جلسه اول(تنها جلسه)

أعوذ بالله من الشيطان الرجیم. بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین، والصلاة والسلام على أشرف الأنبیاء والمرسلین، حبیب قلوب الصادقین، أبی‌القاسم المصطفى محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد وعلى أهل بیته الطیبین الطاهرین، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعین من الآن إلى قیام یوم الدین.

خطبه پنجاه‌وسوم نهج‌البلاغه و مسئله قربانی

امشب توفیق داریم در محضر خطبه پنجاه‌وسوم نهج‌البلاغه باشیم. عنوانی که سید رضی برای این بخش آورده، چنین است: «وَمِنْ خُطْبَةٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي ذِكْرِ يَوْمِ النَّحْرِ وَصِفَةِ الْأُضْحِيَّةِ».

در آغاز این بخش، امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند:

وَمِنْ تَمَامِ الْأُضْحِيَّةِ اسْتِشْرَافُ أُذُنِهَا وَسَلَامَةُ عَيْنِهَا، فَإِذَا سَلِمَتِ الْأُذُنُ وَالْعَيْنُ سَلِمَتِ الْأُضْحِيَّةُ وَتَمَّتْ، وَلَوْ كَانَتْ عَضْبَاءَ الْقَرْنِ تَجُرُّ رِجْلَهَا إِلَى الْمَنْسَكِ.

همان‌طور که در آغاز جلسه اولِ بحث خطبه پنجاه‌ودوم عرض کردیم، این دو خطبه در واقع بخش‌هایی از یک خطبه‌اند. امیرالمؤمنین (ع) در روز عید قربان خطبه‌ای مفصل ایراد فرمودند. مرحوم شیخ صدوق در جلد اول کتاب من لا یحضره الفقیه، حدیث ۱۴۸۴، آن خطبه کامل را آورده است. مرحوم سید رضی نیز بخش‌هایی از آن خطبه را برگزیده و در دو قسمت، در خطبه‌های پنجاه‌ودوم و پنجاه‌وسوم نهج‌البلاغه آورده است.

در خطبه پنجاه‌ودوم درباره دنیا و بی‌ارزشی آن و لزوم توجه انسان به آخرت صحبت کردیم. بحث قربانی در ادامه همان مطالب آمده است؛ زیرا حضرت در روز عید قربان سخن می‌فرمودند. در این بخش کوتاه، حضرت به شرایط قربانی اشاره می‌کنند.

بحث قربانی از نظر فقهی گسترده است و فقها احکام و شرایط آن را در مناسک حج به تفصیل بیان کرده‌اند. امیرالمؤمنین (ع) در اینجا در پی بیان همه آن احکام فقهی نیستند؛ بلکه در چند جمله به بخشی از شرایط قربانی کامل اشاره می‌فرمایند. بحث مورد نظر حضرت در ادامه مباحث معنوی خطبه پیشین، زهد در دنیا و توجه به آخرت است.

جایگاه قربانی در قرآن

اهمیت قربانی را می‌توان از آیه ۹۷ سوره مائده دریافت؛ آیه‌ای که کعبه، ماه حرام، قربانی و قربانی‌های نشاندار را در کنار یکدیگر می‌آورد:

﴿ جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلَائِدَ ۚ ذَٰلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ﴾

خداوند کعبه، خانه حرام، را مایه قیام مردم قرار داد و نیز ماه حرام، قربانی و قربانی‌های نشاندار را؛ تا بدانید خداوند آنچه را در آسمان‌ها و زمین است می‌داند و خداوند به هر چیزی داناست.

خداوند کعبه، خانه حرام، را «قیاماً للناس» قرار داد؛ یعنی مرکزی برای قیام و حرکت مردم. همچنین ماه حرام را قرار داد؛ ماه‌هایی که حرمت ویژه دارند و از قدیم در آنها جنگ ممنوع بوده است.

پس از کعبه و ماه حرام، خداوند «الهدی والقلائد» را می‌آورد. «هَدی» به قربانی گفته می‌شود و «قلائد» قربانی‌های نشاندار است. بعضی افراد قربانی را از شهر خود همراه می‌آوردند و برای اینکه در میان قربانی‌های دیگر گم نشود، نشانه‌ای بر آن می‌گذاشتند؛ گاهی هم قلاده‌ای به گردن حیوان می‌انداختند. به این قربانی‌های نشاندار «قلائد» می‌گفتند. برخی دیگر قربانی را در همان‌جا تهیه می‌کردند.

قرار گرفتن قربانی در کنار کعبه و ماه حرام نشان‌دهنده اهمیت، قداست و حرمت آن است. خداوند این امور را قرار داده تا بدانیم که به همه چیز آگاه است و هر یک را بر اساس حکمتی ویژه قرار داده است. قربانی از اعمال مهم حج است و در حج تمتع نیز از واجبات به شمار می‌آید.

فلسفه معنوی قربانی

قربانی عملی عبادی است که انسان با انجام آن از مال خود در راه خدا می‌گذرد. در حج، انسان اعمال گوناگونی انجام می‌دهد؛ از جمله احرام، طواف، سعی و وقوف. قربانی نیز عبادتی مالی است: انسان باید از مال خود بگذرد و بهترین چیزی را که می‌تواند در راه خدا بدهد، قربانی کند.

قربانی همچنین نقشی در رسیدگی به مردم و فقرا دارد؛ بخشی از گوشت آن در اختیار نیازمندان قرار می‌گیرد. پس در قربانی، هم گذشتن از مال مطرح است و هم انفاق به فقرا.

قرآن کریم قربانی را از شعائر الهی می‌شمارد و درباره آن می‌فرماید:

﴿ وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذَٰلِكَ سَخَّرْنَاهَا لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ﴾

قربانی‌های بزرگ را برای شما از شعائر خدا قرار دادیم؛ در آنها برای شما خیری است. پس هنگام ایستاده بودنشان نام خدا را بر آنها ببرید و چون پهلوهایشان بر زمین افتاد، از آنها بخورید و به نیازمندان بدهید. این‌گونه آنها را برای شما رام کردیم، باشد که سپاسگزاری کنید.

«بُدن» به قربانی‌های بزرگ گفته می‌شود. خداوند آنها را از شعائر خود قرار داده و می‌فرماید در آنها برای شما خیر است. هنگام قربانی، پیش از آنکه حیوان بر زمین بخوابد و ذبح شود، نام خدا را بر آن ببرید. پس از ذبح، وقتی حیوان به پهلو افتاد، از آن بخورید و به نیازمندانی که درخواست می‌کنند نیز بدهید.

خداوند حیوانات را در اختیار انسان قرار داده تا از آنها بهره ببرد و شکر نعمت‌های الهی را به‌جا آورد. اما گوشت و خون قربانی به خدا نمی‌رسد؛ آنچه به خدا می‌رسد تقوای انسان است:

﴿ لَنْ يَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلَا دِمَاؤُهَا وَلَٰكِنْ يَنَالُهُ التَّقْوَىٰ مِنْكُمْ كَذَٰلِكَ سَخَّرَهَا لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَىٰ مَا هَدَاكُمْ وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ ﴾

هرگز گوشت‌ها و خون‌های قربانی به خدا نمی‌رسد، بلکه تقوای شما به او می‌رسد.

گوشت و خون قربانی اموری مادی‌اند و خداوند به آنها نیازی ندارد. هدف اصلی قربانی، تقوا و اطاعت از فرمان خداست؛ همین اطاعت است که انسان را به خدا نزدیک می‌کند و موجب رشد و کمال او می‌شود.

قربانی همچنین سنت حضرت ابراهیم (ع) است. حج ما در اصل حج ابراهیمی است. خداوند به حضرت ابراهیم فرمان داد محبوب‌ترین چیز خود، فرزندش، را برای قربانی آماده کند. قرآن می‌فرماید:

﴿ فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ ﴾

و در ادامه می‌فرماید:

﴿ وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ ﴾

خداوند به جای حضرت ابراهیم (ع)، قوچی فرستاد و حضرت آن را قربانی کرد. از آن زمان، قربانی کردن حیوان سنتی از سنت‌های حضرت ابراهیم (ع) شد. بنابراین، قربانی هم اطاعت و تقوای الهی است و هم پیروی از سنت حضرت ابراهیم (ع).

در فلسفه قربانی گفته‌اند که ذبح حیوان نشانه‌ای است از اینکه انسان نفس اماره خود را مهار می‌کند؛ زیرا نفس اماره به دنیا گرایش دارد و به‌سختی از آن می‌گذرد. قربانی کردن یادآور گذشتن از دنیا و مهار کردن این میل است.

روز نحر و قربانی

سید رضی عنوان این بخش را «در یادکرد روز نحر و وصف قربانی» گذاشته است. روز عید قربان را «یوم النحر» نیز می‌گویند. برای شتر از «نحر» استفاده می‌شود و برای حیوانات دیگر از «ذبح». محل ذبح را «مذبح» و محل نحر شتر را «منحر» می‌نامند.

در میان اعراب، شتر از حیوانات دیگر ارزشمندتر و گران‌تر بود؛ ازاین‌رو قربانی کردن شتر، قربانی کردن بهترین مال به شمار می‌آمد. پیامبر بزرگوار اسلام (ص) هنگام حج صد شتر برای قربانی آورده بودند؛ شصت‌وشش شتر از آنِ خود حضرت و سی‌وچهار شتر از آنِ امیرالمؤمنین (ع) بود. شترها را قربانی می‌کردند و گوشتشان را میان فقرا و نیازمندان تقسیم می‌کردند.

در عنوان خطبه آمده است: «وَصِفَةُ الْأُضْحِيَّةِ». این واژه را هم «أُضْحِيَّة» خوانده‌اند و هم «ضَحِيَّة».

نشانه‌های کامل بودن قربانی

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند:

وَمِنْ تَمَامِ الْأُضْحِيَّةِ اسْتِشْرَافُ أُذُنِهَا وَسَلَامَةُ عَيْنِهَا، فَإِذَا سَلِمَتِ الْأُذُنُ وَالْعَيْنُ سَلِمَتِ الْأُضْحِيَّةُ وَتَمَّتْ، وَإِنْ كَانَتْ عَضْبَاءَ الْقَرْنِ تَجُرُّ رِجْلَهَا إِلَى الْمَنْسَكِ.

قربانی وقتی کامل است که ناقص نباشد. امیرالمؤمنین (ع) به دو نشانه مهمِ کامل بودن قربانی اشاره می‌کنند. «استشراف» به معنای برآمدگی و اشراف داشتن است؛ چیزی که بالاتر از اعضای دیگر قرار گرفته و بر آن‌ها اشراف دارد. حضرت می‌فرمایند نخستین شرطِ کامل بودن قربانی این است که گوشش برآمده و سالم باشد؛ گوش حیوان نبریده و افتاده نباشد. اگر گوش حیوان بریده باشد، افتاده می‌شود و دیگر حالت برآمده و ایستاده ندارد. سالم بودن گوش از همین حالت آن پیداست.

دومین نشانه، سلامت چشم حیوان است؛ قربانی نباید چشم ناقص داشته باشد. انسان وقتی می‌خواهد چیزی را در راه خدا بدهد، باید بهترین را انتخاب کند. خداوند می‌فرماید:

﴿

لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّىٰ تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ

﴾

هرگز به نیکی نمی‌رسید، مگر آنکه از آنچه دوست دارید انفاق کنید.

کار خیر این نیست که انسان چیزهای بی‌ارزش و لباس‌هایی را که نمی‌خواهد به فقیر بدهد، یا پولی را ببخشد که به آن نیازی ندارد؛ بلکه باید آنچه را دوست دارد و به آن علاقه‌مند است، انفاق کند. پس بهترین و سالم‌ترین حیوان را باید در راه خدا قربانی کرد.

امیرالمؤمنین (ع) سلامت گوش و چشم را دو نشانه مهمِ تمام بودن قربانی می‌دانند: اگر گوش و چشم سالم باشند، قربانی سالم و کامل است. اما اگر شاخ حیوان شکسته باشد یا پایش را بکشد و لنگان‌لنگان به‌سوی قربانگاه برود، این موارد به‌تنهایی مانع کامل بودن قربانی نیستند. حضرت آن دو ویژگی را نشانه‌های اصلی سلامت قربانی می‌دانند. البته شرایط دیگر قربانی را فقها به‌تفصیل بررسی کرده‌اند و بحث آن در جای خود مطرح است.

امیدواریم ما نیز در زندگی، روح قربانی و گذشت را رعایت کنیم. قربانی نشانه تقواست و آنچه ارزش دارد و موجب تقرب به خدا می‌شود، تقوای انسان است. خداوند می‌فرماید:

﴿

وَلَٰكِنْ يَنَالُهُ التَّقْوَىٰ

﴾

ولی آنچه به خدا می‌رسد، تقوای شماست.

انسان باتقوا بهترین چیز را در راه خدا می‌دهد و در زندگی نیز از آنچه در دنیا دوست دارد، برای خدا می‌گذرد. این معنای واقعی قربانی و تقواست. امیدواریم همه ما این الگو را در زندگی رعایت کنیم.

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ