جلسه اول(تنها جلسه)

أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین، والصلاة والسلام على أشرف الأنبیاء والمرسلین، حبیب قلوب الصادقین، أبی‌القاسم المصطفى محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد وعلى أهل بیته الطیبین الطاهرین، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعین من الآن إلى قیام یوم الدین.

زمینه خطبه

در محضر خطبه سی‌ونهم نهج‌البلاغه امیرالمؤمنین (ع) هستیم. این خطبه را حضرت هنگامی ایراد کردند که از حمله نعمان بن بشیر، یار معاویه، به عین‌التمر آگاه شدند.

معاویه روزی از اطرافیان خود پرسید چه کسی حاضر است در عراق ناامنی ایجاد کند. این ماجرا در ادامه غارت‌هایی بود که پیش‌تر درباره آن صحبت شد. نعمان بن بشیر داوطلب شد و معاویه نیز دو هزار نفر در اختیارش گذاشت تا به عراق برود و آنجا را ناامن کند، نه اینکه وارد جنگی گسترده شود.

نعمان بن بشیر با مالک بن کعب، فرماندار عین‌التمر از سوی امیرالمؤمنین (ع)، سابقه اختلاف داشت. مالک پیش‌تر او را گرفته و به زندان انداخته بود و نعمان می‌خواست تلافی کند. عین‌التمر در نزدیکی کوفه قرار داشت. نعمان با سپاهی دو هزارنفری به سوی آنجا حرکت کرد.

نعمان بن بشیر پیشینه‌ای شناخته‌شده داشت. هنگامی که عثمان کشته شد، او لباس عثمان و انگشت نائله، همسر عثمان، را که قطع شده بود برداشت و نزد معاویه برد. معاویه نیز پیراهن عثمان را بر نیزه کرد و آن را دستاویز قرار داد. نعمان بعداً از نزدیکان معاویه و قاضی او شد.

از سوی دیگر، چون در عین‌التمر امنیت برقرار بود، مالک بن کعب نیروهایش را مرخص کرده بود و فقط صد نفر نزد او مانده بودند. وقتی از حرکت نعمان با سپاهی دو هزارنفری باخبر شد، برای امیرالمؤمنین (ع) نامه نوشت و درخواست کمک کرد. حضرت مردم را فراخواندند و از آنان خواستند به یاری مالک و همراهانش بروند، اما کسی پاسخ مثبتی نداد. حضرت سران قبایل را نیز دعوت و نصیحت کردند. پس از این تلاش‌ها، حدود سیصد نفر فراهم شدند.

مالک در نامه‌ای دیگر به حضرت نوشت که نیروهای کمکی به او نرسیده‌اند، اما پنجاه نفر دیگر فراهم کرده و با همان صد و پنجاه نفر در برابر سپاه نعمان ایستاده است. او خبر داد که نعمان را شکست داده و دیگر به نیروی کمکی نیاز ندارد. حضرت از بی‌اعتنایی مردم و کم‌رمقی نیروهایی که پس از آن همه سفارش فراهم شدند، ناراحت بودند. خطبه سی‌ونهم گلایه حضرت از کسانی است که برای یاری برادران خود در عین‌التمر به میدان نیامدند.

گلایه امیرالمؤمنین (ع) از بی‌اعتنایی مردم

مُنِيتُ بِمَنْ لَا يُطِيعُ إِذَا أَمَرْتُ، وَلَا يُجِيبُ إِذَا دَعَوْتُ.

عبارت «مُنِيتُ» یعنی گرفتار شدم. حضرت می‌فرمایند: گرفتار کسانی شده‌ام که وقتی دستور می‌دهم اطاعت نمی‌کنند و وقتی دعوتشان می‌کنم پاسخ نمی‌دهند.

لَا أَبَا لَكُمْ.

«لا أبا لکم» در ظاهر یعنی «ای بی‌پدران»، اما در زبان عربی تعبیری برای سرزنش و مذمت است؛ یعنی ای بی‌ریشه‌ها و بی‌اصالت‌ها. مقصود این نیست که واقعاً پدری نداشته‌اند، بلکه حضرت آنان را به نداشتن تربیت و اصالت نکوهش می‌کنند. پدران در گذشته فرزندانشان را برای آخرت تربیت می‌کردند و مسائل رزمی و جهاد را نیز به آنان می‌آموختند. در سخنان امیرالمؤمنین (ع) نیز آمده است که فرزند برای آخرت آفریده شده، نه برای دنیا.

مَا تَنْتَظِرُونَ بِنَصْرِكُمْ رَبَّكُمْ؟

حضرت می‌فرمایند: برای یاری پروردگارتان منتظر چه هستید؟

أَمَا دِينٌ يَجْمَعُكُمْ، وَلَا حَمِيَّةٌ تُحْمِشُكُمْ؟

«حمیت» به معنای غیرت است. حضرت می‌پرسند: آیا دینی نیست که شما را گرد هم آورد؟ آیا غیرتی نیست که شما را به خشم آورد؟ خداوند غریزه غضب را در وجود انسان قرار داده تا از خود و آنچه باید از آن دفاع کند، حمایت کند. همان‌گونه که شهوت برای تداوم نسل قرار داده شده، غضب نیز نیروی دفاع و غیرت است. انسان با غیرت از دین، خانواده و شهر خود دفاع می‌کند؛ اما افراد بی‌غیرت تماشا می‌کنند و هیچ واکنشی نشان نمی‌دهند.

أَقُومُ فِيكُمْ مُسْتَصْرِخًا، وَأُنَادِيكُمْ مُتَغَوِّثًا.

«مستصرخ» از «صراخ» به معنای فریاد زدن است. حضرت می‌فرمایند: میان شما می‌ایستم و فریاد می‌زنم و کمک می‌خواهم؛ «الغوث، الغوث».

فَلَا تَسْمَعُونَ لِي قَوْلًا، وَلَا تُطِيعُونَ لِي أَمْرًا.

اما شما نه به سخنم گوش می‌دهید و نه از فرمانم اطاعت می‌کنید.

حَتَّى تَكْشِفَ الْأُمُورُ عَنْ عَوَاقِبِ الْمَسَاءَةِ.

آن‌قدر کوتاهی می‌کنید و به سخن من گوش نمی‌دهید تا سرانجام کارها به عواقب ناگوار بینجامد.

فَمَا يُدْرَكُ بِكُمُ الثَّارُ، وَلَا يُبْلَغُ بِكُمْ مَرَامٌ.

«ثار» یعنی انتقام. حضرت می‌فرمایند: به‌وسیله شما نمی‌توان انتقامی گرفت و با شما نمی‌توان به مقصودی رسید.

یاری برادران در عین‌التمر

دَعَوْتُكُمْ إِلَى نَصْرِ إِخْوَانِكُمْ.

حضرت مردم را به یاری برادرانشان در عین‌التمر دعوت کردند؛ مالک بن کعب و همراهانش به کمک نیاز داشتند و دشمن به سوی آنان آمده بود.

فَجَرْجَرْتُمْ جَرْجَرَةَ الْجَمَلِ الْأَسَرِّ.

حضرت عذرها و ناله‌های کسانی را که از شرکت در جنگ سر باز می‌زنند، به ناله شتری تشبیه می‌کنند که به بیماری «أَسَرّ» گرفتار شده است.

وَتَثَاقَلْتُمْ تَثَاقُلَ النِّضْوِ الْأَدْبَرِ.

«نِضْو» شتر لاغر و ناتوان است و «أَدْبَر» به شتری گفته می‌شود که پشتش زخم شده است. چنین شتری توان بارکشی ندارد. حضرت می‌فرمایند شما نیز سنگینی کردید و از حرکت بازماندید، مانند شتر لاغری که پشتش زخم شده باشد. این تعبیرها وصف کسانی است که برای نرفتن به جنگ بهانه می‌آورند و عقب می‌کشند.

ثُمَّ خَرَجَ إِلَيَّ مِنْكُمْ جُنَيْدٌ مُتَذَائِبٌ ضَعِيفٌ.

«جُند» یعنی لشکر و «جُنید» یعنی لشکری کوچک. پس از آن همه سفارش و تأکید حضرت، تنها لشکری کوچک به سوی ایشان آمد؛ حدود سیصد نفر که ضعیف و ناتوان بودند. «متذائب» نیز به معنای مضطرب است؛ مانند گرگی که گاهی با شتاب حمله می‌کند و گاهی دچار ترس و اضطراب می‌شود.

كَأَنَّمَا يُسَاقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ.

حضرت می‌فرمایند گویی آنان را به سوی مرگ می‌برند و خود به آن می‌نگرند.

این تعبیر در آیه ششم سوره انفال نیز آمده است:

﴿ يُجَادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَمَا تَبَيَّنَ كَأَنَّمَا يُسَاقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ ﴾

با تو درباره حق، پس از آنکه آشکار شد، جدال می‌کنند؛ گویی آنان را به سوی مرگ می‌رانند و خود می‌نگرند.

وقتی حق برای انسان روشن شد، باید از آن حمایت کند. پس از آنکه حق آشکار شد، کوتاهی و عقب‌نشینی معنا ندارد. این خطبه گلایه امیرالمؤمنین (ع) از کسانی است که با وجود درخواست حضرت، برای یاری برادران خود در عین‌التمر آماده نشدند. در نهایت، همان‌طور که گفتیم، مالک نوشت که با نیروهای اندکی که فراهم کرده بود، دشمن را شکست داده و دیگر به کمک نیاز ندارد.

نعمان بن بشیر بعدها، پس از شهادت امیرالمؤمنین (ع)، از سوی معاویه والی کوفه شد. پنجم شوال روزی است که مسلم بن عقیل (ع) وارد کوفه می‌شود و در آن زمان نعمان بن بشیر والی کوفه بود. در مدتی که نعمان والی بود، واکنش جدی‌ای در برابر مسلم نشان نداد و کار مسلم در کوفه گسترش یافت. یزید نیز همان روش پدرش را ادامه داد.

در دوره یزید نیز نعمان بن بشیر حاکم کوفه بود. یزید دید که او نمی‌تواند در برابر مسلم بن عقیل (ع) برخوردی جدی داشته باشد؛ ازاین‌رو برکنارش کرد و ابن‌زیاد را به جای او گماشت. پس پیش از ابن‌زیاد، نعمان بن بشیر حاکم کوفه بود. او از گذشته از کارگزاران معاویه به شمار می‌رفت و یزید نیز او را در مقامش نگه داشت تا آنکه دریافت نمی‌تواند کاری از پیش ببرد و برکنارش کرد. این، گزارشی اجمالی درباره این خطبه بود.

ان‌شاءالله هر جا حق را تشخیص دادیم، در حمایت از آن کوتاهی نکنیم. همه می‌دانند که امیرالمؤمنین (ع) واجب‌الاطاعه است. کوتاهی در برابر امامی که اطاعت از او واجب است، بسیار خطرناک است. تثاقل، زمین‌گیر شدن، اظهار ناتوانی و عجز و بهانه‌آوردن، همه نشانه ضعف‌اند و گناه به شمار می‌روند. باید مراقب باشیم که به این گناهان گرفتار نشویم. از خداوند متعال می‌خواهیم این توفیق را به ما عطا کند تا در همه دوران‌ها و هر جا که هستیم، به فرمایشات امیرالمؤمنین (ع) جامه عمل بپوشانیم.

وَصَلَّى اللهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ. اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ