جلسه اول(تنها جلسه)

أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحيم. الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صل على محمد وآل محمد، وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين من الآن إلى قيام يوم الدين.

خطبه ۷۹ نهج‌البلاغه: حرکت به سوی خوارج

این بخش از سخنان امیرالمؤمنین علی (ع) پس از تصمیم ایشان برای حرکت به سوی خوارج است. پیش از حرکت سپاه، یکی از منجمان که در سپاه حضرت حضور داشت، ایشان را از حرکت در آن زمان برحذر داشت و گفت بر اساس علم نجوم، اگر در آن هنگام حرکت کنند، به مقصودشان نمی‌رسند و شکست می‌خورند.

حضرت ابتدا در پاسخ به آن منجم سخن گفتند و سپس مردم را خطاب قرار دادند.

ردّ ادعای منجم

حضرت به منجم فرمودند:

أَتَزْعُمُ أَنَّكَ تَهْدِي إِلَى السَّاعَةِ الَّتِي مَنْ سَارَ فِيهَا صُرِفَ عَنْهُ السُّوءُ، وَتُخَوِّفُ مِنَ السَّاعَةِ الَّتِي مَنْ سَارَ فِيهَا حَاقَ بِهِ الضُّرُّ؟

اشتباه ما انسان‌ها این است که اصل و فرع را با هم خلط می‌کنیم. این عالم، عالم اسباب است؛ اما پشت همهٔ این اسباب، مسبّبی هست که سببیت را به آن‌ها داده است. اگر دستکش به دست داشته باشید و با آن کاری انجام دهید، ممکن است گمان کنید دستکش است که کار را انجام می‌دهد، در حالی که عامل حرکت، دستی است که پشت دستکش قرار دارد. بسیاری از مردم فقط ظاهر اسباب را می‌بینند و از خداوندی که پشت آن‌هاست غافل می‌شوند.

در عالم هستی، مؤثر حقیقی فقط خداست: «لا مؤثر فی الوجود إلا الله». علت فاعلی در جهان خداوند است و سایر علت‌ها زمینه‌سازند، نه منشأ اثر. البته اسباب وجود دارند، اما اثرگذاری آن‌ها از خداست. در عالم، مشیت و ارادهٔ خداوند مؤثر است و اگر چیزی اثر می‌گذارد، خداوند این اثر را به آن داده است. همهٔ موجودات، حتی معصومان (ع)، ممکن‌الوجودند و تنها خداوند واجب‌الوجود است. همهٔ وجود و حرکت‌ها از اوست و او محرک حقیقی است.

خداوند می‌فرماید:

﴿

إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ

﴾

علم قیامت، علم آنچه در رحم‌هاست و علم آینده در اختیار خداوند است. ممکن است با علوم جدید به دانشی اجمالی دربارهٔ جنین برسیم؛ برای مثال، تشخیص دهیم که جنین دختر است یا پسر. اما آیا می‌توان دانست اخلاق او چگونه خواهد بود، در آینده چه خواهد شد، ترسو خواهد بود یا شجاع؟ علم تفصیلی به این امور در اختیار خداوند است. هیچ‌کس نمی‌تواند آیندهٔ این کودک را بداند. مشیت از آنِ خداست؛ هرچه او بخواهد، همان می‌شود و دیگر امور اسباب‌اند.

حضرت به منجم می‌فرمایند:

فَمَنْ صَدَّقَكَ بِهَذَا فَقَدْ كَذَّبَ الْقُرْآنَ

هرکس سخن تو را تصدیق کند، قرآن را تکذیب کرده است.

سپس می‌فرمایند:

وَاسْتَغْنَى عَنِ الِاسْتِعَانَةِ بِاللَّهِ فِي نَيْلِ الْمَحْبُوبِ وَدَفْعِ الْمَكْرُوهِ

و از یاری‌جستن از خدا برای رسیدن به مطلوب و دورکردن ناخوشایندها بی‌نیاز شده است. ما همواره می‌گوییم:

﴿ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ﴾

تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو یاری می‌جوییم.

اما کسی که سخن منجم را تصدیق کند، گویی برای رسیدن به خواسته‌اش از منجم کمک می‌گیرد و نه از خداوند.

حضرت در ادامه می‌فرمایند:

وَتَبْتَغِي فِي قَوْلِكَ لِلْعَامِلِ بِأَمْرِكَ أَنْ يُوَلِّيَكَ الْحَمْدَ دُونَ رَبِّهِ، لِأَنَّكَ بِزَعْمِكَ أَنْتَ هَدَيْتَهُ إِلَى السَّاعَةِ الَّتِي نَالَ فِيهَا النَّفْعَ وَأَمِنَ الضُّرَّ

تو با این سخن می‌خواهی کسی که به گفته‌ات عمل می‌کند، به جای پروردگارش تو را ستایش کند؛ زیرا به گمان خودت، تو او را به زمانی راهنمایی کرده‌ای که در آن به سود می‌رسد و از زیان در امان می‌ماند.

اگر کسی با عمل‌کردن به گفتهٔ منجم به نتیجه‌ای برسد یا زیانی را از خود دور کند، منجم می‌خواهد مردم نتیجه را به او نسبت دهند و او را ستایش کنند؛ گویی او راه درست را نشان داده است. این سخن حضرت، ردّ ادعای منجم و احکام نجوم است.

تفاوت علم نجوم و احکام نجوم

حضرت در ادامه مردم را خطاب قرار می‌دهند:

أَيُّهَا النَّاسُ، إِيَّاكُمْ وَتَعَلُّمَ النُّجُومِ إِلَّا مَا يُهْتَدَى بِهِ فِي بَرٍّ أَوْ بَحْرٍ، فَإِنَّهَا تَدْعُو إِلَى الْكَهَانَةِ

مقصود از نهی حضرت، دانشی نیست که برای شناخت ستارگان و یافتن راه در خشکی و دریا به کار می‌آید. شناخت حرکت خورشید و ماه و محاسبهٔ ماه‌ها نیز بر پایهٔ این دانش است. قرآن می‌فرماید:

﴿ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا ﴾

پس میان علم نجوم و احکام نجوم تفاوت است. آنچه مورد نکوهش حضرت است، این ادعاست که ستارگان در خیر و شرّ انسان‌ها اثر می‌گذارند و می‌توان با آن‌ها سرنوشت و طالع افراد را تعیین کرد. این ادعاها و طالع‌بینی‌ها خرافه است؛ برای مثال، اینکه بگویند ستارهٔ کسی در آسمان چنین است یا ازدواجی به‌سبب ستارهٔ یک شخص سرانجام خاصی خواهد داشت، اعتباری ندارد.

حضرت می‌فرمایند از آموختن نجوم بپرهیزید، مگر آن مقداری که برای هدایت در خشکی و دریا به کار می‌آید؛ زیرا این دانشِ آمیخته با ادعای پیشگویی، انسان را به کهانت و غیب‌گویی می‌کشاند.

اگر به کسی بگویند امروز حرکت کنی شکست می‌خوری و باید در تاریخ دیگری بروی، این پیشگویی است. پس نباید دنبال احکام نجوم رفت؛ زیرا انسان را به کهانت و غیب‌گویی می‌کشاند.

﴿ قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ ۚ وَمَا يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ ﴾

غیب را جز خدا کسی نمی‌داند.

غیب را فقط خدا می‌داند. اگر ائمه (ع) از غیب آگاهی دارند، این آگاهی به واسطهٔ خداست، نه از جانب خودشان. هیچ‌کس به ذاتِ غیب آگاهی ندارد و علم ذاتی به غیب از آنِ خداست.

﴿ إِلَّا مَنِ ارْتَضَىٰ ﴾

مگر کسی که خداوند او را پسندیده باشد.

ائمه (ع) گاهی از غیب خبر می‌دهند، اما این آگاهی از جانب خداست، نه از خودشان.

فَإِنَّهَا تَدْعُو إِلَى الْكَهَانَةِ، وَالْمُنَجِّمُ كَالْكَاهِنِ، وَالْكَاهِنُ كَالسَّاحِرِ، وَالسَّاحِرُ كَالْكَافِرِ، وَالْكَافِرُ فِي النَّارِ.

نجوم انسان را به کهانت و غیب‌گویی می‌کشاند. منجّم مانند کاهن است و کاهن مانند ساحر. سحر نیز در شریعت مقدس حرام است؛ در فقه گفته‌اند یادگیری و آموزش سحر حرام است، مگر آنکه کسی برای دفع سحر به آن بپردازد.

اصل سحر را نمی‌توان انکار کرد. همان‌طور که پیش‌تر گفته شد، هاروت و ماروت برای مقابله با جادوی یهود آمدند و راهی را به مردم آموختند تا در برابر آن سحر بایستند. این، سحر کردن نیست؛ دفع سحر است. سحر موجب اختلاف و دشمنی می‌شود، پس خود سحر و یادگیری آن حرام است.

بزرگان ما راه‌هایی برای باطل کردن سحر و طلسم بیان کرده‌اند. مرحوم شیخ عباس قمی در مفاتیح‌الجنان راه‌های گوناگونی برای ابطال سحر آورده است. ائمهٔ معصومین (ع) نیز فرموده‌اند خواندن چهار قل برای محافظت مؤثر است؛ از جمله:

﴿ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ ﴾

﴿ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ ﴾

حرز امام جواد (ع) و حرز ابودجانه نیز در از بین بردن این امور مؤثرند. پس مقابله با سحر و دفع آن اشکالی ندارد، اما خود سحر حرام است.

سِيرُوا عَلَى اسْمِ اللَّهِ.

حضرت فرمودند: «به نام خدا حرکت کنید.» ایشان حرکت را تعطیل نکردند و به راه افتادند؛ سرانجام نیز پیروز شدند و نهروانیان را کشتند، جز شمار اندکی که فرار کردند.

از این سخنان روشن می‌شود که درآمدهایی که برخی از راه سحر، جادو و ستاره‌شناسی از مردم می‌گیرند، حرام است؛ پول دادن به آنان نیز حرام است. باید بکوشیم مردم از این امور دوری کنند.

وَصَلَّى اللهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ. لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ.