جلسه اول(تنها جلسه)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم. بسم الله الرحمن الرحیم.

الحمد لله رب العالمین، والصلاة والسلام على أشرف الأنبیاء والمرسلین، حبیب قلوب الصادقین، ابوالقاسم المصطفى محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد واهل‌بیت پاک وپاکیزه‌اش، و لعنت همیشگی بر دشمنانشان، از اکنون تا برپایی روز قیامت.

خطبه چهل‌وششم نهج‌البلاغه

در محضر خطبه چهل‌وششم نهج‌البلاغه امیرالمؤمنین (ع) هستیم؛ سخنی از آن حضرت هنگام عزیمت به سوی شام و دعایی که هنگام گذاشتن پا در رکاب خواندند. این خطبه چند جمله از دعای امیرالمؤمنین (ع) است؛ دعایی که حضرت هنگام حرکت از کوفه برای جنگ صفین خواندند.

پیش از خواندن و توضیح این دعا، لازم است مقدمه‌ای درباره فلسفه دعا بیان کنیم. دعا در عبادت، به‌منزله مغز عبادت است. پیامبر بزرگوار اسلام (ص) فرمودند:

الدُّعَاءُ مُخُّ الْعِبَادَةِ

دعا مغز عبادت است.

مغز، حقیقت و جانِ عبادت است. عبادت اگر با دعا همراه نباشد، پوچ و توخالی است؛ مانند بادامی یا گردویی که مغز نداشته باشد. هرقدر هم برای عبادت زحمت بکشیم، اگر دعا در آن نباشد، ارزشی نخواهد داشت.

دعا در فرهنگ ما بحمدالله جایگاه خود را پیدا کرده و همراهی آن با عبادت روشن شده است. با این حال، گاهی از گذشته تاکنون برخی به دعا ایراد گرفته‌اند و شبهه‌هایی درباره آن مطرح کرده‌اند؛ به‌ویژه کسانی که از نظر فرهنگی یا اعتقادی دچار ضعف بوده‌اند.

شبهه نخست: دعا با رضا و تسلیم سازگار نیست

برخی می‌گویند دعا با رضا و تسلیم در برابر خدا سازگار نیست. کسی که راضی به رضای حق و تسلیم خداست، دیگر چه نیازی به دعا دارد؟ هرچه خدا بپسندد، همان خوب است؛ پس دعا با روح تسلیم و رضا سازگاری ندارد.

پاسخ این است که دعا عین تسلیم است؛ دعا اطاعت از فرمان خداست و اطاعت از فرمان خدا خود معنای تسلیم دارد. خداوند به دعا فرمان داده است:

«ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ»

پس دعا کردن مخالفت با رضا و تسلیم نیست؛ بلکه امتثال امر خداست.

افزون بر این، خداوند به پیامبرش می‌فرماید به مردم بگوید:

﴿

قُلْ مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا

﴾

بگو: اگر دعای شما نباشد، پروردگارم برای شما اعتنایی قائل نیست.

اگر دعای شما نباشد، خداوند به شما اعتنا نمی‌کند. بنابراین، دعا نه‌تنها با تسلیم منافات ندارد، بلکه خود از مظاهر تسلیم در برابر خداست.

شبهه دوم: دعا موجب تنبلی و تقدیرگرایی است

ایراد دیگری که گاهی درباره دعا مطرح می‌شود، این است که دعا نوعی تقدیرگرایی و مخدر است؛ انسان را از کار و زندگی بازمی‌دارد و او را به‌جای تلاش، به نشستن و دعا کردن وا‌می‌دارد. در گذشته نیز در اعتراض‌ها چنین می‌گفتند که دعا انسان را از کار و زندگی می‌اندازد.

پاسخ این است که دعایی مستجاب می‌شود که پس از تلاش باشد. اگر کسی در خانه بنشیند، هیچ حرکتی نکند و زحمت نکشد، دعایش مستجاب نمی‌شود. آنچه در آیات و روایات آمده، همین است: انسان باید تلاش کند و از خدا کمک بخواهد. دعا نوعی تحریک و کمک است؛ نیرویی برای انسان و مایه تقویت اوست. انسان باید قدم بردارد و خداوند نیز به او برکت و یاری برساند. تلاش کردن هم خود نوعی خواستن است؛ انسان راهی را در پیش می‌گیرد و خداوند در همان مسیر یاری‌اش می‌کند. پس دعا تقدیرگرایی نیست، بلکه مایه تقویت انسان در تلاش است.

شبهه سوم: دعا دخالت در کار خداست

شبهه دیگر این است که دعا دخالت در کار خداست؛ هرچه خدا بخواهد می‌شود و هرچه نخواهد نمی‌شود، پس نمی‌توان در کار خدا دخالت کرد.

پاسخ روشن است: دعا دخالت در کار خدا نیست، بلکه بالا بردن قابلیت‌ها و استعدادهای انسان است. هرچه انسان قابلیت‌های خود را بیشتر کند، دریافتش نیز بیشتر می‌شود. هرچه ارتباط خود را با خدا قوی‌تر کند، عنایت خداوند به او افزون‌تر خواهد شد. دعا مددکار انسان است و به رشد او کمک می‌کند؛ ازاین‌رو در زندگی انسان نقش مهمی دارد.

پزشکان و روان‌شناسان نیز درباره تأثیر دعا بر زندگی و روان انسان بسیار نوشته‌اند. از جمله کتابی که از گذشته به یاد دارم، کتاب «نیایش» نوشته الکسیس کارل، پزشک و روان‌شناس مشهور فرانسوی است که دکتر علی شریعتی آن را ترجمه کرده است. من این کتاب را سال‌ها پیش خوانده‌ام و کتاب ارزشمندی است. کارل درباره دعا بسیار زیبا نوشته و شبهه‌هایی را که گاهی به ذهن افراد می‌آید، رد کرده است. از نظر روان‌شناسان و پزشکان، دعا در برخی بیماری‌ها، در روان انسان و در تقویت روحیه تأثیر دارد.

پس دعا در زندگی انسان نقش مهمی دارد. به همین دلیل، بزرگان ما، یعنی انبیا (ع)، کارهای مهم را با دعا آغاز می‌کردند. سفر نیز یکی از کارهای مهم زندگی انسان است؛ سفرها گونه‌های مختلفی دارند و ممکن است آسان یا دشوار باشند. ازاین‌رو، در آیات قرآن می‌بینیم که انبیا برای سفرهای خود دعا می‌کردند.

دعای پیامبران هنگام سفر

حضرت نوح (ع)

هنگامی که بنا شد طوفان فرا برسد، به حضرت نوح (ع) فرمان داده شد که سوار کشتی شود و از هر حیوانی یک جفت با خود ببرد. در آغاز این سفر، به او فرمان داده شد که پس از سوار شدن خود و همراهانش بر کشتی، این دعا را بخواند:

﴿

فَإِذَا اسْتَوَيْتَ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ عَلَى الْفُلْكِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي نَجَّانَا مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ

﴾

پس چون تو و همراهانت بر کشتی جای گرفتید، بگو: ستایش خدایی را که ما را از مردم ستمکار رهایی بخشید.

پیش از آن نیز خداوند به او وحی کرده بود:

﴿

فَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا وَوَحْيِنَا فَإِذَا جَاءَ أَمْرُنَا وَفَارَ التَّنُّورُ فَاسْلُكْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ وَلَا تُخَاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ

﴾

پس به او وحی کردیم که کشتی را زیر نظر ما و به فرمان ما بساز. چون فرمان ما فرا رسد و تنور به جوش آید، از هر جفتی دو تا و نیز خانواده‌ات را، جز کسانی از آنان که حکم درباره‌شان پیشی گرفته است، در آن جای ده؛ و درباره ستمکاران با من سخن مگو، که آنان غرق‌شدنی‌اند.

قرار بود همه غرق شوند؛ اما حضرت نوح (ع) و همراهانش در سفری دریایی از طوفان نجات یافتند. بنابراین، حتی در چنین سفر مهم و سرنوشت‌سازی نیز دعا مطرح است.

حضرت موسی (ع)

حضرت موسی (ع) از مصر بیرون آمد و به سوی مدین رفت؛ شهری که حضرت شعیب (ع) در آنجا بود. وقتی به سوی مدین رهسپار شد، دعا کرد:

﴿

وَلَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقَاءَ مَدْيَنَ قَالَ عَسَىٰ رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَوَاءَ السَّبِيلِ

﴾

و چون به سوی مدین روی آورد، گفت: امید است پروردگارم مرا به راه درست راهنمایی کند.

پس از آنکه برای دختران حضرت شعیب (ع) آب فراهم کرد، به سایه‌ای رفت و دعا کرد:

﴿

فَسَقَىٰ لَهُمَا ثُمَّ تَوَلَّىٰ إِلَى الظِّلِّ فَقَالَ رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ

﴾

پس برای آن دو آب فراهم کرد، سپس به سوی سایه رفت و گفت: پروردگارا، من به خیری که بر من فرو فرستی نیازمندم.

همه انبیا چنین رسمی داشتند: در کارهای مهم و به‌ویژه در سفرهای مهم، دعا می‌کردند.

پیامبر اکرم (ص)

مهم‌ترین سفر پیامبر اسلام (ص)، هجرت از مکه به مدینه بود. مکه زادگاه پیامبر (ص) بود و آن حضرت آنجا را ترک کرد و به مدینه رفت؛ جایی که پیش‌تر در آن غریب بود. این هجرت، سفری مهم بود. خداوند در این باره می‌فرماید:

﴿

إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَىٰ مَعَادٍ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جَاءَ بِالْهُدَىٰ وَمَنْ هُوَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ

﴾

همان کسی که قرآن را بر تو واجب کرد، تو را به وعده‌گاه بازمی‌گرداند. بگو: پروردگارم بهتر می‌داند چه کسی هدایت را آورده و چه کسی در گمراهی آشکار است.

خداوند پیامبرش را بازمی‌گرداند؛ به هر وسیله‌ای که باشد، آن حضرت دوباره به مکه بازخواهد گشت.

دعای امیرالمؤمنین (ع) هنگام حرکت به سوی صفین

این شیوه‌ای بود که انبیا، از حضرت نوح (ع) و حضرت ابراهیم (ع) و حضرت موسی (ع) تا پیامبر بزرگوار اسلام (ص)، در پیش می‌گرفتند. امیرالمؤمنین (ع) نیز هنگام سفر چنین کردند. حضرت از کوفه به سوی صفین حرکت می‌کردند؛ سفری ساده نبود و برای روبه‌رو شدن با فردی بسیار خطرناک و جنایتکار می‌رفتند. چنین سفری جای دعا داشت.

حضرت همین که پای خود را در رکاب گذاشتند، با «بسم الله الرحمن الرحیم» آغاز کردند و سپس این آیات را خواندند:

﴿

وَالَّذِي خَلَقَ الْأَزْوَاجَ كُلَّهَا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْفُلْكِ وَالْأَنْعَامِ مَا تَرْكَبُونَ

﴾

اوست که همه جفت‌ها را آفرید و برای شما از کشتی‌ها و چهارپایان مرکب‌هایی قرار داد تا بر آنها سوار شوید.

﴿

لِتَسْتَوُوا عَلَىٰ ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْكُرُوا نِعْمَةَ رَبِّكُمْ إِذَا اسْتَوَيْتُمْ عَلَيْهِ وَتَقُولُوا سُبْحَانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَٰذَا وَمَا كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ

﴾

تا بر پشت‌های آنها قرار گیرید، سپس چون بر آنها قرار گرفتید، نعمت پروردگارتان را یاد کنید و بگویید: پاک و منزّه است آن‌که این را برای ما رام کرد، و ما توان رام کردن آن را نداشتیم.

﴿

وَإِنَّا إِلَىٰ رَبِّنَا لَمُنْقَلِبُونَ

﴾

و ما به‌راستی به سوی پروردگارمان بازمی‌گردیم.

خداوند مرکب‌ها را در اختیار انسان قرار داده است. آن زمان مرکب‌ها حیوانات بودند و امروز هواپیما، قطار و ماشین‌اند. هرگاه سوار مرکبی می‌شویم، باید این آیه را بخوانیم. امیرالمؤمنین (ع) نیز همین آیه را خواندند. امروز هم در پروازهای کشورهای عربی، پیش از آغاز پرواز این آیه را می‌خوانند.

پس امیرالمؤمنین (ع)، به پیروی از پیامبر اسلام (ص) و انبیای گذشته، سفر خود را آغاز کردند و دعا خواندند. دعای آن حضرت در خطبه چهل‌وششم نهج‌البلاغه چنین آغاز می‌شود:

اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ وَعْثَاءِ السَّفَرِ وَكَآبَةِ الْمُنْقَلَبِ وَسُوءِ الْمَنْظَرِ فِي الْأَهْلِ وَالْمَالِ وَالْوَلَدِ

در این دعا سه نکته مهم آمده است: نخست، مشکلات سفر؛ دوم، اندوه هنگام بازگشت؛ و سوم، نگرانی انسان درباره خانواده، اموال و فرزندانش.

«اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ» یعنی خدایا، به تو پناه می‌برم. «وَعْثَاءِ السَّفَرِ» یعنی سختی‌های سفر. «وعثاء» از «وعثه» گرفته شده است؛ وعثه به زمین شنی گفته می‌شود که حرکت در آن دشوار است. چه انسان بخواهد پیاده حرکت کند و چه با مرکب، عبور از زمینی که پر از شن و رمل است دشواری دارد. حتی ماشین نیز معمولاً در جاده شنی به‌سختی حرکت می‌کند و حرکت اسب هم در آن دشوار است. پس «وعثاء السفر» یعنی سختی‌های سفر؛ انسان باید از این دشواری‌ها به خدا پناه ببرد و از او یاری بخواهد.

«وَكَآبَةَ الْمُنْقَلَبِ» یعنی اندوه و ناراحتی هنگام بازگشت. به‌خصوص در سفری مانند سفر جنگ، ممکن است انسان هنگام بازگشت شهید یا مجروح داده باشد و با غم و اندوه روبه‌رو شود. رفتن دشواری‌های خود را دارد و بازگشت نیز ممکن است با اندوه و نگرانی همراه باشد. حتی در سفر زیارتی هم رفتن دشواری‌هایی دارد و هنگام بازگشت، انسان از پایان یافتن آن سفر اندوهگین می‌شود. پس حضرت می‌فرمایند: خدایا، از سختی‌های سفر و از غم و اندوه و نگرانیِ بازگشت به تو پناه می‌برم.

< Nahj book... >