جلسه اول(تنها جلسه)

أعوذ بالله من الشيطان الرجیم. بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین، والصلاة والسلام على أشرف الأنبیاء والمرسلین، حبیب قلوب الصادقین، ابوالقاسم المصطفی محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد واهل‌بیت الطیبین الطاهرین، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعین من الآن إلى قیام یوم الدین.

خطبه‌های نهج‌البلاغه درباره خوارج

امشب توفیق داریم خطبه‌های پنجاه‌وهشتم و پنجاه‌ونهم نهج‌البلاغه را بخوانیم. این دو خطبه، همراه با خطبه‌های شصتم، شصت‌ویکم و شصت‌ودوم، درباره خوارج‌اند. پیش‌تر نیز خطبه سی‌وششم را که درباره خوارج بود خواندیم. در خطبه چهلم هم امیرالمؤمنین (ع) به سخن خوارج، «لا حکم إلا لله»، اشاره کردند و فرمودند:

كَلِمَةُ حَقٍّ يُرَادُ بِهَا بَاطِلٌ

سخنی حق است که از آن اراده باطل شده است.

این پنج خطبه در ادامه همان بحث‌اند و حضرت در هرکدام به نکته‌ای درباره خوارج اشاره می‌کنند. بخش زیادی از مطالب این خطبه‌ها نیز پیشگویی‌های امیرالمؤمنین (ع) است.

عنوانی که سید رضی برای خطبه پنجاه‌وهشتم آورده، چنین است: «و من کلام له علیه السلام کلم به الخوارج حين اعتزلوا الحكومة و تنادوا أن لا حكم إلا لله»؛ یعنی سخنی از امیرالمؤمنین (ع) که پس از ماجرای حکمیت، هنگامی که خوارج از حکومت کناره گرفتند و ندا دادند «لا حکم إلا لله»، بیان فرمودند.

حضرت می‌فرمایند:

أَصَابَكُمْ حَاصِبٌ، وَلَا بَقِيَ مِنْكُمْ آبِرٌ

این عبارت شامل دو نفرین بر خوارج است. پیش از توضیح خطبه، خوب است اشاره‌ای اجمالی به پیشینه خوارج داشته باشیم.

پیشینه خوارج

در نهج‌البلاغه مطالب بسیاری درباره خوارج آمده است، اما امیرالمؤمنین (ع) تنها یک‌بار نام «خوارج» را به‌کار برده‌اند؛ آن هم در خطبه‌ای که بعداً خواهیم خواند:

لَا تَقْتُلُوا الْخَوَارِجَ مِنْ بَعْدِي

پس از من خوارج را نکشید.

عنوان‌هایی مانند «کلم به الخوارج» را سید رضی برای بخش‌های نهج‌البلاغه انتخاب کرده است؛ این عنوان‌ها سخن امیرالمؤمنین (ع) نیستند. حضرت درباره ویژگی‌ها و مسائل مربوط به خوارج بسیار سخن گفته‌اند، اما تنها در این مورد نام آنان را آورده‌اند.

معمولاً گفته می‌شود خوارج پس از ماجرای حکمیت پدید آمدند. در جنگ صفین، در لحظات پایانی و هنگامی که امیرالمؤمنین (ع) در آستانه پیروزی بودند، عمرو عاص به دستور معاویه قرآن‌ها را بر سر نیزه کرد. گروهی از کسانی که ظاهرنگر و متعصب بودند، با وجود آنکه حضرت فرمودند قرآن‌ها سپر شده‌اند و آنچه بر سر نیزه‌هاست کاغذ است، حاضر نشدند به جنگ ادامه دهند. می‌گفتند برای قرآن می‌جنگیم و نمی‌توانیم با قرآن بجنگیم. در نتیجه، کار به حکمیت کشید.

امیرالمؤمنین (ع) نه اصل حکمیت را پذیرفته بودند و نه داورانی را که پیشنهاد کردند. حضرت عبدالله بن عباس و مالک اشتر را پیشنهاد داده بودند، اما آن‌ها را نپذیرفتند و ابوموسی اشعری را تحمیل کردند. پس از آنکه حکمیت نتیجه‌اش را اعلام کرد و به عزل امیرالمؤمنین (ع) و باقی‌ماندن حکومت معاویه حکم داد، این افراد نزد حضرت آمدند و گفتند: «ما در پذیرش حکمیت اشتباه کردیم و کافر شدیم؛ توبه کردیم. شما هم که حکمیت را پذیرفتید، اشتباه کردید و کافر شدید. پس باید توبه کنید.»

این در حالی بود که امیرالمؤمنین (ع) نه اصل حکمیت را پذیرفته بودند و نه داوران تحمیلی را. این خطبه در پاسخ به همین سخنان خوارج است.

بااین‌حال، محققان معتقدند ریشه خوارج به زمان پیامبر اکرم (ص) بازمی‌گردد. درست است که آنان پس از حکمیت به‌صورت گروهی و تشکیلاتی ظهور کردند، اما پیش از آن نیز به شکل افراد پراکنده وجود داشتند. برای این دیدگاه شواهد تاریخی متعددی آورده شده است. یکی از این شواهد را علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، طبرسی در مجمع‌البیان و زمخشری در کشاف، ذیل آیات سوره توبه درباره جنگ حنین نقل کرده‌اند.

ماجرای جنگ حنین

جنگ حنین پس از فتح مکه، در سال هشتم هجری، رخ داد. پس از فتح مکه، پیامبر اکرم (ص) در بازگشت با دو قبیله هوازن و ثقیف روبه‌رو شدند. این دو قبیله پیش از رسیدن پیامبر (ص) به مکه قصد حمله داشتند، اما موفق نشدند. مسلمانان پس از فتح مکه، با جمعیت بسیاری به‌سوی حنین رفتند. قرآن درباره جنگ حنین می‌فرماید:

﴿

إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ

﴾

در جنگ حنین، فراوانی جمعیتتان شما را به شگفت آورد.

مسلمانان از فراوانی جمعیت خود به شگفت آمده بودند و گمان می‌کردند نیروی زیادی دارند. در مقابل، هوازن و ثقیف نیز مطمئن بودند که پیروز می‌شوند؛ به همین دلیل، همه نیروها و خانواده‌هایشان، از جمله زنان و فرزندان، را همراه آورده بودند.

مسلمانان در آغاز جنگ شکست خوردند و بسیاری از آنان گریختند. نام برخی از فراریان نیز در گزارش‌ها آمده است. تنها نه نفر اطراف پیامبر (ص) ماندند و از ایشان محافظت کردند. امیرالمؤمنین (ع) پیشاپیش دیگران بودند و با فداکاری ایشان و همراهانشان، مسلمانان سرانجام پیروز شدند. غنائم بسیاری نیز به دست آمد؛ از جمله شمار زیادی زن اسیر، شتر و گوسفند.

پیامبر اکرم (ص) غنائم را در منطقه‌ای به نام جعرانه تقسیم می‌کردند؛ همان‌جا که امروزه مسجد جعرانه قرار دارد. هنگام تقسیم غنائم، مردی از میان جمعیت برخاست و با بی‌ادبی به پیامبر (ص) گفت: «ای محمد، عدالت را رعایت کن.» عمر بن خطاب خواست او را بکشد، اما پیامبر (ص) مانع شدند و فرمودند:

این مرد در آینده یارانی خواهد داشت که نماز و روزه شما در برابر نماز و روزه آنان ناچیز است. آنان عبادت‌های بسیار طولانی می‌کنند و همواره قرآن می‌خوانند، اما قرآن از گلویشان فراتر نمی‌رود. در میان آنان مردی سیاه‌چهره با نشانه‌ای زنانه در بدنش خواهد بود. هنگامی که این گروه پدیدار شدند و دست به شمشیر بردند، آنان را بکشید.

نام آن مرد ذوالخویصره بود. در برخی گزارش‌ها از او با نام ذوالثُدَیّه نیز یاد شده است؛ یعنی صاحب پستان. درباره این نشانه گفته‌اند که در بازوی او پستانی زنانه وجود داشت. پیامبر (ص) اجازه ندادند او را به‌سبب آن سخن بکشند، اما از ظهور گروهی در آینده خبر دادند و فرمودند اگر آن گروه قیام کرد و دست به شمشیر برد، با آنان بجنگند.

ذوالخویصره از رهبران خوارج بود. به همین دلیل، هنگامی که امیرالمؤمنین (ع) در جنگ نهروان بر خوارج پیروز شدند، دستور دادند او را پیدا کنند. ابتدا گفتند چنین کسی را نیافته‌اند؛ اما پس از جست‌وجو، گودالی عمیق پیدا کردند که پای او از آن بیرون بود. حضرت فرمودند: «او همین‌جاست؛ پیامبر (ص) خبر داده‌اند که حتماً اینجا خواهد بود.»

این گزارش نشان می‌دهد که خوارج صرفاً پس از حکمیت پدید نیامدند، بلکه ریشه‌هایی پیشین داشتند. البته ظهور آنان به‌صورت گروهی و تشکیلاتی پس از حکمیت بود. سران و رهبران خوارج معمولاً از دو قبیله بنی‌تمیم و بنی‌ربیعه بودند و از قریش نبودند. حدود هشتاد درصد آنان از این دو قبیله بودند و شمار اندکی نیز از قبایل دیگر آمده بودند.

نفرین امیرالمؤمنین (ع) بر خوارج

در این خطبه، پس از آنکه خوارج گفتند «لا حکم إلا لله» و نزد امیرالمؤمنین (ع) آمدند و گفتند که در پذیرش حکمیت اشتباه کرده و کافر شده‌اند و اکنون توبه کرده‌اند، از حضرت نیز خواستند توبه کند. امیرالمؤمنین (ع) در پاسخ، دو نفرین بر آنان فرمودند: «أصابكم حاصب» و «ولا بقي منكم آبر».

«حاصب» به طوفانی شدید و همراه با شن گفته می‌شود. این واژه در قرآن نیز برای عذاب الهی آمده است. درباره قوم لوط می‌فرماید:

﴿

إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ حَاصِبًا إِلَّا آلَ لُوطٍ نَجَّيْنَاهُمْ بِسَحَرٍ

﴾

ما بر آنان طوفانی از سنگ‌ریزه فرستادیم، جز خاندان لوط که آنان را سحرگاه نجات دادیم.

منظور از «أصابكم حاصب» این است که گرفتار طوفانی از شن شوید.

وَلَا بَقِيَ مِنْكُمْ آبِرٌ

سید رضی برای این عبارت سه قرائت نقل می‌کند: «آثِر»، «عابِر» و «آبِر». خود او قرائت «آثِر» را ترجیح می‌دهد؛ یعنی کسی که تاریخ و سرگذشت را نقل می‌کند. پس معنای عبارت، بنا بر این قرائت، چنین است که کسی از شما باقی نماند تا سرگذشتتان را نقل کند.

اما «آبِر» به کسی می‌گویند که درختان نخل را بارور می‌کند؛ یعنی گرده درخت نر را به درخت ماده می‌رساند. بر این اساس، معنای عبارت این است که کسی از شما باقی نماند تا نسل شما را ادامه دهد.

خوارج به امیرالمؤمنین (ع) گفته بودند که شما نیز کافر شده‌اید و باید توبه کنید. حضرت در پاسخ فرمودند:

أَبَعْدَ إِيمَانِي بِاللَّهِ وَجِهَادِي مَعَ رَسُولِ اللَّهِ (ص) أَشْهَدُ عَلَى نَفْسِي بِالْكُفْرِ؟ لَقَدْ ضَلَلْتُ إِذًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ

آیا پس از ایمان آوردن به خدا و جهاد در رکاب پیامبر (ص)، بر کفر خود گواهی بدهم؟ اگر چنین کنم، گمراه شده‌ام و از هدایت‌یافتگان نیستم. درخواست خوارج از حضرت، در واقع این بود که پس از آن همه ایمان و جهاد در کنار پیامبر (ص)، بگوید کافر شده است و سپس توبه کند. این سخنی غیرعقلایی و توهین‌آمیز بود.

حضرت سپس فرمودند:

فَأُوبُوا شَرَّ مَآبٍ، وَارْجِعُوا إِلَى أَصْلِ أَعْقَابِكُمْ

یعنی به بدترین جایگاه بازگردید و به اصل و ریشه عقب‌ماندگی خود برگردید. «أعقاب» به پاشنه‌های پا گفته می‌شود و بازگشت به عقب، کنایه از بازگشت به جاهلیت و قهقراست. حضرت به آنان یادآوری می‌کنند که خودشان حکمیت را پذیرفتند و سپس آن را کفر خواندند؛ این سخن که حکمیت کفر است و باید بابت آن توبه کرد، سخنی نادرست است.

پیشگویی درباره سرنوشت خوارج

حضرت پس از آن فرمودند:

أَمَا إِنَّكُمْ سَتَلْقَوْنَ بَعْدِي ذُلًّا شَامِلًا، وَسَيْفًا قَاطِعًا، وَأَثَرَةً يَتَّخِذُهَا الظَّالِمُونَ فِيكُمْ سُنَّةً

یعنی پس از من گرفتار ذلتی فراگیر و شمشیری برنده می‌شوید و ستمگران، محروم‌کردن شما از بیت‌المال را به رویه‌ای همیشگی تبدیل می‌کنند.

امیرالمؤمنین (ع) با خوارج مدارا می‌کردند، با آنکه آنان در موقعیت‌های گوناگون سخنان نامناسبی می‌گفتند و حضرت را تخطئه می‌کردند. پیش از صفین نیز ابن‌کَوّاء در هنگام نماز خواندن حضرت، با آیات قرآن ایشان را آزار می‌داد. با این حال، حضرت با آنان برخورد سختی نمی‌کردند و از آنان درمی‌گذشتند. اکنون حضرت هشدار می‌دهند که پس از ایشان چنین مدارایی با خوارج نخواهد شد و آنان گرفتار ذلت، شمشیر و محرومیت از بیت‌المال می‌شوند.

خطبه پنجاه‌ونهم؛ پیشگویی درباره نبرد نهروان

هنگامی که امیرالمؤمنین (ع) برای جنگ با خوارج عازم شدند، کسی به حضرت خبر داد که خوارج از پل نهروان گذشته‌اند؛ یعنی عقب‌نشینی کرده‌اند. حضرت در پاسخ فرمودند:

مَصَارِعُهُمْ دُونَ النُّطْفَةِ، وَاللَّهِ لَا يَفْلِتُ مِنْهُمْ عَشَرَةٌ، وَلَا يَهْلِكُ مِنْكُمْ عَشَرَةٌ

«مصارعهم» یعنی محل کشته‌شدن آنان، و «النطفة» در اینجا به آب نهروان اشاره دارد. پس معنای سخن حضرت این است که محل کشته‌شدن خوارج پیش از نهر است؛ آنان از پل نگذشته و عقب‌نشینی نکرده‌اند. سپس حضرت سوگند خوردند که از آنان بیش از ده نفر نمی‌گریزند و از سپاه ایشان نیز بیش از ده نفر کشته نمی‌شوند.

در برخی نقل‌ها آمده است که جوانی در پی امیرالمؤمنین (ع) راه افتاد تا ببیند آیا پیشگویی حضرت درست از آب درمی‌آید یا نه. او حتی شمشیری در دست داشت و می‌خواست اگر سخن حضرت نادرست بود، با شمشیر به چشمان ایشان آسیب بزند. وقتی به محل رسید، دید خوارج همان‌جا ایستاده‌اند و برای جنگ آماده‌اند؛ همان‌گونه که حضرت فرموده بودند. جوان که فهمید اشتباه کرده است، بازگشت و از حضرت عذر خواست. حضرت او را بخشیدند و فرمودند از خدا آمرزش بخواهد.

پیش از جنگ نهروان، شمار خوارج دوازده هزار نفر بود. امیرالمؤمنین (ع) بارها آنان را نصیحت و هدایت کردند و پرچمی برای بازگشت و صلح برافراشتند. در پی آن، هشت هزار نفر بازگشتند و چهار هزار نفر باقی ماندند. در پایان، از خوارج نه نفر گریختند و دیگران کشته شدند. درباره آن نه نفر نوشته‌اند که دو تن به عمان، دو تن به کرمان، دو تن به سیستان و بلوچستان، دو تن به جزیره عراق و یک تن به خوزستان رفتند.

ابن‌ابی‌الحدید می‌گوید پیشگویی‌های بسیاری نقل شده است، اما پیشگویی‌ای با این اندازه از تفصیل و دقت که حتی شمار گریختگان و کشته‌شدگان را بیان کند، جز از امیرالمؤمنین (ع) نقل نشده است. او در همین باره به سخنی از پیامبر اکرم (ص) درباره امیرالمؤمنین (ع) اشاره می‌کند:

وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، لَوْلَا أَنْ أَشْفَقَ أَنْ يَقُولَ طَوَائِفُ مِنْ أُمَّتِي فِيكَ مَا قَالَتِ النَّصَارَى

سوگند به آن‌که جانم در دست اوست، اگر بیم آن نبود که گروه‌هایی از امت من درباره تو همان سخنی را بگویند که مسیحیان گفتند...

پیامبر اکرم (ص) می‌فرمایند: به خدا سوگند، اگر بیم آن نبود که گروه‌هایی از امت من درباره تو همان سخنی را بگویند که مسیحیان درباره حضرت عیسی (ع) گفتند...

یعنی همان سخنی که مسیحیان درباره حضرت عیسی (ع) گفتند: «عیسی پسر خداست». پیامبر اکرم (ص) می‌فرمایند: اگر بیم آن نبود که امت من بگویند علی خداست، سخنانی درباره تو می‌گفتم که هر جا قدم بگذاری، خاک زیر پایت را برمی‌داشتند.

ابن ابی‌الحدید این روایت را نقل می‌کند و از چنین پیشگویی‌هایی اظهار شگفتی می‌کند؛ زیرا می‌گوید در تاریخ، پیشگویی‌هایی با این اندازه از تفصیل و دقت سراغ نداریم. این سخن همچنین به فرمایش امیرالمؤمنین (ع) در خطبه ۵۹ اشاره دارد که محل کشته‌شدن نهروانیان همین‌جاست و آنان از این مکان عبور نخواهند کرد.

توضیحی درباره تقیه و سخن امیرالمؤمنین (ع)

برای رفع یک سوءتفاهم درباره بحث جلسه گذشته، نکته‌ای را عرض کنم. در خطبه ۵۷، امیرالمؤمنین (ع) فرمودند که معاویه دستور می‌دهد به ایشان ناسزا بگویند و از ایشان بیزاری بجویند:

فَأَمَّا السَّبُّ فَسُبُّونِي

اما ناسزا گفتن، به من ناسزا بگویید.

نباید از این سخن چنین برداشت کرد که ناسزا گفتن به امیرالمؤمنین (ع) جایز است یا ایشان از یارانشان خواسته‌اند مرتکب گناه شوند. ناسزا گفتن و توهین به امیرالمؤمنین (ع) حرام و کاری بسیار زشت است. بیزاری جستن از ایشان نیز کاری ناپسندتر است؛ بااین‌حال، خوارج هر دو کار را انجام می‌دادند و امیرالمؤمنین (ع) در برابر آنان صبر می‌کردند.

اجازه‌ای که حضرت داده بودند، عقب‌نشینی نبود؛ بلکه به معنای تغییر تاکتیک جنگی بود. امام صادق (ع) می‌فرمایند:

التَّقِيَّةُ دِينِي وَدِينُ آبَائِي

تقیه دین من و دین پدران من است.

تقیه در اسلام، روشی برای مبارزه و راهی عاقلانه برای بیرون آمدن از فشار است، نه عقب‌گرد. یاران امیرالمؤمنین (ع) در حال مبارزه بودند. اگر فشار بر آنان شدت می‌گرفت، می‌توانستند موضع خود را تغییر دهند تا زنده بمانند و مبارزه را ادامه دهند. به‌ظاهر به حضرت ناسزا می‌گفتند تا از فشار بیرون بیایند و سپس مبارزه را پی بگیرند.

پس اجازه امیرالمؤمنین (ع) به معنای حلال بودن ناسزاگویی به ایشان نیست؛ ناسزاگویی همچنان حرام است. این اجازه برای تغییر روش مبارزه و ادامه دادن آن در شرایط فشار بود، نه برای صلح یا عقب‌نشینی. مبادا کسی از این سخن برداشت کند که حضرت اجازه داده‌اند به ایشان ناسزا بگویند، پس می‌توان در جایی دیگر کوتاه آمد و عقب‌نشینی کرد. چنین برداشتی درست نیست.

اللهم صل على محمد وآل محمد.