جلسه سوم

أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحيم. الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي‌القاسم المصطفى محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد، وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين.

دعای امیرالمؤمنین (ع) برای پیامبر اکرم (ص)

در این جلسه، بخش سوم و پایانی خطبه ۷۲ نهج‌البلاغه را می‌خوانیم. در جلسه نخست، به‌عنوان مقدمه، درباره توجه به خداوند متعال سخن گفتیم؛ خدایی که زمین را گسترش داده، آسمان‌ها را نگه داشته و انسان‌ها را آفریده است. در جلسه دوم نیز دعای امیرالمؤمنین (ع) برای پیامبر اکرم (ص) را خواندیم و به بیست‌وپنج صفت و ویژگی آن حضرت اشاره کردیم.

در این بخش، امیرالمؤمنین (ع) دو دعای جامع دارند: دعایی برای وجود مقدس پیامبر اسلام، حضرت محمد (ص)، و دعایی برای خود و ما، تا در معیت پیامبر باشیم.

دعای نخست، دعایی جامع برای پیامبر اکرم (ص) است:

اللَّهُمَّ افْسَحْ لَهُ مُفْسَحًا فِي ظِلِّكَ، وَاجْزِهِ مُضَاعَفَاتِ الْخَيْرِ مِنْ فَضْلِكَ، وَأَعْلِ عَلَى بِنَاءِ الْبَانِينَ بِنَاءَهُ، وَأَكْرِمْ لَدَيْكَ مَنْزِلَتَهُ، وَأَتْمِمْ لَهُ نُورَهُ، وَاجْزِهِ مِنِ ابْتِعَاثِكَ لَهُ مَقْبُولَ الشَّهَادَةِ، مَرْضِيَّ الْمَقَالَةِ، ذَا مَنْطِقِ عَدْلٍ، وَخُطْبَةِ فَصْلٍ.

وجود مقدس پیامبر، وجودی است که جهان خلقت برای او آفریده شده است. پیامبر اکرم (ص) علت غایی جهان خلقت است. در حدیث قدسی آمده است:

يَا أَحْمَدُ، لَوْلَاكَ لَمَا خَلَقْتُ الْأَفْلَاكَ، وَلَوْلَا عَلِيٌّ لَمَا خَلَقْتُكَ، وَلَوْلَا فَاطِمَةُ لَمَا خَلَقْتُكُمَا.

«لولاك لما خلقت الأفلاك»؛ ای رسول خدا، اگر تو نبودی، افلاکی وجود نداشت. این سخن به فلسفه آفرینش جهان خلقت اشاره دارد و جایگاه پیامبر اکرم (ص)، امیرالمؤمنین (ع) و حضرت فاطمه زهرا (س) را بیان می‌کند. البته این‌که این چه نوع خلقتی است، بحثی جداگانه دارد.

پیامبر اکرم (ص) و ائمه (ع) پیش از خلقت مادی خود در این جهان، خلقتی نورانی داشته‌اند. در خطبه نخست نهج‌البلاغه درباره آفرینش آسمان‌ها و زمین سخن گفتیم. کسی می‌تواند کیفیت آفرینش آسمان‌ها و زمین را بیان کند که ناظر بر آن بوده باشد. امیرالمؤمنین (ع) در آن خطبه، کیفیت خلقت آسمان و زمین را بیان می‌فرمایند؛ پس ایشان پیش از آدم و پیش از آفرینش آسمان‌ها و زمین وجود داشته‌اند و آن‌ها را دیده‌اند.

پیامبر اکرم (ص)، امیرالمؤمنین (ع)، حضرت زهرا (س) و همه ائمه (ع) پیش از حضرت آدم وجود داشته‌اند، اما نه با وجود مادی؛ بلکه با وجود نورانی. وجود مادی آنان بعداً در صلب آدم قرار گرفت و از نسل آدم پدید آمدند. در آن نسل‌ها نیز پدرانی موحد بودند. خلقت نورانی آنان پیش از فرشتگان و پیش از آسمان‌ها و زمین بوده است. در حدیثی آمده است:

أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ نُورِي.

نخستین چیزی که خداوند آفرید، نور من بود.

پس همه ائمه معصومین (ع) و پیامبر اکرم (ص) انواری بودند که گرد عرش الهی حضور داشتند و بر آفرینش آسمان و زمین ناظر بودند. آنان یک خلقت نورانی دارند و یک خلقت مادی؛ خلقت مادی‌شان از صلب آدم است. درباره این مسئله، آیات قرآن و روایات بسیاری وجود دارد و بحث مفصلی می‌طلبد.

حدیث قدسی می‌فرماید: «لولاك لما خلقت الأفلاك»؛ اگر وجود کامل و نازنین پیامبر نبود، افلاکی وجود نداشت. امیرالمؤمنین (ع) که خود نیز خلقتی نورانی داشته‌اند، برای پیامبر دعا می‌کنند و در این دعا شش درخواست را مطرح می‌فرمایند.

شش درخواست برای پیامبر اکرم (ص)

نخست می‌فرمایند: «اللهم افسح له مفسحاً في ظلك». «ظل» به معنای سایه است و «فسحه» به معنای گشایش و وسعت. یعنی خدایا، در سایه لطف و عنایت خود جایگاهی وسیع برای پیامبر بگشا.

درخواست دوم این است: «واجزه مضاعفات الخير من فضلك». خدایا، خیرهای چندبرابر و فراوان را از فضل خود پاداش پیامبر قرار بده.

درخواست سوم چنین است: «وأعل على بناء البانين بناءه». پیامبر اکرم (ص) به بنیانی تشبیه شده‌اند که بناهای پیشین را برتری می‌بخشد. پیامبران گذشته، مانند حضرت موسی (ع)، بناهایی بودند که بنیاد دین خود را بنا کردند؛ حضرت عیسی (ع) نیز بنیاد دین مسیحیت را گذاشت. پیامبر اسلام (ص) بنیان‌گذار بنای اسلام است. امیرالمؤمنین (ع) دعا می‌کنند که خدایا، بنای پیامبر، یعنی اسلام، را از همه بناهای دیگر برتر قرار بده.

در روایتی آمده است:

الْإِسْلَامُ يَعْلُو وَلَا يُعْلَى عَلَيْهِ.

اسلام برتری می‌یابد و چیزی بر آن برتری نمی‌یابد.

اسلام از یهودیت و مسیحیت برتر است. پیامبر اکرم (ص) آخرین پیامبر و دین ایشان آخرین دین است؛ پس بنای اسلام نیز آخرین بناست. امیرالمؤمنین (ع) دعا می‌کنند که خدایا، بنای پیامبر را از همه بناها برتر قرار بده.

درخواست چهارم این است: «وأكرم لديك منزلته». خدایا، منزلت و مقام پیامبر را در پیشگاه خود گرامی‌ترین و برترین مقام قرار بده. در قرآن از مقام محمود سخن گفته شده است؛ مقامی ستوده که برترین مقام است.

درخواست پنجم: «وأتمم له نوره». نور مقدس پیامبر را به کمال برسان و کامل‌ترین نور قرار بده؛ نوری که جهان خلقت با آن منور شود.

درخواست ششم: «واجزه من ابتعاثك له مقبول الشهادة مرضي المقالة». «ابتعاث» از باب افتعال است و به معنای برگزیده و مبعوث‌شده است. امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند: خدایا، پیامبر برگزیده خود را به پاس برانگیختنت، پاداش بده؛ شهادتی پذیرفته و گفتاری مورد رضایت. یکی از مقام‌هایی که خداوند به پیامبر عنایت کرده، مقام شفاعت است. پیامبر شفیع امت‌اند؛ پس خدایا، شهادتی مقبول و شفاعتی مورد رضایتت به او عطا کن.

«ذا منطق عدل» یعنی پیامبر دارای گفتاری عادلانه است و در سخن ایشان هیچ ستم و خروجی از حق نیست. «خطبة فصل» را می‌توان به دو صورت خواند: اگر «خِطبة» باشد، به ویژگی‌هایی اشاره دارد که حق را از باطل جدا می‌کند؛ رفتار و کردار پیامبر چنین است. اگر «خُطبة» باشد، یعنی سخنان پیامبر حق را از باطل جدا می‌سازد.

این شش درخواست، دعای امیرالمؤمنین (ع) برای پیامبر اکرم (ص) است و در عین حال، شیوه دعا کردن را نیز به ما می‌آموزد. وقتی می‌خواهیم برای کسی دعا کنیم، خوبی‌ها و ویژگی‌های نیک او را در نظر بگیریم و با توجه به آن‌ها از خدا بخواهیم پاداشی به او عطا کند، ثوابی نصیبش کند یا حاجتش را برآورده سازد. امیرالمؤمنین (ع) ابتدا خدا را مطرح می‌کنند، سپس ویژگی‌های پیامبر را بیان می‌فرمایند و بر پایه آن ویژگی‌ها برای ایشان دعا می‌کنند. این دعا، هم آموزش صلوات فرستادن بر پیامبر است و هم آموزش دعا کردن برای دیگران.

دعای امیرالمؤمنین (ع) برای همراهی با پیامبر

دعای دوم برای خود امیرالمؤمنین (ع) و ماست:

اللَّهُمَّ اجْمَعْ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ فِي بَرْدِ الْعَيْشِ، وَقَرَارِ النِّعْمَةِ، وَمُنَى الشَّهَوَاتِ، وَأَهْوَاءِ اللَّذَّاتِ، وَرَخَاءِ الدَّعَةِ.

«اللهم اجمع بيننا وبينه»؛ خدایا، میان ما و پیامبر جمع کن. مقصود این است که خدایا، ما را با پیامبر همراه ساز. این همراهی در بهشت خواهد بود؛ پیامبر در دوره‌ای از زمان در میان مردم بودند و اکنون دست ما از ایشان کوتاه است.

امیرالمؤمنین (ع) برای بهشت هفت ویژگی برمی‌شمارند؛ ویژگی‌هایی که در دنیا جمع نیستند و در بهشت فراهم‌اند.

نخست، «في برد العيش»؛ زندگی خوش. «برد» به معنای خنکی است و منظور، زندگی خوش و دلپذیر است. زندگی دنیا آمیخته‌ای از خوشی و ناخوشی است؛ زندگی خوشِ بی‌آمیختگی در بهشت است.

دوم، «قرار النعمة»؛ جایگاهی که نعمت در آن پایدار است. نعمت‌های دنیا ثبات ندارند و گاهی هستند و گاهی نیستند؛ اما نعمت بهشت برقرار و پایدار است.

سوم، «منى الشهوات»؛ جایگاهی که انسان به خواسته‌ها و آرزوهای خود می‌رسد. خداوند در وجود انسان خواسته‌های گوناگون قرار داده است، اما انسان در دنیا گاهی به آن‌ها می‌رسد و گاهی نمی‌رسد. در بهشت، انسان به خواسته‌های خود می‌رسد. در قرآن آمده است:

﴿ فِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ ﴾

در بهشت هرچه نفس‌ها بخواهند، فراهم است.

در دنیا انسان به همه خواسته‌هایش نمی‌رسد، اما در بهشت به آنچه می‌خواهد می‌رسد.

چهارم، «أهواء اللذات»؛ خواسته‌هایی که انسان از آن‌ها لذت می‌برد. انسان خواسته‌های نفسانی فراوانی دارد، اما در دنیا از بسیاری از آن‌ها لذت نمی‌برد. در بهشت، خواسته‌هایی که موجب لذت‌اند فراهم است.

پنجم، «رخاء الدعة»؛ جایگاهی فراخ و آسوده که تنگی و فشار در آن نیست. این آسایش در برابر جهنم است؛ جایی که آن‌قدر تنگ است که دوزخیان بر یکدیگر فشار می‌آورند و از هم می‌خواهند برایشان جا باز کنند، چون در مضیقه‌اند.

گشایش و آسایش بهشت به‌گونه‌ای است که انسان هیچ تنگنایی احساس نمی‌کند؛ بهشتی که در برابر جهنم است. در قرآن آمده است:

﴿ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ ﴾

بهشتی که پهنای آن به اندازه آسمان‌ها و زمین است.

این تعبیر برای آن است که انسان وسعت بهشت را تصور کند. بهشت آن‌قدر گسترده است که انسان در آن احساس تنگی نمی‌کند و از آسایش برخوردار است.

ششم: نهایت آرامش

ششمین ویژگی بهشت «منتهى الطمأنينة» است؛ یعنی آرامشی در نهایت کمال.

هفتم: هدیه‌های کرامت

هفتمین ویژگی آن است که خداوند متعال در این جایگاه، هدیه‌های گوناگون و کرامت‌های خود را به انسان عطا می‌کند. «تُحَف» جمع «تحفه» و به معنای هدیه است؛ پس «تحف الكرامة» یعنی هدیه‌هایی که خداوند از روی کرامت و بخشندگی عطا می‌کند.

پس خداوندا، میان ما و پیامبر بزرگوار اسلام در بهشتی که این هفت ویژگی را دارد، جمع کن: خنکی و گوارایی زندگی، جایگاه نعمت، رسیدن به خواسته‌ها، لذت‌های خواستنی، گشایش و آسایش، نهایت آرامش و هدیه‌های کرامت.

این دو دعا را امیرالمؤمنین (ع) درباره پیامبر بزرگوار اسلام فرموده‌اند. امیدواریم این دعاها درباره پیامبر (ص) حتماً مستجاب باشد و درباره همه ما نیز، ان‌شاءالله، به اجابت برسد.

وَصَلَّى اللَّهُ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ.

@@MDX-END@@