَنَهُ، وَمَنْ قَرَنَهُ فَقَدْ ثَنَّاهُ، وَمَنْ ثَنَّاهُ فَقَدْ جَزَّأَهُ.
هرکس خداوند سبحان را به صفات ممکنات وصف کند، برای او قرینی قرار داده است. وقتی چیزی را با صفتی وصف می‌کنیم، آن دو را قرین یکدیگر قرار داده‌ایم؛ مثلاً می‌گوییم این چادر سیاه است. در این صورت، چادر و سیاهی دو چیزند. پس اگر خدا را مانند ممکنات وصف کنیم، برای او قرینی قرار داده‌ایم و در واقع، او را دو چیز فرض کرده‌ایم. هرکس برای خدا قرین قرار دهد، او را دوگانه فرض کرده است؛ و هرکس خدا را دوگانه فرض کند، او را دارای جزء دانسته و تجزیه‌اش کرده است.
حضرت ادامه می‌فرمایند:
وَمَنْ جَزَّأَهُ فَقَدْ جَهِلَهُ، وَمَنْ جَهِلَهُ فَقَدْ أَشَارَ إِلَيْهِ.
هرکس برای خدا جزء قرار دهد، به او نادان است. کسی که خدا را مانند ممکنات دارای اجزا بداند، به او اشاره‌پذیر نیز دانسته است؛ همان‌طور که می‌توان به موجودات دیگر اشاره کرد.
سپس می‌فرمایند:
وَمَنْ أَشَارَ إِلَيْهِ فَقَدْ حَدَّهُ، وَمَنْ حَدَّهُ فَقَدْ عَدَّهُ.
هرکس به خدا اشاره کند، برای او حد و مرز قرار داده است؛ و هرکس برای او حد قرار دهد، او را قابل شمارش دانسته است.
حضرت می‌فرمایند:
وَمَنْ قَالَ فِيمَ فَقَدْ ضَمَّنَهُ، وَمَنْ قَالَ عَلَامَ فَقَدْ أَخْلَى مِنْهُ.
اگر کسی بپرسد «خدا در چیست؟»، خدا را درون چیزی قرار داده است؛ مانند اینکه بگوید خدا در این اتاق است. اگر هم بپرسد «خدا بر چه چیزی است؟» و برای او جایگاهی در نظر بگیرد، خدا را در جایی قرار داده و جاهای دیگر را از او خالی دانسته است.
برخی درباره آیه «الرَّحْمَٰنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَىٰ» تصور می‌کنند خدا بر عرش، به معنای یک جایگاه مشخص، قرار گرفته است. برخی نیز درباره عرش سخنانی گفته‌اند که با آنچه ائمه (ع) درباره عرش فرموده‌اند تفاوت دارد. مقصود حضرت این است که برای خدا جایگاه و مکان در نظر نگیریم.
﴿ الرَّحْمَٰنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَىٰ
﴾خداوند رحمان بر عرش استوا یافت
پس مقصود از نفی صفات، نفی صفات ممکنات از خداوند است؛ صفاتی که در موجودات ممکن می‌بینیم و زائد بر ذات آن‌ها هستند. پیش‌تر گفته شد که تفاوت در این است: صفاتی که درباره خدا به کار می‌بریم عین ذات او هستند، اما در موجودات دیگر زائد بر ذات‌اند. حتی شکل، از ویژگی‌های جسم است و باید از خداوند نفی شود. همچنین نوری که در موجودات ممکن می‌بینیم، همان نوری نیست که بتوان آن را مانند صفات موجودات به خدا نسبت داد.
حضرت می‌فرمایند:
كَائِنٌ لَا عَنْ حَدَثٍ، مَوْجُودٌ لَا عَنْ عَدَمٍ.
خداوند هست، اما نه با حدوث؛ یعنی موجودی حادث نیست. دیگر موجودات حادث‌اند، اما خداوند ازلی و ابدی است. او موجود است، اما نه پس از نیستی. موجودات دیگر پیش‌تر نبوده‌اند و سپس به وجود آمده‌اند؛ اما خداوند از ابتدا بوده و تا پایان هست. برای او نه عدمی در گذشته فرض می‌شود و نه عدمی در آینده؛ وجود او ابتدا و انتها ندارد.
سپس حضرت می‌فرمایند:
مَعَ كُلِّ شَيْءٍ لَا بِمُقَارَنَةٍ، وَغَيْرُ كُلِّ شَيْءٍ لَا بِمُزَايَلَةٍ.
خدا با همه‌چیز هست، اما نه با مقارنت؛ نه آن‌گونه که ما تصور می‌کنیم چیزی قرین چیز دیگری باشد. او غیر از هر چیزی است، اما نه به این معنا که از آن جدا و بی‌ارتباط باشد. پس نه با چیزی مقارن است و نه از آن جدا و بی‌ارتباط.
حضرت می‌فرمایند:
فَاعِلٌ لَا بِمَعْنَى الْحَرَكَاتِ وَالْآلَةِ.
خداوند فاعل و انجام‌دهنده است، اما نه با حرکت و ابزار. کارهایی که ما در این دنیا انجام می‌دهیم با حرکت، جابه‌جایی و ابزار صورت می‌گیرد؛ اما فعل خداوند چنین نیست. در ادامه، ان‌شاءالله می‌خوانیم که کار خداوند ایجاد و انشا است. ما در این دنیا ایجاد نمی‌کنیم؛ کارهای ما ترکیب کردن و پیوند دادن چیزهاست، اما خداوند از هیچ پدید می‌آورد.
حضرت می‌فرمایند:
بَصِيرٌ إِذْ لَا مَنْظُورَ إِلَيْهِ مِنْ خَلْقِهِ.
خداوند بیناست، اما نه به این معنا که برای رفع حاجتی به چیزی نظر کند. انسان‌ها وقتی چیزی را زیر نظر می‌گیرند، معمولاً حاجتی دارند؛ اما خداوند بصیر است و بصیرت او عین ذات اوست، نه برای برآوردن حاجتی.
و نیز می‌فرمایند:
مُتَوَحِّدٌ إِذْ لَا سَكَنَ يَسْتَأْنِسُ بِهِ، وَلَا يَسْتَوْحِشُ لِفَقْدِهِ.
خداوند یگانه است و به همدمی نیاز ندارد تا با او انس بگیرد. ما به کسی نیاز داریم که با او مأنوس شویم و از وحشت بیرون بیاییم؛ اما نه وحشت برای خداوند تصور می‌شود و نه نیاز به آرامش گرفتن از دیگری.
وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ.