جلسه دوم

أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحيم. الحمد لله رب العالمین، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صل على محمد وآل محمد، وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين من الآن إلى قيام يوم الدين.

فاصله انسان تا بهشت و جهنم

موضوع بحث امشب، به توفیق الهی، بخش دوم خطبه شصت‌وچهار نهج‌البلاغه است:

وَمَا بَيْنَ أَحَدِكُمْ وَبَيْنَ الْجَنَّةِ أَوِ النَّارِ إِلَّا الْمَوْتُ أَنْ يَنْزِلَ بِهِ، وَإِنَّ غَايَةً تَنْقُصُهَا اللَّحْظَةُ وَتَهْدِمُهَا السَّاعَةُ لَجَدِيرَةٌ بِقِصَرِ الْمُدَّةِ، وَإِنَّ غَائِبًا يَحْدُوهُ الْجَدِيدَانِ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ لَحَرِيٌّ بِسُرْعَةِ الْأَوْبَةِ، وَإِنَّ قَادِمًا يَقْدَمُ بِالْفَوْزِ أَوِ الشَّقْوَةِ لَمُسْتَحِقٌّ لِأَفْضَلِ الْعُدَّةِ.

در جلسه قبل عرض کردیم که امیرالمؤمنین (ع) در بخش نخست، شش توصیه داشتند:

بَادِرُوا آجَالَكُمْ بِأَعْمَالِكُمْ، وَابْتَاعُوا مَا يَبْقَى لَكُمْ بِمَا يَزُولُ عَنْكُمْ، وَتَرَحَّلُوا فَقَدْ جُدَّ بِكُمْ، وَاسْتَعِدُّوا لِلْمَوْتِ فَقَدْ أَظَلَّكُمْ، وَكُونُوا قَوْمًا صِيحَ بِهِمْ فَانْتَبَهُوا.

نخست، دستور به تقوا و بیان اهمیت آن بود که درباره‌اش گفت‌وگو کردیم. نکته دوم این بود که «بادروا آجالكم بأعمالكم»؛ با اعمال خود بر اجلتان پیشی بگیرید. نکته سوم این بود که «وابتاعوا ما يبقى لكم بما يزول عنكم»؛ ناپایدار را با آنچه پایدار می‌ماند، معامله کنید. نکته چهارم، «ترحلوا فقد جد بكم»؛ آماده کوچ کردن باشید. نکته پنجم، «استعدوا للموت فقد أظلكم»؛ برای مرگ آماده شوید، چراکه سایه‌اش بر سر شما افتاده است؛ مانند چتری یا باز شکاری که بالای سر طعمه‌اش منتظر است. نکته ششم هم این بود که مانند کسانی باشید که با شنیدن فریاد، بیدار و متوجه می‌شوند، نه اینکه در خواب بمانند و هیچ خبری از آنچه می‌گذرد نداشته باشند.

امشب سه نکته دیگر را در تکمیل بحث جلسه قبل عرض می‌کنم. نکته نخست این است: «وما بين أحدكم وبين الجنة أو النار إلا الموت أن ينزل به». فاصله انسان تا بهشت یا جهنم چقدر است؟ تصور نکنید که ما در این دنیا هستیم و بهشت و جهنم برای عالم دیگری است و میان این دو عالم فاصله زیادی وجود دارد. حضرت می‌فرمایند فاصله شما با بهشت و جهنم فقط مرگ است. همین که مرگ فرابرسد، وارد عالم دیگر می‌شوید.

انسان دو قیامت دارد: قیامت صغری و قیامت کبری. همین که انسان از دنیا می‌رود، وارد قیامت می‌شود. در روایتی از ائمه (ع) آمده است که قبر به انسان می‌گوید:

أَنَا بَيْتُ الْغُرْبَةِ، أَنَا رَوْضٌ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ، أَنَا حُفْرَةٌ مِنْ حُفَرِ النِّيرَانِ.

من خانه غربت هستم؛ من باغی از باغ‌های بهشت یا گودالی از گودال‌های آتش هستم.

پس به محض اینکه مرگ بر انسان فرود آید، وارد قیامت می‌شود؛ اما این کدام قیامت است؟ همان عالم برزخ، یعنی قیامت نخست. همه کسانی که از این دنیا رفته‌اند، اکنون وارد قیامت شده‌اند. در آنجا هم بهشت هست و هم جهنم. شهدا و انسان‌های خوب اکنون در بهشت برزخی‌اند و از روزی الهی بهره می‌برند:

﴿

يُرْزَقُونَ

﴾

روزی داده می‌شوند

کافران و مجرمان نیز اکنون در جهنم برزخی‌اند. بنابراین ما دو قیامت داریم: قیامت صغری که انسان به محض مرگ وارد آن می‌شود، و قیامت کبری که بعداً برپا خواهد شد و همه انسان‌ها، از اولین تا آخرین، در آن محشور می‌شوند و با نفخ صور، قیامت کبری برپا می‌شود.

فاصله انسان با بهشت و جهنم چیزی جز مرگ نیست. همین که مرگ نازل شود، انسان وارد بهشت یا جهنم می‌شود. اگر انسان خوبی باشد، قبرش «روضة من رياض الجنة» است؛ و اگر کافر باشد، قبرش «حفرة من حفر النيران» خواهد بود. این نکته نخست است که امیرالمؤمنین (ع) به آن اشاره می‌کنند.

کوتاهی عمر و سرمایه زمان

نکته بعد این است: «وإن غاية تنقصها اللحظة وتهدمها الساعة». غایت در اینجا به معنای عمر و اجل انسان است؛ عمری که هر لحظه از آن کم می‌شود و گذشت ساعت‌ها آن را از میان می‌برد. لحظه‌ها عمر انسان را کم می‌کنند و گذر شب و روز آن را از بین می‌برد. کسی که متوجه است، می‌بیند لحظه‌ها چگونه می‌گذرند و عمر چگونه سپری می‌شود. چنین عمری سزاوار است که کوتاه باشد؛ کوتاه هم هست.

عمر انسان مانند یخی است که زیر تابش خورشید آب می‌شود. پیش‌تر عرض کردیم که اگر به انسان بگویند: «حاضری عمرت را معامله کنی؟» هر قدر هم از عمرش بگذشته باشد، حاضر نیست آن را بدهد؛ چون عمر سرمایه انسان است. اما همین آدم، لحظه‌های عمرش را به‌راحتی از دست می‌دهد. مضمون بیتی از مرحوم نراقی این است که اگر از آغاز از انسان بخواهند عمرش را بدهد، نمی‌پذیرد؛ اما همان انسان بی‌هیاهو ماه و سال را مفت از کف می‌دهد.

قرآن کریم می‌فرماید:

﴿

وَالْعَصْرِ ۝ إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ

﴾

سوگند به عصر؛ همانا انسان در زیان است.

انسان در زیان است، چون سرمایه‌اش، یعنی عمرش، پیوسته و به‌راحتی از دست می‌رود؛ مثل یخی که آب می‌شود. مفسری می‌گفت وقتی درباره تفسیر این آیه فکر می‌کرده، ناگهان صدای یخ‌فروشی را در کوچه شنیده که می‌گفته: «بیایید بخرید؛ سرمایه‌ام دارد آب می‌شود!» وقتی نگاه کرده، دیده یخ‌فروشی است که یخ‌هایش، چه مردم بخرند و چه نخرند، پیوسته آب می‌شود. سرمایه ما هم همین‌طور، خواه بخواهیم و خواه نخواهیم، از بین می‌رود و در اختیار ما نیست.

ازاین‌رو انسان در زیان است؛ همه انسان‌ها در زیان‌اند، مگر:

﴿

إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ

﴾

مگر کسانی که ایمان آورده‌اند و کارهای شایسته انجام داده‌اند.

مؤمنانی که عمل صالح انجام می‌دهند، از سرمایه خود استفاده می‌کنند؛ وگرنه دیگران سرمایه را مفت از دست می‌دهند. در برنامه‌های مجازی و تلویزیونی، انسان به‌راحتی سرمایه عمرش را از دست می‌دهد، بی‌آنکه متوجه باشد. عنوان بسیاری از این برنامه‌ها «سرگرمی» است. ممکن است آدم سالخورده‌ای که هفتاد سال از عمرش گذشته و کاری ندارد، بنشیند و سرگرم شود؛ اما جوانی که پای فیلم می‌نشیند و سرمایه‌اش را این‌گونه از دست می‌دهد، واقعاً در زیان است. جای تأسف دارد که انسان بتواند از بهترین وقت خود بهترین استفاده را ببرد، اما آن را به‌راحتی هدر بدهد.

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند: «فإن غاية تنقصها اللحظة»؛ عمر با هر لحظه‌ای که می‌گذرد، کم می‌شود. امیرالمؤمنین (ع) در حکمت هفتاد و چهار می‌فرمایند:

نَفَسُ الْمَرْءِ خُطَاهُ إِلَى أَجَلِهِ.

نفس‌های انسان گام‌های او به سوی مرگ است. با هر نفسی که می‌کشیم، مقداری از عمرمان کم می‌شود. «وتهدمها الساعات»؛ لحظه آن را کم می‌کند و گذشت ساعت‌ها آن را به‌کلی از میان می‌برد. پس عمر انسان سزاوار است کوتاه باشد؛ با گذر لحظه‌ها و ساعت‌ها، خودبه‌خود کوتاه می‌شود.

اجل، مسافر و توشه سفر

نکته سوم امیرالمؤمنین (ع) این است: «وإن غائباً يحدوه الجديدان». غائب در اینجا اجل انسان است. حضرت اجل را به شتری تشبیه می‌کنند که ساربان آن را می‌راند و برای حرکتش آواز می‌خواند؛ این آواز را «حُدی» می‌گویند. اجل انسان مانند شتری است که دو ساربان آن را پیش می‌برند. این دو ساربان چیستند؟ شب و روز؛ امیرالمؤمنین (ع) آن‌ها را «جدیدان» نامیده‌اند. شب می‌رود و شب دیگری می‌آید، روز می‌رود و روز تازه‌ای می‌آید. شب و روز برای اجل انسان حُدی می‌خوانند و آن را پیش می‌برند.

«لحري بسرعة الأوبة»؛ بازگشت سریع است. اجل با شتاب پیش می‌رود و بازگشت آن سریع است. پس باید قدرش را بدانیم؛ زیرا بازگشت‌پذیر نیست.

«وإن قادماً يقدم بالفوز أو الشقوة»؛ شما در این دنیا مسافرید و می‌خواهید وارد قیامت شوید. گفتیم که انسان به محض مرگ وارد قیامت می‌شود. این مسافر یا با پیروزی می‌رسد، اگر اهل بهشت باشد، یا با بدبختی و شقاوت وارد مرحله بعد و عالم دیگر می‌شود، اگر انسان بدی باشد. چنین مسافری باید بهترین آمادگی و توشه را داشته باشد. انسان که مسافرت می‌رود، با دست خالی نمی‌رود؛ وسایل سفر و آنچه برای سفر نیاز دارد، با خود می‌برد. «لمستحق لأفضل العدة»؛ مسافری که در راه رسیدن است، سزاوار است بهترین آمادگی را داشته باشد.

حضرت می‌فرمایند:

فَتَزَوَّدُوا فِي الدُّنْيَا مِنَ الدُّنْيَا، مَا تَحْرُزُونَ بِهِ أَنْفُسَكُمْ غَدًا.

پس توشه‌تان را از دنیا بگیرید؛ از همین دنیا، از همین امکانات و چیزهای دنیایی. توشه را نمی‌توان از قیامت گرفت و نمی‌توان گفت وقتی وارد برزخ شدم، آنجا توشه به دست می‌آورم. توشه را باید از همین دنیا فراهم کرد؛ از مال دنیا، مقام دنیا و شهرت دنیا. زاد و توشه جای دیگری به دست نمی‌آید؛ باید از همین دنیا آن را به دست آورد. «ما تحرزون به أنفسكم غداً»؛ توشه‌ای فراهم کنید که فردا مایه حفظ و پناه شما باشد و به کارتان بیاید.

قرآن کریم می‌فرماید:

﴿

وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى

﴾

هر چیزی را که بیفزایید، لزوماً به دردتان نمی‌خورد. ممکن است انسان چیزهای زیادی فراهم کند، اما آنچه فراهم کرده باشد به دردش نخورد. برای نمونه، گاهی جنینی را تصور کنید که دو سر و اعضای بیشتری دارد. این افزایش، وقتی به دنیا می‌آید، به کار او می‌آید؟ چیزی به او اضافه شده، اما این افزوده‌ها برای زندگی در این دنیا سودی ندارد. وقتی به دنیا می‌آید، می‌گویند این هیولاست؛ چنین موجودی نمی‌تواند زندگی کند.

ما هم هنگام ورود به عالم دیگر نباید هیولامانند باشیم. جنین از عالم جنین می‌خواهد وارد عالم دنیا شود؛ اگر هیولامانند باشد، نمی‌تواند زندگی کند و همه می‌گویند هیولاست. جنینی با دو سر نمی‌تواند زندگی کند. هرچند چیزی به او اضافه شده و به‌جای یک سر، دو سر دارد و به‌جای یک عضو، دو عضو، این افزایش برای این عالم سودی ندارد. شما هم در این دنیا مسافرید و می‌خواهید وارد عالم دیگر شوید؛ هیولامانند وارد نشوید. آنچه فراهم می‌کنید باید در آن دنیا به کارتان بیاید. حضرت می‌فرمایند چیزی فراهم کنید که فردا مایه حفظ و پناه شما باشد.

اگر چیزهایی را پیوسته اضافه کنید و این افزوده‌ها شما را هیولامانند کند ــ ثروت و مقام و مانند این‌ها ــ وقتی وارد آن عالم شوید، به شما می‌گویند: «هیولا به چه درد آنجا می‌خورد؟» نمی‌توانید از این وجود هیولایی استفاده کنید. این نکته بسیار مهم است.

این سه نکته‌ای است که امیرالمؤمنین (ع) به آن می‌افزایند:

فَتَزَوَّدُوا فِي الدُّنْيَا مِنَ الدُّنْيَا مَا تَحْرُزُونَ بِهِ أَنْفُسَكُمْ غَداً

یعنی در دنیا، از خود دنیا توشه‌ای فراهم کنید که فردا مایه حفظ و پناه شما باشد.

نکات دیگری نیز در ادامه هست که امیرالمؤمنین (ع) برای تکمیل این سخنان می‌فرمایند و ان‌شاءالله در جلسه آینده به آن اشاره می‌کنیم.

وصلی الله علی محمد و آل محمد. اللهم صل علی محمد و آل محمد.