جلسه اول(تنها جلسه)

أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحيم. الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين من الآن إلى قيام يوم الدين.

خطبه پنجاه‌وچهارم نهج‌البلاغه

عنوانی که مرحوم سید رضی برای این خطبه آورده، چنین است: «وَ مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ، وَفِيهَا يَصِفُ أَصْحَابَهُ بِصِفِّينَ حِينَ طَالَ مَنْعُهُمْ لَهُ مِنْ قِتَالِ أَهْلِ الشَّامِ». بر این اساس، حضرت در این خطبه از اصحابشان در جنگ صفین سخن می‌گویند؛ هنگامی که آن‌ها برای مدتی طولانی از آغاز جنگ با اهل شام خودداری کردند و سخنانی با حضرت در میان گذاشتند.

زمینه و موضوع خطبه

خطبه با این عبارت آغاز می‌شود:

فَتَدَاكُّوا عَلَيَّ تَدَاكَّ الْإِبِلِ الْهِيمِ يَوْمَ وِرْدِهَا، وَقَدْ أُرْسِلَتْ وَخُلِعَتْ مَثَانِيهَا، حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُمْ قَاتِلِيَّ، أَوْ بَعْضُهُمْ قَاتِلٌ بَعْضًا لَدَيَّ. وَقَدْ قَلَبْتُ هَذَا الْأَمْرَ بَطْنَهُ وَظَهْرَهُ، حَتَّى مَنَعَنِي النَّوْمَ، فَمَا وَجَدْتُنِي يَسَعُنِي إِلَّا قِتَالُهُمْ أَوِ الْجُحُودُ بِمَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ، فَكَانَتْ مُعَالَجَةُ الْقِتَالِ أَهْوَنَ عَلَيَّ مِنْ مُعَالَجَةِ الْعِقَابِ، وَمَوْتَاتُ الدُّنْيَا أَهْوَنَ عَلَيَّ مِنْ مَوْتَاتِ الْآخِرَةِ.

از همان واژه نخست، «فَتَدَاكُّوا»، می‌توان دریافت که این سخن به مطالبی پیش از خود پیوند دارد. در ادبیات عرب، «فاء» در اینجا فاءِ تفریع است و معنای «پس» می‌دهد؛ یعنی این جمله بر سخنی پیشین بنا شده است. احتمال دارد خطبه به خطبه چهل‌وسوم پیوند داشته باشد، زیرا مطالب آن دو به هم نزدیک است، هرچند این احتمال را به‌طور قطعی نمی‌توان گفت.

شارحان نهج‌البلاغه درباره اینکه این عبارات به کدام واقعه مربوط است، اختلاف نظر دارند. بر اساس عنوان سید رضی، این سخنان درباره جنگ صفین است. برخی آن را مربوط به روز نخست بیعت با امیرالمؤمنین (ع) دانسته‌اند و بعضی نیز احتمال داده‌اند که بخشی از خطبه به بیعت و بخشی دیگر به صفین مربوط باشد. با این حال، می‌توان همه عبارات را در پیوند با واقعه بیعت نیز فهمید.

هجوم مردم برای بیعت

«تَدَاكُّوا» از ریشه «دَكّ» به معنای کوبیدن است. در قرآن کریم نیز این واژه در وصف کوبیده‌شدن زمین آمده است:

﴿

كَلَّا إِذَا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا

﴾

امیرالمؤمنین (ع) هجوم مردم برای بیعت را به شتران تشنه‌ای تشبیه می‌کنند که روز آب‌خوردنشان به‌سوی آب می‌شتابند. ساربان آن‌ها را رها کرده و مانع حرکتشان را برداشته است. «مَثَانِي» جمع «مَثْنَاة» است و به بندی گفته می‌شود که بر زانوی شتر می‌بستند تا آن را از حرکت بازدارد. وقتی این بند را باز می‌کردند، شتر از جا برمی‌خاست و راه می‌افتاد. این بند را «عِقال» نیز می‌گفتند؛ همان بندی که امروزه به شکل دیگری بر سر می‌گذارند.

شتران تشنه، وقتی مانعشان برداشته می‌شود، با شدت به‌سوی آب هجوم می‌برند و در ازدحام به یکدیگر فشار می‌آورند. حضرت هجوم مردم برای بیعت را چنین وصف می‌کنند؛ آن‌قدر شدید که گمان کردند مردم قصد کشتن ایشان را دارند، یا در ازدحام، برخی قصد کشتن برخی دیگر را دارند.

مردم پس از مدتی طولانی از ستم و بی‌عدالتی در دوران عثمان، تشنه عدالت بودند و برای بیعت با امیرالمؤمنین (ع) هجوم آوردند. البته اینکه حضرت می‌دانستند مردم با چه انگیزه‌ای به ایشان روی آورده‌اند، مسئله دیگری است. مردم گاه برای برآوردن نیازهای خود به‌دنبال تغییرند، نه از آن رو که واقعاً خواهان راه و روش امام باشند. با این همه، وقتی مردم آمدند و حجت تمام شد، حضرت راهی جز پذیرفتن نداشتند؛ چنان‌که در خطبه شقشقیه آمده است: «لَوْلَا حُضُورُ الْحَاضِرِ وَقِيَامُ الْحُجَّةِ».

در تاریخ نیز آمده است که گروهی، حدود هفت نفر، بیعت را نپذیرفتند و گفتند بعداً بیعت خواهند کرد؛ از جمله عبدالله بن عمر و حسان بن ثابت. اما عموم مردم برای بیعت آمدند و ازدحام کردند.

سنجیدن پیامدهای پذیرش بیعت

پس از توصیف هجوم مردم، حضرت می‌فرمایند: «وَقَدْ قَلَبْتُ هَذَا الْأَمْرَ بَطْنَهُ وَظَهْرَهُ»؛ یعنی این کار را از همه جهت سنجیدم و جوانب آن را زیرورو کردم، تا آنجا که خواب از چشمانم رفت.

حضرت پس از این اندیشه و بررسی، به این نتیجه رسیدند که دو راه بیشتر پیش رویشان نیست: یا با آنان بجنگند، یا آنچه را محمد (ص) آورده است انکار کنند. جنگیدن با معاویه و اهل شام دشواری‌ها و هزینه‌های فراوانی داشت؛ اما راه دیگر، انکار قرآن و سخنان پیامبر (ص) بود.

پس از سنجیدن همه جوانب، حضرت می‌فرمایند که تحمل جنگ برای ایشان آسان‌تر از تحمل عذاب الهی بود:

«فَكَانَتْ مُعَالَجَةُ الْقِتَالِ أَهْوَنَ عَلَيَّ مِنْ مُعَالَجَةِ الْعِقَابِ».

سختی‌های دنیا را می‌توان تحمل کرد، اما تحمل عذاب آخرت ممکن نیست. از دست دادن‌های دنیا، حتی از دست دادن عزیزان و تحمل مرگ‌ها، در برابر از دست دادن آخرت ناچیز است. حضرت می‌فرمایند:

«وَمَوْتَاتُ الدُّنْيَا أَهْوَنَ عَلَيَّ مِنْ مَوْتَاتِ الْآخِرَةِ».

مرگ‌های دنیا، یعنی آنچه انسان در دنیا از دست می‌دهد، از آنچه در آخرت از دست می‌رود آسان‌تر است. آنچه در دنیا از دست می‌رود، اگر برای آخرت باشد، در آنجا باقی می‌ماند؛ اما از دست دادن در آخرت، تباهی است.

پیوند بیعت با جنگ‌های پیش رو

اگر همه خطبه را در پیوند با بیعت بفهمیم، می‌توان میان آغاز و ادامه آن ارتباط برقرار کرد. حضرت می‌دانستند که پذیرفتن بیعت مردم، فقط به معنای پذیرش خلافت نیست؛ بلکه پیامد آن، جنگ جمل و جنگ صفین و جنگ‌های دیگری بود که در پیش داشتند. پذیرش بیعت یعنی پذیرفتن همه آن دشواری‌ها و از دست دادن‌ها.

حضرت این پیامدها را می‌دیدند و می‌دانستند که مردم با هجوم خود برای بیعت، چه مسیری را پیش روی ایشان قرار می‌دهند. با این حال، پذیرفتن همه سختی‌های دنیا را بر انکار قرآن و سخنان پیامبر (ص) ترجیح دادند. برخی پیشینیان با سازش، حکومت خود را حفظ کردند؛ اما راه امیرالمؤمنین (ع) چنین نبود.

خلاصه سخن حضرت این است که جنگ و صلح، هر دو باید برای خدا باشد. امیرالمؤمنین (ع) در پی از دست دادن یا به‌دست آوردن چیزی برای خود نیستند؛ هرچه هست باید برای خدا باشد: چه زندگی و چه مرگ، چه جنگ و چه صلح.

در قرآن کریم آمده است:

﴿

قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ

﴾

بگو: نماز و عبادتم، زندگی و مرگم، برای خداوند، پروردگار جهانیان است.

زندگی و مرگ ما، ماندن و از دست دادن ما، همه باید برای خدا باشد.

وصلى الله على محمد وآل محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد.