جلسه نهم

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم‌الله الرحمن الرحیم

الحمدلله رب العالمین، والصلاة والسلام علی أشرف الأنبیاء والمرسلین، حبیب قلوب الصادقین، أبی‌القاسم المصطفی محمد. اللهم صلّ علی محمد وآل محمد وعلی أهل بیته الطیبین الطاهرین، واللعن الدائم علی أعدائهم أجمعین، من الآن إلی قیام یوم الدین.

سجده بر آدم

در جلسه گذشته درباره انحراف ابلیس و سجده نکردن او بر حضرت آدم (ع) سخن گفتیم؛ انحرافی که باعث شد از جایگاه خود طرد و ملعون درگاه احدیت شود. ابلیس مأمور بود که همراه ملائکه بر آدم سجده کند، اما از این فرمان سرپیچی کرد.

در اینجا بد نیست به این موضوع اشاره کنیم که آیا اساساً سجده بر انسان جایز است؟ خداوند به ملائکه دستور داد که بر آدم سجده کنند. آیا سجده بر آدم ممکن است؟

مسلم است، همان‌طور که ائمه (ع) فرموده‌اند، این سجده، سجده پرستشی نبود؛ یعنی آدم معبود نیست که برای پرستش او سجده شود. در روایتی از امام صادق (ع) آمده است:

سَجَدُوا لِلَّهِ عُبُودِيَّةً، وَلِآدَمَ إِكْرَامًا

سجده‌ای که ملائکه برای آدم انجام دادند، در واقع سجده عبودیت و پرستش خداوند و در عین حال اکرام، تعظیم و احترام حضرت آدم بود.

نمونه دیگری از سجده برای انسان را در داستان حضرت یوسف (ع) داریم. خداوند می‌فرماید:

﴿ وَلَمَّا دَخَلُوا عَلَىٰ يُوسُفَ آوَىٰ إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَقَالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ ﴾

هنگامی که آنان بر یوسف وارد شدند، یوسف پدر و مادرش را در کنار خود جای داد و گفت: به خواست خدا، با امنیت وارد مصر شوید.

﴿ وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا ۖ وَقَالَ يَا أَبَتِ هَٰذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا ﴾

و پدر و مادرش را بر تخت نشاند و همگی در برابر او به سجده افتادند.

همه برادران حضرت یوسف، پدر و مادرش، برای حضرت یوسف سجده کردند. این سجده، سجده احترام و تعظیم بود؛ همان‌گونه که ما سجده شکر داریم. بسیاری از افراد هنگامی که وارد حرم‌ها می‌شوند، ابتدا سجده شکر به‌جا می‌آورند؛ هرچند به ظاهر در برابر ضریح می‌ایستند و سجده می‌کنند. این سجده در واقع سجده برای خداوند و نوعی شکرگزاری و احترام به اوست.

در داستان حضرت یوسف (ع) نیز سجده، سجده احترام و تعظیم انسان بود، اما سجده پرستشی فقط برای خداوند انجام می‌شود. حضرت یوسف هنگامی که پدر و مادرش آمدند، برای استقبال از آنان تا دروازه رفت. آنان از کنعان به سوی مصر حرکت کرده بودند. یوسف به احترام پدر و مادرش به استقبالشان رفت، آنان را در آغوش گرفت و وارد مصر کرد. سپس پدر و مادرش را بر تخت و جایگاه بلند خود نشاند و همه در برابر او به سجده افتادند.

پس این سجده، پرستش انسان نبود؛ بلکه سجده شکر خداوند و تعظیم و احترام انسان بود. دستور خداوند به ملائکه نیز همین معنا را داشت: سجده عبودیت و اطاعت برای خداوند و تعظیم این موجود عظیم. حضرت آدم (ع) موجود بزرگی است و از برترین مخلوقات جهان آفرینش به شمار می‌آید.

هبوط حضرت آدم (ع)

بحث فعلی ما در این جلسه، هبوط حضرت آدم (ع) است. شیطان پس از آنکه بر آدم سجده نکرد، از جایگاه خود طرد و از آن مقام تنزل داده شد.

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند:

ثُمَّ أَسْكَنَ سُبْحَانَهُ آدَمَ دَارًا أَرْغَدَ فِيهَا عَيْشَهُ، وَآمَنَ فِيهَا مَحَلَّتَهُ، وَحَذَّرَهُ إِبْلِيسَ وَعَدَاوَتَهُ

خداوند حضرت آدم و حوا را در منزلی اسکان داد. می‌دانیم که جایگاه اصلی انسان کجاست: دنیا. انسان برای دنیا آفریده شده است. خداوند به ملائکه فرمود:

﴿ وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً ﴾

همانا من در زمین جانشینی قرار می‌دهم.

جایگاه اصلی انسان زمین است، اما پیش از آنکه انسان وارد زمین شود، باید دوره‌ای مقدماتی را بگذراند؛ زیرا زمین جایگاه تکلیف، امتحان و آزمایش‌های گوناگون است. خداوند پیش از فرود آوردن آدم به زمین، او را در جایگاهی قرار داد تا مطالبی را بیاموزد و با برخی مفاهیم آشنا شود.

امیرالمؤمنین (ع) از این جایگاه با تعبیر «دار» یاد می‌کنند؛ یعنی منزلی که انسان در آن از رفاه برخوردار است. در قرآن از آن با تعبیر «جنت» یاد شده است. این منزل سرسبز و مرفه بود، همه نعمت‌ها و امکانات در آن فراهم بود و امنیت وجود داشت.

ثُمَّ أَسْكَنَ سُبْحَانَهُ آدَمَ دَارًا أَرْغَدَ فِيهَا عَيْشَهُ، وَآمَنَ فِيهَا مَحَلَّتَهُ

«أَرْغَدَ فِيهَا عَيْشَهُ» یعنی همه وسایل عیش و رفاه را برای او فراهم کرد؛ زندگی در آنجا گوارا و برخوردار از همه امکانات بود. «وَآمَنَ فِيهَا مَحَلَّتَهُ» نیز یعنی آن جایگاه امن و امان بود و خطری در آن وجود نداشت.

پس خداوند برای آدم دو نعمت بزرگ فراهم کرد: همه نعمت‌ها و وسایل رفاه در اختیارش بود و در امنیت زندگی می‌کرد. در چنین جایگاهی، آدم باید دشمن خود را نیز می‌شناخت. امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند:

وَحَذَّرَهُ إِبْلِيسَ وَعَدَاوَتَهُ

خداوند آدم را از ابلیس و دشمنی او برحذر داشت؛ یعنی به او فهماند که ابلیس دشمن اوست و باید مراقب باشد.

این دوره، دوره آموزش بود. انسان پیش از ورود به دنیا باید دشمن خود را بشناسد، رفاه و نعمت را بشناسد، رضایت خداوند را بداند، با توبه و پشیمانی آشنا شود و بیاموزد که اگر خطا کرد، چگونه بازگردد. همه این مفاهیم باید در این جایگاه مقدماتی به آدم تعلیم داده می‌شد.

در قرآن کریم نیز درباره جایگاه انسان و آفرینش حضرت آدم (ع) می‌خوانیم:

﴿ وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً ۖ قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ ۖ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ ﴾

و هنگامی که پروردگارت به فرشتگان فرمود: من در زمین جانشینی قرار می‌دهم، گفتند: آیا در آن کسی را قرار می‌دهی که در آن فساد کند و خون‌ها بریزد، در حالی که ما تو را با ستایش تسبیح می‌گوییم و تو را تقدیس می‌کنیم؟ فرمود: من چیزی می‌دانم که شما نمی‌دانید.

﴿ وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا ﴾

و خداوند همه نام‌ها را به آدم آموخت.

خداوند همه اسماء را به آدم تعلیم داد و سپس آنها را بر ملائکه عرضه کرد، اما ملائکه نتوانستند آنها را بیان کنند. گفتند:

﴿ قَالُوا سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا ﴾

گفتند: منزّهی تو؛ ما دانشی جز آنچه به ما آموخته‌ای نداریم.

سپس خداوند به آدم فرمود:

﴿ قَالَ يَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ ﴾

فرمود: ای آدم، آنان را از نام‌هایشان خبر بده.

و آدم آن اسماء را به ملائکه خبر داد. پس از آن، خداوند فرمان سجده بر آدم را صادر کرد:

﴿ وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَىٰ وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ ﴾

و هنگامی که به فرشتگان گفتیم: برای آدم سجده کنید، پس همه سجده کردند جز ابلیس؛ سرپیچی کرد و تکبر ورزید و از کافران شد.

خداوند به آدم و همسرش فرمود:

﴿ وَقُلْنَا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلَا مِنْهَا رَغَدًا حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ ﴾

ای آدم، تو و همسرت در بهشت سکونت کنید و از نعمت‌های آن، هرگونه که خواستید، گوارا بخورید؛ اما به این درخت نزدیک نشوید که در آن صورت از ستمکاران خواهید بود.

خداوند فرمود: «اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ»؛ تو و همسرت در بهشت ساکن شوید. «وَكُلَا مِنْهَا رَغَدًا»؛ از نعمت‌های آن، گوارا و هرگونه که خواستید استفاده کنید. همه چیز در اختیار شماست، اما به این درخت نزدیک نشوید. ممنوعیت را به آنان یاد داد و فرمود که اگر به آن درخت نزدیک شوید، به خودتان ظلم کرده‌اید: «فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ».

پس پیش از فرود آمدن آدم به زمین، خداوند جایگاهی مرفه با امکانات فراوان برای او قرار داد، دشمنش را معرفی کرد و ممنوعیت را نیز به او آموخت. اما شیطان دست‌بردار نبود. او قسم خورده بود که همه را گمراه کند:

﴿ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ﴾

پس به عزت تو سوگند که همه آنان را گمراه خواهم کرد.

فریب شیطان و توبه آدم (ع)

امیرالمؤمنین (ع) درباره فریب خوردن آدم می‌فرمایند:

فَاغْتَرَّهُ عَدُوُّهُ نَفَاسَةً عَلَيْهِ بِدَارِ الْمُقَامِ، وَمُرَافَقَةِ الْأَبْرَارِ

دشمن آدم او را فریب داد. «فَاغْتَرَّهُ عَدُوُّهُ» یعنی دشمنش او را مغرور و فریب‌خورده کرد. علت این دشمنی، حسادت ابلیس نسبت به جایگاه آدم بود. ابلیس پیش از این در کنار ملائکه و در جایگاهی بلند بود، اما پس از سرپیچی از فرمان خداوند از آن مقام طرد شد. اکنون حضرت آدم در کنار ملائکه و در جایگاهی رفیع قرار گرفته بود و با نیکان و برگزیدگان همراه بود.

فَبَاعَ الْيَقِينَ بِشَكِّهِ، وَالْعَزِيمَةَ بِوَهْنِهِ

آدم یقین خود را با شک معاوضه کرد. او به سخن خداوند اطمینان داشت و به مقام بزرگی رسیده بود، اما شیطان آمد و در دل او شک ایجاد کرد. شیطان آدم و حوا را سوگند داد و گفت:

﴿ وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ ﴾

و برای آن دو سوگند یاد کرد که من قطعاً برای شما از خیرخواهانم.

شیطان به آنان گفت اگر از این درخت بخورند، برای همیشه در بهشت باقی خواهند ماند و او خیرخواه آنان است. آدم یقین خود را با سخنان مشکوک و سست شیطان معاوضه کرد.

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند:

وَاسْتَبْدَلَ بِالْجَذَلِ وَجَلًا

او شادی را با ترس عوض کرد. در بهشت شادی و آرامش بود، اما پس از آن، خوف و ترس جای آن را گرفت.

وَبِالِاغْتِرَارِ نَدَمًا

فریب‌خوردگی و غرور او جای خود را به پشیمانی داد. ویژگی خوب حضرت آدم (ع) این بود که بلافاصله پس از فریب خوردن، پشیمان شد. مشکل شیطان این بود که پس از تکبر و سرپیچی، اظهار پشیمانی نکرد و توبه ننمود. اگر شیطان اظهار پشیمانی می‌کرد و توبه به‌جا می‌آورد، قطعاً مورد پذیرش قرار می‌گرفت.

حضرت آدم (ع) به محض آنکه فریب خورد، اظهار ندامت و پشیمانی کرد و به سوی توبه آمد. خداوند نیز راه توبه را به او نشان داد:

ثُمَّ بَسَطَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لَهُ فِي تَوْبَتِهِ، وَلَقَّاهُ كَلِمَةَ رَحْمَتِهِ، وَوَعَدَهُ الْمَرَدَّ إِلَى جَنَّتِهِ، وَأَهْبَطَهُ إِلَى دَارِ الْبَلِيَّةِ وَالتَّنَاسُلِ

خداوند راه توبه را برای او گشود و کلمه رحمت خود را به او آموخت؛ یعنی به او تعلیم داد که چگونه توبه کند و چگونه پس از خطا به سوی خداوند بازگردد. اینها همه یک دوره آموزشی بود تا انسان بداند اگر در دنیا خطا کرد، چگونه اظهار پشیمانی و طلب بخشش کند.

خداوند به آدم وعده داد که بازگشت او به بهشت خواهد بود، اما به سبب آن خطا، او را به خانه بلا و امتحان فرود آورد؛ یعنی به زمین، جایی که محل ابتلا، آزمایش و تکثیر نسل آدم است.

واهبطَهُ إلی دارِ البلیةِ والتناسل.

هبوط آدم (ع) و آغاز زندگی زمینی

آدم (ع) به زمین آمد و تناسل از همین‌جا آغاز شد؛ یعنی ازدواج، فرزنددار شدن و به‌وجود آمدن نسل انسان، همه مربوط به زندگی زمینی است. جایگاه پیشین، محل تناسل نبود؛ بلکه نسل آدم (ع) در زمین پدید آمد.

«دارُ البلیةِ والتناسُل» یعنی زمین، خانه بلا و امتحان است و ذریه آدم (ع) در همین‌جا به وجود می‌آید. این، فرمایش امیرالمؤمنین (ع) درباره هبوط آدم (ع) بود.

خداوند در آیه ۳۵ سوره بقره می‌فرماید:

﴿ وَقُلْنَا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلَا مِنْهَا رَغَدًا حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ ﴾

و گفتیم: ای آدم، تو و همسرت در بهشت سکونت کنید و از نعمت‌های آن هرگونه که می‌خواهید، گوارا بخورید؛ اما به این درخت نزدیک نشوید که از ستمگران خواهید شد.

سپس شیطان آنان را لغزاند و از جایگاهی که در آن بودند، خارج کرد:

﴿ فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَىٰ حِينٍ ﴾

پس شیطان آن دو را از آن جایگاه لغزانید و از آنچه در آن بودند بیرون کرد. و گفتیم: همگی فرود آیید؛ برخی از شما دشمن برخی دیگر خواهید بود و برای شما در زمین قرارگاه و بهره‌ای تا زمانی معین خواهد بود.

«فأزلّهما» یعنی شیطان آنان را دچار لغزش کرد. پس خداوند فرمود: «اهبطوا»؛ همه شما فرود آیید. شما با یکدیگر دشمنید؛ شیطان با شما دشمن است و شما نیز با شیطان دشمنید. جایگاه استقرار شما در زمین است:

«وَلَکُم فِی الأَرضِ مُستَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حین».

جایگاه اصلی انسان در زمین است. جایگاه پیشین، جایگاهی موقت و آموزشی بود، اما استقرار انسان در زمین قرار دارد. نعمت‌های الهی در زمین در اختیار انسان است و بهره‌مندی او از این نعمت‌ها تا زمانی معین ادامه دارد.

خداوند پس از هبوط، راه هدایت را برای انسان قرار داد:

﴿ قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعًا فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ ۝ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ ﴾

گفتیم: همگی از آن فرود آیید؛ پس هرگاه از سوی من هدایتی برای شما آمد، کسانی که از هدایت من پیروی کنند، نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین می‌شوند. و کسانی که کافر شدند و آیات ما را تکذیب کردند، اهل آتش‌اند و در آن جاودانه خواهند بود.

پس از این، خداوند هدایت تشریعی خود را برای انسان می‌فرستد. انبیا، از آدم (ع) تا خاتم پیامبران، حضرت محمد (ص)، برای هدایت انسان‌ها می‌آیند. هرکس از این مسیر هدایت پیروی کند، نه ترسی خواهد داشت و نه اندوهگین خواهد شد؛ اما کسانی که هدایت انبیا را نپذیرند و در مسیری غیر از مسیر آنان قرار گیرند، گرفتار می‌شوند و جایگاهشان جهنم خواهد بود.

امیرالمؤمنین (ع) درباره آدم (ع) می‌فرماید:

وَالْعَزِيمَةِ مِنْهُ

آدم (ع) عزم و تصمیمی استوار داشت، اما با سخنان سست شیطان آن عزم را از دست داد. در قرآن کریم نیز آمده است:

﴿ وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَىٰ آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا ﴾

و پیش از این با آدم پیمان بستیم، اما او فراموش کرد و برای او عزمی نیافتیم.

خداوند پیش از این با آدم (ع) عهد کرده بود، اما او آن عهد را فراموش کرد و آن تصمیم و عزم جدی را در برابر سخنان سست شیطان از یاد برد. بنابراین، عظمت و عزم آدم (ع) همان عزمی است که در این آیه از سوره طه به آن اشاره شده است.

بهشت آدم (ع)

نکته نخست این است که برخی تصور کرده‌اند بهشتی که آدم (ع) در آن سکونت داشت، همان بهشت جاودان قیامت است؛ در حالی که چنین نیست. بهشتی که برای اعمال نیک انسان‌ها و نتیجه کارهای خوب آنان قرار داده شده، مربوط به قیامت است؛ اما بهشت آدم (ع) پیش از آمدن به زمین قرار داشت.

این بهشت نمی‌تواند همان بهشت جاودان باشد؛ زیرا شیطان، با همه انحراف و گناه و تکبرش، در آن جایگاه حضور داشت. بنابراین، بهشت آدم (ع) جایگاهی در همین دنیاست، هرچند خارج از زمین و در مرتبه‌ای بالاتر قرار داشته است.

آن جایگاه، مکانی سرسبز و مرفه بود، اما خارج از دنیا نبود. آدم (ع) از همان جایگاه به زمین فرود آمد. بهشت و جهنمی که نتیجه اعمال انسان‌هاست، مربوط به آخرت و قیامت است و با جایگاه آدم (ع) تفاوت دارد.

ترک اولی و عصمت پیامبران

نکته دوم این است که در مباحث اعتقادی ما، پیامبران گناه نمی‌کنند. حضرت آدم (ع) نخستین پیامبر است و پیامبران از آدم (ع) تا خاتم پیامبران، حضرت محمد (ص)، ادامه داشته‌اند. در این فاصله، صدوبیست‌وچهار هزار پیامبر وجود داشته‌اند که سیصدوسی‌وسه نفر از آنان رسول بوده‌اند و بقیه نبی بوده‌اند. اعتقاد ما این است که همه انبیا و مرسلین معصوم‌اند و گناه نمی‌کنند.

ممکن است این پرسش مطرح شود که آیا کار آدم (ع) گناه نبود؟ پاسخ این است که آن جایگاه، جایگاه تکلیف نبود. تکلیف انسان از زمین آغاز می‌شود؛ یعنی پس از هبوط و ورود به زندگی زمینی. در آن دوران، هنوز تکلیفی وجود نداشت و شریعتی نبود که آدم (ع) با انجام دادن کاری حرام، مرتکب گناه شود.

بزرگان فرموده‌اند که کار آدم (ع) «ترک اولی» بوده است؛ یعنی کاری که بهتر بود انجام ندهد، نه اینکه مرتکب گناه و معصیت شده باشد. ازاین‌رو، تعبیر قرآن این است که آنان به خودشان ظلم کردند؛ زیرا نتیجه آن کار این بود که از جایگاه رفاه فرود آمدند و وارد زمین شدند.

وقتی انسان حرامی را انجام دهد، گناه کرده است؛ اما در آنجا هنوز دین و شریعتی وجود نداشت تا این کار حرام باشد. خداوند نهی کرده بود، ولی این نهی، نهی ارشادی بود، نه نهی مولوی.

امر و نهی مولوی، وجوب و حرمت ایجاد می‌کند؛ اما امر و نهی ارشادی برای راهنمایی و نشان دادن مصلحت و مفسده است؛ مانند دستور پزشک که می‌گوید فلان دارو را نخور، چون برایت ضرر دارد. اگر کسی آن دارو را بخورد، معصیت نکرده است، بلکه به خودش ضرر زده است. نهی درباره آن درخت نیز چنین بود.

بنابراین، کار آدم (ع) ترک اولی بود؛ همین ترک اولی سبب هبوط شد و آدم (ع) نیز بلافاصله توبه کرد و خداوند توبه او را پذیرفت.

کلمات توبه آدم (ع)

اما آن کلماتی که آدم (ع) با آنها توبه کرد، در قرآن کریم به‌صراحت بیان نشده است و در فرمایش امیرالمؤمنین (ع) نیز نام آن کلمات ذکر نشده است. در روایات معصومین (ع) و در نقلی از پیامبر اکرم (ص) آمده است که آن کلمات، اسماء خمسه طیبه بوده است.

آدم (ع) ابتدا به خطای خود اعتراف کرد و سپس خداوند را به پنج تن آل‌عبا، یعنی خمسه طیبه، سوگند داد و توبه‌اش پذیرفته شد.

در ادامه بحث، درباره فرود آمدن آدم و حوا (علیهماالسلام) به زمین و آغاز تناسل و پیدایش نسل آنان سخن خواهیم گفت.

وَصَلَّى اللَّهُ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ