جلسه اول(تنها جلسه)

أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحيم. الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي‌القاسم المصطفى محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد، وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين من الآن إلى قيام يوم الدين.

خطبه چهل‌ونهم نهج‌البلاغه

در محضر خطبه چهل‌ونهم نهج‌البلاغه هستیم. سید رضی (رحمةالله‌علیه) درباره این خطبه می‌فرماید: «وَفِيهِ جُمْلَةٌ مِنْ صِفَاتِ الرُّبُوبِيَّةِ وَالْعِلْمِ الْإِلَهِيِّ»؛ یعنی در این خطبه بخشی از صفات خدای متعال و علم الهی بیان شده است.

این خطبه از خطبه‌های اعتقادی امیرالمؤمنین (ع) است و درباره صفات جمالیه و جلالیه خداوند و گستردگی علم او سخن می‌گوید. آشنایی با حکمت و فلسفه در فهم این مباحث اهمیت دارد. در نهج‌البلاغه خطبه‌هایی هست که مباحث اعتقادی و فلسفی عمیقی دارند؛ از جمله خطبه اول که خطبه‌ای توحیدی است و خطبه اشباح که بعداً به آن می‌رسیم. این خطبه نیز از مباحث اعتقادی برخوردار است، هرچند مختصر است و ما هم به اختصار آن را دنبال می‌کنیم. برخی از مطالب دقیق است و به دقت نیاز دارد.

خطبه با این عبارت آغاز می‌شود:

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي بَطَنَ خَفِيَّاتِ الْأُمُورِ، وَدَلَّتْ عَلَيْهِ أَعْلَامُ الظُّهُورِ، وَامْتَنَعَ عَلَى عَيْنِ الْبَصِيرِ

آگاهی خداوند از امور پنهان

معنای «بَطَنَ خَفِيَّاتِ الْأُمُورِ»

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرماید: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي بَطَنَ خَفِيَّاتِ الْأُمُورِ»؛ سپاس خدایی را که به امور پنهان و اسرار جهان آگاه است.

شارحان نهج‌البلاغه برای این جمله چند احتمال ذکر کرده‌اند. نخست اینکه «بَطَنَ» به معنای دانستن و آگاه‌بودن باشد؛ یعنی سپاس خدایی را که به اسرار آفرینش آگاه است. احتمال دوم این است که «بَطَنَ» به معنای پنهان‌کردن باشد؛ یعنی خداوند امور پنهان را پنهان کرده و اختفای آن‌ها به اراده اوست. احتمال سوم این است که خود خداوند از هر باطنی باطن‌تر و از هر امر پنهانی، پنهان‌تر است.

در جهان، امور آشکار و پنهان وجود دارد؛ اما پنهان‌بودن، نسبت به ماست. برای خداوند چیزی پنهان نیست و همه‌چیز نزد او آشکار است. بسیاری از امور در جهان آفرینش برای انسان پنهان‌اند؛ برای نمونه، جن و روح انسان از اموری هستند که با آنکه وجودشان را می‌پذیریم، از ما پنهان‌اند. پس اسرار بسیاری در نظام آفرینش هست، اما پنهان‌بودن آن‌ها نسبت به ماست.

این نکته به تفاوت علم ما با علم خداوند مربوط می‌شود. علم ما به اشیا معمولاً علم حصولی است، اما علم خداوند به اشیا علم حضوری است؛ یعنی همه‌چیز نزد خداوند حاضر است و هیچ‌چیز از او پنهان نیست.

علم حصولی و علم حضوری

برای روشن‌شدن تفاوت این دو نوع علم، حکما تعبیری دارند: «صَفَحاتُ الأَعیانِ عِندَ اللهِ کَصَفَحاتِ الأَذهانِ عِندَنا»؛ یعنی وجودهای خارجی نزد خداوند، مانند صورت‌های ذهنی نزد ما هستند.

ما همین‌جا نشسته‌ایم و می‌توانیم در ذهن خود کوهی از طلا را تصور کنیم یا تصویری از دریا بسازیم. صورت آن کوه یا دریا در ذهن ماست. وقتی یکدیگر را می‌بینیم، صورت هر یک از ما در ذهن دیگری حضور دارد. اما خودِ اشیای خارجی در ذهن ما نیستند؛ آنچه در ذهن قرار می‌گیرد، صورت آن‌هاست. مثلاً وقتی ساعتی را تصور می‌کنید، صورت ساعت در ذهن شماست، نه خود ساعت.

پس علم ما به اشیای خارجی به‌واسطه صورت آن‌هاست و به همین دلیل علم حصولی نامیده می‌شود. اما علم ما به صورت‌هایی که در ذهن خود داریم، بی‌واسطه است؛ آن صورت‌ها نزد ما حاضرند. از این جهت، علم ما به صورت‌های ذهنی‌مان علم حضوری است.

انسان صورت‌های ذهنی بسیاری می‌سازد؛ از تصورات و توهمات گرفته تا امور عقلی. هرچه در ذهن انسان تصویر می‌شود و انسان آن را پدید می‌آورد، نزد خودش حاضر است و علم به آن حضوری است. علم خداوند نیز به همه موجودات، علم حضوری است.

﴿

وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ

﴾

هیچ‌چیزی به اندازه ذره‌ای در زمین و آسمان از پروردگارت پنهان نمی‌ماند.

هیچ ذره‌ای در آسمان و زمین از خداوند پنهان نیست و همه‌چیز نزد او حاضر است. آنچه برای ما پنهان است، به این دلیل است که علم ما حصولی و محدود است؛ اما علم خداوند حدی ندارد و به همه‌چیز احاطه دارد. چنان‌که در تعبیر حکما آمده است: «صَفَحاتُ الأَعیانِ عِندَ اللهِ کَصَفَحاتِ الأَذهانِ عِندَنا»؛ همان‌طور که صورت‌های ذهنی ما نزد خودمان حاضرند، همه موجودات نیز نزد خداوند حاضرند.

بنابراین، وقتی می‌گوییم اموری پنهان‌اند، منظور این است که از نظر ما پنهان‌اند. معنای «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي بَطَنَ خَفِيَّاتِ الْأُمُورِ» این است که خداوند به امور پنهان آگاه است؛ همچنین پنهان‌بودن امور به اراده اوست و خود او از هر باطنی باطن‌تر است.

هر چیزی ظاهری دارد و باطنی؛ اما همه باطن‌ها نزد خداوند آشکارند. در عین حال، ما به ذات خداوند علم نداریم و او را از راه صفاتش می‌شناسیم. از این جهت، ذات خداوند برای ما پنهان است.

حکما تعبیر زیبایی دارند: «وُجُودُهُ مِنْ أَظْهَرِ الْأَشْيَاءِ وَكُنْهُهُ فِي غَايَةِ الْخَفَاءِ»؛ وجود خداوند آشکارترین چیزهاست، اما کنه ذات او در نهایت پنهانی است. خداوند نور است و ظهور همه‌چیز از اوست.

﴿

اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ

﴾

خداوند هم خود آشکار است و هم آشکارکننده همه‌چیز؛ ظهور موجودات از نور اوست. پنهان‌بودن او به سبب شدت ظهور اوست. برای مثال، اگر نور پیوسته شدیدتر شود، از جایی به بعد توان دیدن آن را نداریم. کسی نمی‌تواند به خورشید در اوج تابش آن نگاه کند؛ این از شدت ظهور آن است. خداوند نیز از شدت ظهورش پنهان است.

«وُجُودُهُ مِنْ أَظْهَرِ الْأَشْيَاءِ وَكُنْهُهُ فِي غَايَةِ الْخَفَاءِ»؛ با این حال، هیچ‌کس به کنه ذات خداوند دسترسی ندارد و ما او را از راه صفاتش می‌شناسیم. پس باطن‌ترینِ باطن‌ها، ذات خداوند است.

نشانه‌های ظهور خداوند

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرماید: «وَدَلَّتْ عَلَيْهِ أَعْلَامُ الظُّهُورِ»؛ نشانه‌های ظهور بر خداوند دلالت می‌کنند. در جهان آفرینش نشانه‌های بسیاری از خداوند وجود دارد و ما معمولاً او را از راه این نشانه‌ها می‌شناسیم.

هرچه علم انسان پیشرفت کند، نشانه‌های بیشتری از خداوند می‌شناسد. آیات آفاقی، مانند نظام آفرینش، دریا، آسمان و کهکشان‌ها، همگی نشانه‌های خداوند هستند. انسان هرچه را در افق‌های گوناگون جهان می‌بیند، می‌تواند نشانه‌ای از خداوند بداند؛ زیرا این‌ها آثار اویند و اثر بر مؤثر دلالت می‌کند.

گاهی انسان با نگاه به آیات آفاقی به خداوند پی می‌برد و گاهی با نگاه به آیات انفسی؛ یعنی با نگریستن به خودش. در روایت آمده است:

مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ

هرکس خود را بشناسد، پروردگارش را شناخته است.

شاعر نیز می‌گوید:

به صحرا بنگرم، صحرا تو بینمبه دریا بنگرم، دریا تو بینم

به هر جا بنگرم، کوه و در و دشتجمال زیبای تو بینم، بابا تو

انسان هرجا در جهان آفرینش بنگرد، اثر خداوند و نشانه ظهور او را می‌بیند.

امتناع رؤیت خداوند

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرماید: «وَامْتَنَعَ عَلَى عَيْنِ الْبَصِيرِ»؛ حتی چشم بینا و تیزبین نیز از دیدن خداوند ناتوان است. هیچ بینایی نمی‌تواند خداوند را ببیند.

﴿

لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ

﴾

چشم‌ها او را درنمی‌یابند و او چشم‌ها را درمی‌یابد.

چشم‌ها محدود را می‌بینند: جسم و امور جسمانی را، و آنچه مکان و زمان دارد. خداوند جسم نیست و از امور جسمانی به شمار نمی‌آید؛ مکان و زمان ندارد. آنچه با چشم دیده می‌شود، باید در دایره جسم و جسمانیات باشد؛ چیزی که مکان دارد و جابه‌جا می‌شود، یا در زمان حاضر است و ممکن است فردا نباشد. اما نامحدود و نامتناهی را نمی‌توان با چشم دید. تفاوت وجود خدا با وجودهای دیگر همین است؛ همه را «هست» می‌دانید...

انسان هست، حیوان هست، آسمان هست و زمین هست؛ همه هستند و از حیث هستی با یکدیگر مشترک‌اند. سنخ وجود همه یکی است، اما تفاوتشان در این است که همهٔ وجودها محدودند، جز وجود خداوند که نامحدود و نامتناهی است.

وجود و ماهیت موجودات

همهٔ موجودات، جز خداوند، هم وجود دارند و هم چیستی. وقتی به چیزی اشاره می‌کنید و می‌گویید «این انسان است»، «این درخت است»، «این آسمان است» یا «این دیوار است»، در کنار اصل وجود، چیستی آن را هم بیان می‌کنید. وجودِ همهٔ آن‌ها از این جهت مشترک است؛ تفاوتشان در ماهیت آن‌هاست: این انسان است، آن حیوان یا درخت.

ماهیت، نشان‌دهندهٔ تفاوت و مابه‌الامتیاز موجودات است. انسان برای شناخت تفاوت‌ها، ماهیت‌ها را انتزاع می‌کند؛ درحالی‌که ماهیت، چیزی جداگانه در کنار وجود نیست. ماهیت برداشتی است که ذهن از وجود خارجی و ویژگی‌های محدود آن دارد. به‌سبب خصوصیات یک موجود، آن را انسان می‌نامیم و به‌سبب خصوصیات موجودی دیگر، آن را درخت می‌خوانیم. این‌ها ماهیت‌هایی هستند که از وجود خارجی انتزاع می‌شوند و اعتباری‌اند؛ نه اینکه در کنار وجود، چیزی دیگر به نام ماهیت قرار داشته باشد.

حکما دربارهٔ اصالت وجود و اصالت ماهیت بحث‌های مفصلی دارند و اصل را وجود می‌دانند. ماهیت از حدها و محدودیت‌ها پدید می‌آید؛ ذهن با درنظرگرفتن موجود محدود و خصوصیاتش، نامی بر آن می‌گذارد. بنابراین، خداوند وجودِ صرف و محض است و ماهیت ندارد. چون ماهیت از محدودیت انتزاع می‌شود و وجود خدا نامحدود و نامتناهی است، ماهیتی ندارد.

به همین دلیل، وجود صرف خداوند با چشم قابل رؤیت نیست. چشم، موجودات محدود را می‌بیند؛ اما نمی‌تواند نامتناهی را ببیند.

فَلَا عَيْنُ مَنْ لَمْ يَرَهُ تُنْكِرُهُ، وَلَا قَلْبُ مَنْ أَثْبَتَهُ يُبْصِرُهُ

اینکه چشم خدا را نمی‌بیند، به معنای انکار خدا نیست. مگر هر چیزی را که انسان نمی‌بیند، انکار می‌کند؟ چیزهای بسیاری هست که انسان نمی‌بیند، اما منکرشان نمی‌شود. همچنین قلبی که خدا را اثبات می‌کند، نمی‌تواند او را ببیند. پس نه کسی که خدا را نمی‌بیند می‌تواند صرفاً به این دلیل منکر او باشد، و نه کسی که با قلبش خدا را اثبات کرده است، می‌تواند خدا را ببیند. این همان نکته‌ای است که پیش‌تر بیان شد: خداوند بر چشم بینا نیز دست‌نیافتنی است.

برتری و نزدیکی خداوند

سَبَقَ فِي الْعُلُوِّ فَلَا شَيْءَ أَعْلَى مِنْهُ، وَقَرُبَ فِي الدُّنُوِّ فَلَا شَيْءَ أَقْرَبُ مِنْهُ

خداوند در برتری از همه بالاتر است و هیچ چیزی برتر از او نیست؛ درعین‌حال، در نزدیکی به انسان نیز هیچ چیزی به او نزدیک‌تر نیست. در قرآن می‌خوانیم:

﴿

وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ

﴾

ما از رگ گردن به او نزدیک‌تریم.

در این باره، ماجرایی از امام کاظم (ع) نقل شده است. ابوحنیفه و همراهانش نزد امام صادق (ع) آمدند و از فرزند ایشان شکایت کردند. گفتند: «فرزند شما کاظم (ع) نماز می‌خواند و مردم پیوسته از پیش روی او رفت‌وآمد می‌کردند، اما او چیزی نگفت و اعتراضی نکرد.»

امام صادق (ع) سخنانشان را شنید و امام کاظم (ع) را فراخواند. سپس فرمود: «فرزندم، ابوحنیفه می‌گوید تو نماز می‌خواندی و مردم از پیش رویت رفت‌وآمد می‌کردند، اما چیزی نگفتی. چه می‌گویی؟» امام کاظم (ع) فرمود: «درست می‌گوید؛ اما من در برابر کسی ایستاده بودم که از همه به من نزدیک‌تر است.»

درست می‌گوید؛ اما من در برابر کسی ایستاده بودم که از همه به من نزدیک‌تر است.

در روایتی آمده است که امام صادق (ع) فرزندش را به سینه چسباند و فرمود: «تو نگه‌دارندهٔ اسرار الهی هستی.»

تو نگه‌دارندهٔ اسرار الهی هستی.

این معنا را امام کاظم (ع) درک می‌کند: خداوند از انسان به رگ گردنش نزدیک‌تر است. در مکه و مدینه دیده‌اید که برخی از اهل سنت هنگام نماز نمی‌گذارند کسی از پیش رویشان عبور کند. اگر کسی عبور کند، ممکن است او را بزنند یا کنار بزنند. آنان برای جلوگیری از عبور دیگران، چیزی مانند تسبیح را پیش روی خود می‌گذارند تا اگر کسی خواست عبور کند، از پشت آن بگذرد. من بارها در مکه دیده‌ام که کسانی را به‌خاطر عبور از پیش روی نمازگزار کنار زده‌اند.

آن‌ها این کار را برای آن انجام می‌دهند که حواسشان پرت نشود و توجهشان به خدا باشد. از همین رو، به امام صادق (ع) اعتراض کردند که مردم هنگام نماز از پیش روی امام کاظم (ع) رفت‌وآمد می‌کردند و او چیزی نگفت. اما وقتی خداوند از هر چیزی به انسان نزدیک‌تر است، دیگر مانع گذاشتن چه معنایی دارد؟

برتری خداوند به این معنا نیست که در مکانی بالاتر از آسمان‌ها قرار دارد. این برتری، برتری واقعی و رتبه‌ای است؛ خداوند از همه‌چیز برتر است. همچنین این برتری مانند برتری یک رئیس بر دیگران نیست که موجب ترس و فاصله شود. خداوند از همه برتر و درعین‌حال به همه نزدیک‌تر است.

فَلَا اسْتِعْلَاؤُهُ بَاعَدَهُ عَنْ شَيْءٍ مِنْ خَلْقِهِ، وَلَا قُرْبُهُ سَاوَاهُمْ فِي الْمَكَانِ بِهِ

برتری و استعلای خداوند باعث دوری او از هیچ‌یک از مخلوقاتش نیست. همان‌طور که نزدیکی خداوند به مخلوقات به معنای هم‌رتبه‌شدن او با آنان یا یکی‌بودن با مخلوقات نیست. پس نه برتری خداوند موجب دوری او از مخلوقات است و نه نزدیکی‌اش به معنای برابری با آنان.

شناخت صفات خداوند

لَمْ يُطْلِعِ الْعُقُولَ عَلَى تَحْدِيدِ صِفَتِهِ، وَلَمْ يَحْجُبْهَا عَنْ وَاجِبِ مَعْرِفَتِهِ

خداوند عقل‌ها را بر محدودکردن صفات خود آگاه نساخته است. انسان می‌تواند صفات محدود را بررسی کند؛ برای نمونه، علم من و شما را با یکدیگر مقایسه کند و دربارهٔ اندازهٔ آن داوری کند. اما دربارهٔ علم خداوند چنین نیست. انسان برای تعیین حد و اندازهٔ چیزی باید بر آن احاطه داشته باشد؛ درحالی‌که عقل ما توان محدودکردن صفات خدا را ندارد.

ذات خداوند بر ما پوشیده است و صفات او را نیز نمی‌توانیم محدود کنیم. این عبارت نقدی بر اصالت عقل است؛ این دیدگاه که هرچه هست از راه عقل به دست می‌آید. کسانی مانند دکارت و اسپینوزا از عقل‌گرایان بوده‌اند، اما امیرالمؤمنین (ع) بیان می‌فرمایند که عقل توان محدودکردن صفات خداوند را ندارد.

صفات خداوند برخاسته از وجود اوست. وقتی وجود خدا نامحدود است، صفات او نیز نامحدودند: علم خدا نامتناهی است، قدرت او نامتناهی است و حیات او نیز نامتناهی است. پس برای صفات خدا حدی نمی‌توان تعیین کرد.

وَكَمَالُ الْإِخْلَاصِ لَهُ نَفْيُ الصِّفَاتِ عَنْهُ

کمال اخلاص دربارهٔ خداوند این است که صفات محدود را از او نفی کنیم. علم خدا مانند علم من یا علم دیگر انسان‌ها نیست؛ علم بشر محدود است، اما علم خداوند نامحدود است.

بااین‌حال، خداوند عقل انسان را از معرفت خود محروم نکرده است. عقل نمی‌تواند صفات خدا را محدود کند، اما شناخت خداوند بر آن واجب است. عقل درمی‌یابد که شناخت و عبادتِ منعم و کرنش در برابر او لازم است. پس ناتوانی از محدودکردن صفات خدا به معنای محروم‌بودن از هرگونه معرفت او نیست؛ انسان به اندازهٔ توان خود می‌تواند خداوند را بشناسد.

فَهُوَ الَّذِي تَشْهَدُ لَهُ أَعْلَامُ الْوُجُودِ، وَإِقْرَارُ قَلْبِ ذِي الْجُحُودِ

نشانه‌های وجود، بر خداوند گواهی می‌دهند. هرچه پیرامون انسان و در هستی وجود دارد، نشانه‌ای بر خداوند است؛ حتی قلب کسانی که منکر خدا هستند. این عبارت به چه چیزی اشاره دارد؟

اگر منکران خدا در دریا سوار کشتی شوند و به تنگنا بیفتند، هنگامی که دستشان از همه‌جا کوتاه شود، به نقطه‌ای توجه می‌کنند که نامش خداست:

﴿ فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ ﴾

چون بر کشتی سوار شوند، خدا را با اخلاص می‌خوانند.

«ذِي الْجُحُودِ» یعنی منکر خدا. قلب منکران نیز به وجود خدای متعال اقرار می‌کند؛ در بزنگاه‌ها، سختی‌ها و گرفتاری‌ها، انسان به نقطه‌ای خاص توجه می‌کند و آن نقطه خداست.

تَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يَقُولُ الْمُشَبِّهُونَ بِهِ وَالْجَاحِدُونَ لَهُ عُلُوًّا كَبِيرًا

خدای متعال برتر از آن چیزی است که تشبیه‌کنندگان می‌گویند. «مشبّهه» کسانی هستند که خدا را به انسان تشبیه می‌کنند؛ برای خدا دست، چشم و گوش قائل می‌شوند. این سخنان نادرست است و خداوند از آنچه تشبیه‌کنندگان می‌گویند، برتر است.

روایتی نقل شده است که شخصی نزد امام صادق (ع) آمد و گفت: بعضی می‌گویند خداوند آدم را به صورت خودش آفریده است. حضرت فرمودند که این افراد سخنی از پیامبر (ص) شنیده‌اند و آن را نادرست معنا کرده‌اند. پیامبر (ص) دیدند گروهی به یکدیگر دشنام می‌دهند و همدیگر را لعن می‌کنند. حضرت فرمودند چنین نکنید؛ شما با این کار به یکدیگر اهانت می‌کنید، در حالی که خداوند انسان را آفریده است. مقصود این نیست که خداوند صورتی دارد و آدم را شبیه صورت خود آفریده است؛ خداوند صورت ندارد. مقصود این است که صورت انسان، صورتی مقدس است و همه انسان‌ها از نسل آدم‌اند.

خداوند از گفته‌های تشبیه‌کنندگان و نیز از گفته‌های کسانی که او را انکار می‌کنند، بسیار برتر است. این، اجمالی از خطبه چهل‌ونه نهج‌البلاغه بود. این موضوع جای بحث بسیار دارد و در اینجا تنها به‌اختصار به آن پرداختیم.

وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ. اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ.

@@MDX-END@@