جلسه اول(تنها جلسه)

أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحيم. الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد، وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين من الآن إلى قيام يوم الدين.

دعای امیرالمؤمنین (ع) برای آمرزش گناهان

امشب توفیق داریم در محضر خطبه هفتادوهشتم نهج‌البلاغه باشیم. سید رضی (ره) این بخش را چنین عنوان کرده است: «وَمِنْ كَلَامٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ كَانَ يَدْعُو بِهِ»؛ یعنی از کلماتی که امیرالمؤمنین (ع) با آنها دعا می‌کردند.

تعبیر «كان يدعو بها» نشان می‌دهد که این دعا استمرار داشته و حضرت به‌طور مکرر آن را می‌خوانده‌اند؛ زیرا «كان» هنگامی که بر فعل مضارع وارد می‌شود، بر استمرار دلالت می‌کند. این بخش شامل چهار جمله و چهار دعای امیرالمؤمنین (ع) درباره آمرزش گناهان است.

دعای نخست: آمرزش گناهانی که خداوند به آنها آگاه‌تر است

اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي مَا أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنِّي، فَإِنْ عُدْتُ فَعُدْ عَلَيَّ بِالْمَغْفِرَةِ.

«اغفر» و «مغفرت» به معنای پوشاندن است. «مِغفَر» نیز در عربی به معنای کلاه‌خود است؛ چون سر را می‌پوشاند. پس معنای «اللهم اغفر لي» این است که خدایا، گناهانم را بپوشان و بیامرز؛ به‌ویژه آن گناهانی را که تو بهتر از من می‌دانی.

حضرت می‌فرمایند: «ما أنت أعلم به مني»؛ یعنی خدایا، تو از من به گناهانم آگاه‌تری. بسیاری از گناهان را انجام می‌دهیم و بعد فراموش می‌کنیم، یا اصلاً به آنها توجه نداریم. خداوند، چون خالق ماست، از ما و از جزئیات وجودمان آگاه‌تر است و حتی عواملی را که ما را به‌سوی گناه می‌کشاند می‌داند.

مثل خودرویی که مال ماست، اما وقتی خراب می‌شود، ممکن است ندانیم مشکلش چیست و آن را پیش مکانیک ببریم. مکانیک شاید با خودرو آشنایی نداشته باشد، اما جزئیات آن را بررسی می‌کند و عیبش را می‌فهمد. خداوند نیز چون آفریننده ماست، از خود ما به ما آگاه‌تر است.

«فإن عدت فعد علي بالمغفرة» یعنی اگر دوباره به گناه برگشتم و آن را تکرار کردم، خدایا تو نیز دوباره با مغفرتت به من بازگرد و مرا ببخش. اگر یک بار گناهی را پوشاندی و من بازگشتم، بار دیگر بپوشان؛ و اگر باز هم تکرار کردم، باز هم از تو درخواست مغفرت دارم. این، دعای نخست امیرالمؤمنین (ع) است.

قرآن به فراموش کردن گناهان اشاره می‌کند:

﴿ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا ﴾

پروردگارا، اگر فراموش کردیم یا خطا کردیم، ما را مؤاخذه مکن.

انسان گاهی به‌سبب فراموشی، گناهی را تکرار می‌کند. اگر گناهانش را به یاد داشته باشد، شاید بکوشد دوباره آنها را انجام ندهد؛ اما بسیاری از گناهان را انجام می‌دهیم و بعد فراموش می‌کنیم.

خداوند در سوره مجادله می‌فرماید:

﴿ يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا ۚ أَحْصَاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ ۚ وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ ﴾

روزی که خداوند همگان را برمی‌انگیزد و آنان را از آنچه انجام داده‌اند آگاه می‌کند؛ خداوند آن را برشمرده است، اما آنان فراموشش کرده‌اند، و خدا بر هر چیزی گواه است.

خداوند همه اعمال را ثبت و شمارش کرده است، ولی انسان آنها را فراموش می‌کند. چنین نیست که گناهی را پنهانی انجام دهیم و بعد همه‌چیز از میان برود. هیچ‌چیز از اعمال ما از بین نمی‌رود و خداوند بر همه آنها گواه است.

دعای دوم: آمرزش عهدهایی که به آنها وفا نکرده‌ایم

اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي مَا وَأَيْتُ مِنْ نَفْسِي وَلَمْ تَجِدْ لَهُ وَفَاءً عِنْدِي.

«ما وأيت من نفسي» یعنی وعده‌ها و قرارهایی که با خودم گذاشته‌ام. انسان بارها با خدا عهد می‌بندد و می‌گوید: خدایا، اگر حاجتم را برآورده کنی، فلان کار را انجام می‌دهم؛ انفاق می‌کنم، به فقرا کمک می‌کنم یا کار خیری انجام می‌دهم. اما وقتی حاجتش برآورده می‌شود، گاهی همه آن وعده‌ها را فراموش می‌کند. پس معنای دعا این است: خدایا، آن وعده‌هایی را که با تو گذاشتم و به آنها وفا نکردم، بر من ببخش و بپوشان.

قرآن نیز از کسانی سخن می‌گوید که با خدا عهد می‌بندند:

﴿ وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ ﴾

برخی از آنان با خدا عهد بستند که اگر از فضل خود به ما عطا کند، حتماً صدقه می‌دهیم و از شایستگان خواهیم بود.

﴿ فَلَمَّا آتَاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ ﴾

اما چون خدا از فضل خود به آنان عطا کرد، بخل ورزیدند و روی گرداندند، در حالی که روی‌گردان بودند.

آنان می‌گویند: اگر خدا از فضلش به ما عطا کند، صدقه می‌دهیم و از صالحان می‌شویم؛ اما وقتی خدا حاجتشان را برآورده می‌کند، بخل می‌ورزند و به عهد خود وفا نمی‌کنند.

وفای به عهد میان مردم، مسلمان باشند یا غیرمسلمان، از نشانه‌های انسانیت است. پیمان‌شکنی ناپسند است و همه از آن بدشان می‌آید. با این حال، گاهی با خدا عهد می‌بندیم و آن را زیر پا می‌گذاریم. دعای دوم امیرالمؤمنین (ع) درخواست آمرزش برای همین وعده‌ها و عهدهای وفانشده است.

دعای سوم: آمرزش سخنی که دل با آن همراه نبوده است

اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي مَا تَقَرَّبْتُ بِهِ إِلَيْكَ بِلِسَانِي ثُمَّ خَالَفَهُ قَلْبِي.

خدایا، آنچه را با زبانم برای نزدیک شدن به تو گفته‌ام، ولی دلم با آن مخالفت کرده است، بر من ببخش.

برای نمونه، در نماز می‌گوییم:

﴿ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ﴾

تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو یاری می‌جوییم.

اما ممکن است در عمل، دل‌مان به این سخن پایبند نباشد و برای یاری‌گرفتن پیوسته به دیگران رو بیاوریم. با زبان می‌گوییم «تنها از تو یاری می‌جوییم»، ولی در دل به دیگری تکیه می‌کنیم. پس زبانمان سخنی می‌گوید و دلمان با آن مخالفت می‌کند.

همچنین می‌گوییم:

﴿ إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴾

همانا خدا بر هر چیزی تواناست.

اما گاهی در عمل، به قدرت‌های دنیوی چشم می‌دوزیم و از آنها یاری می‌خواهیم. اینها سخنانی است که با زبان برای تقرب به خدا می‌گوییم، در حالی که ممکن است دل و رفتارمان با آنها همراه نباشد. دعای سوم امیرالمؤمنین (ع) درخواست آمرزش برای همین دوگانگی میان زبان و دل است.

دعای چهارم: آمرزش اشاره‌های چشم و لغزش‌های زبان

اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي رَمَزَاتِ الْأَلْحَاظِ، وَسَقَطَاتِ الْأَلْفَاظِ.

«رمزات الألحاظ» یعنی اشاره‌ها و نگاه‌های پنهانی چشم؛ گاهی با نگاه زیرچشمی یا با حرکت چشم و ابرو، کاری از انسان سر می‌زند. قرآن می‌فرماید:

﴿ يَعْلَمُ خَائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَمَا تُخْفِي الصُّدُورُ ﴾

خداوند خیانت چشم‌ها و آنچه را سینه‌ها پنهان می‌دارند، می‌داند.

ممکن است کسی در خیابان به نامحرم زیرچشمی نگاه کند، بی‌آنکه آشکارا به او چشم بدوزد. گاهی نیز با اشاره چشم یا ابرو، غیبت و تهمتی گفته می‌شود. حضرت از خدا می‌خواهند این گناهان را نیز بپوشاند.

«سقطات الألفاظ» یعنی لغزش‌ها و سخنان بی‌فایده و بی‌ارزشی که از زبان انسان بیرون می‌آید. بسیار حرف‌هایی هست که نباید گفته شود؛ حرف‌هایی که سبب دعوا و اختلاف می‌شود یا در جامعه دودستگی ایجاد می‌کند. لازم نیست انسان هر سخنی را بر زبان بیاورد. دعای امیرالمؤمنین (ع) این است که خدایا، این سخنان بیهوده و زیان‌بار را نیز بر من ببخش.

خواسته‌های دل و لغزش‌های زبان

«شهوات الجَنان» یعنی خواسته‌های دل. «جَنان» با فتح جیم به معنای دل است و با کسر جیم به معنای باغ‌ها و بهشت‌هاست. دل انسان چیزهای بسیاری می‌خواهد؛ گاهی آدم دلش غذایی را می‌خواهد، در حالی که به آن نیاز ندارد. این‌ها خواسته‌های نفس است. دعای امیرالمؤمنین (ع) این است که خدایا، آنچه را دل ما می‌خواهد و به آن نیاز نداریم، بر ما ببخش.

چهارمین مورد، «هفوات الألسن» است. هفوات جمع «هفوه» و به معنای لغزش‌هاست؛ یعنی لغزش‌های زبان. انسان با زبانش بسیار دچار لغزش می‌شود و بسیاری از گناهان، مانند غیبت، تهمت و دروغ، از زبان سر می‌زند. گفته‌اند حدود سی گناه به زبان مربوط است؛ بیش از گناهانی که به دیگر اعضا مربوط می‌شود. ازاین‌رو کنترل زبان بسیار مهم است.

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند:

اللِّسَانُ سَبُعٌ، إِنْ خُلِّيَ عَنْهُ عَقَرَ

زبان درنده است؛ اگر رهایش کنی، می‌درد. زبان جنگ و دعوا و اختلاف به راه می‌اندازد و گاهی دو خانواده یا دو برادر را به جان هم می‌اندازد. پس دعای حضرت این است که خدایا، لغزش‌های زبانم را بر من ببخش.

میان «سقطات الألفاظ» و «هفوات الألسن» تفاوتی هست. سقطات الألفاظ، سخنان بیهوده و بی‌ارزشی است که لزوماً گناه نیست؛ اما هفوات الألسن به لغزش‌های گناه‌آلود زبان اشاره دارد؛ مانند غیبت، تهمت و دروغ که حرام‌اند. این چهار عبارت در خطبه ۷۸ آمده است.

استغفار معصومان و مسئله عصمت

در پایان باید به پرسشی مهم اشاره کرد: بنابر اعتقاد امامیه، پیامبران و امامان (ع) معصوم‌اند. پس وقتی می‌گویند «خدایا، مرا ببخش»، معنای این طلب مغفرت چیست؟ در دعای کمیل بارها می‌خوانیم:

اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِيَ الذُّنُوبَ الَّتِي تَهْتِكُ الْعِصَمَ

و نیز:

اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِيَ الذُّنُوبَ الَّتِي تَحْبِسُ الدُّعَاءَ

در صحیفه سجادیه نیز دعاهای فراوانی از امام سجاد (ع) در طلب مغفرت آمده است. در قرآن هم درباره پیامبر (ص) می‌فرماید:

﴿ لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ ﴾

تا خداوند گناه گذشته و آینده تو را بیامرزد.

این پرسش برای اهل سنت به همین صورت مطرح نیست؛ زیرا آنان پیامبران و امامان را معصوم نمی‌دانند و مانند دیگر انسان‌ها به شمار می‌آورند. اما ما معتقدیم پیامبران و امامان معصوم‌اند و گناه نمی‌کنند؛ از همین رو از آنان پیروی می‌کنیم. اطاعت از کسی شایسته است که خود گناهکار نباشد. به همین دلیل، حاکمان و سلاطین دنیا را که به گناه آلوده‌اند، امامان خود نمی‌دانیم و از آنان پیروی نمی‌کنیم.

آیات مربوط به عصمت فراوان است و اکنون وارد آن بحث نمی‌شویم. پرسش این است که استغفار معصومان چگونه با عصمت سازگار است؟ گفته شده پیامبر اسلام (ص) هر روز هفتاد مرتبه استغفار می‌کردند و می‌فرمودند:

أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ رَبِّي وَأَتُوبُ إِلَيْهِ

همچنین در روایتی آمده است که امام کاظم (ع) در روز پنج‌هزار مرتبه استغفار می‌کردند. پاسخ‌های متعددی به این پرسش داده شده و این بحث در کتاب‌های علمی، از جمله آثار امام خمینی (ره)، آیت‌الله جوادی آملی و آیت‌الله مصباح یزدی، به‌تفصیل مطرح شده است. در اینجا تنها به چند پاسخ اشاره می‌کنیم.

پاسخ نخست: گناه به معنای متعارف نیست

نخست آنکه مغفرت‌خواهی معصومان به معنای طلب بخشش برای گناه اصطلاحی، یعنی انجام کار حرام و مخالفت با فرمان خدا، نیست؛ زیرا آنان معصیت نمی‌کنند.

معصومان پیوسته در حال ارتقای درجه و مقام‌اند. وقتی به مقام بالاتری می‌رسند، نسبت به مقام پیشین خود طلب مغفرت می‌کنند. ما نیز در تشهد برای پیامبر (ص) دعا می‌کنیم:

اللَّهُمَّ ارْفَعْ دَرَجَتَهُ

یعنی خدایا، درجه پیامبر را بالاتر ببر. پس طلب مغفرت آنان می‌تواند ناظر به مقام‌های پیشین باشد، در حالی که پیوسته به سوی مرتبه‌ای بالاتر می‌روند.

پاسخ دوم: توجه به امور دنیا

پاسخ دیگر این است که گاهی توجه به امور دنیا را برای خود نوعی کاستی می‌دانند؛ زیرا انسان باید توجهش به خداوند باشد. البته پیامبران و امامان (ع) در دنیا زندگی می‌کنند و ناچارند به امور مردم رسیدگی کنند و سخنان آنان را بشنوند.

قرآن درباره پیامبر (ص) می‌فرماید:

﴿ وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ ۚ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ ﴾

در میان آنان کسانی هستند که پیامبر را می‌آزارند و می‌گویند او گوش است. بگو: گوش سپردن او برای شما خیر است.

مخالفان پیامبر از روی تمسخر می‌گفتند او گوش است و به سخنان همه گوش می‌دهد. قرآن پاسخ می‌دهد که گوش سپردن پیامبر برای شما خیر است؛ او خیر شما را می‌خواهد.

معصومان گناه نمی‌کنند، اما ممکن است توجه به امور دنیا را ــ چون توجه کامل به خدا نیست ــ برای خود کاستی بدانند و از آن استغفار کنند. از همین رو در عبارتی از آنان آمده است:

مَا عَرَفْنَاكَ حَقَّ مَعْرِفَتِكَ

یعنی خدایا، آن‌گونه که شایسته است تو را نشناخته‌ایم. این طلب مغفرت با گناه اصطلاحی تفاوت دارد و می‌تواند ناظر به این باشد که انسان به سبب گرفتاری‌های زندگی ناچار است به امور دیگری نیز توجه کند.

برای نمونه، امیرالمؤمنین (ع) هنگام نماز انگشتر خود را به نیازمند می‌دهند. در این هنگام توجهی به نیازمند صورت گرفته است. یا در جنگ جمل، راوی نقل می‌کند که حضرت با هر ضربه شمشیر تکبیر می‌گفتند و با هر تکبیر، یکی از دشمنان بر زمین می‌افتاد. پس از آنکه شمار کشته‌شدگان به حدود پانصد نفر رسید، حضرت برای آماده کردن شمشیر اندکی کنار رفتند و همان هنگام استغفار کردند. کشتن دشمن در آن موقعیت کاری عبادی بود، اما حضرت از همان اندک تأخیر نیز استغفار کردند. آنچه از نظر ما عادی است، ممکن است برای آنان شایسته استغفار باشد؛ زیرا لحظه‌ای از توجه کامل به خداوند فاصله گرفته‌اند.

پاسخ سوم: استغفار برای گناهان شیعیان

پاسخ دیگری این است که پیامبران و امامان (ع) برای گناهان شیعیان استغفار می‌کنند؛ زیرا از اعمال ما آگاه‌اند و میان ما و آنان پیوندی وجود دارد. در روایتی آمده است:

شِيعَتُنَا خُلِقُوا مِنْ فَاضِلِ طِينَتِنَا

شیعیان ما از زیادی و باقی‌مانده طینت ما آفریده شده‌اند.

کار نیک ما آنان را خشنود می‌کند و گناهان ما موجب رنجش آنان می‌شود. بر این اساس، برخی گفته‌اند طلب مغفرت معصومان ناظر به گناهان پیروانشان و از جایگاه شفاعت است؛ یعنی برای شیعیان خود از خداوند بخشش می‌خواهند.

پاسخ چهارم: استغفار خود عبادت است

پاسخ دیگر این است که خداوند به استغفار فرمان داده است؛ پس پیامبران و امامان (ع) نیز از آن رو که فرمان خدا را اطاعت می‌کنند، استغفار می‌کنند. استغفار همیشه به معنای طلب بخشش از گناه نیست؛ خود استغفار عبادت است. ما نیز در نماز می‌گوییم:

أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ رَبِّي وَأَتُوبُ إِلَيْهِ

در قرآن آمده است:

﴿ يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا ﴾

تا آسمان را بر شما پرباران فرو فرستد.

در روایتی نیز آمده است:

الِاسْتِغْفَارُ دَرَجَةُ الْعِلِّيِّينَ

استغفار، درجه‌ای از درجات بلندمرتبه است. انسان‌های برتر پیوسته استغفار می‌کنند؛ پس چه گناه کرده باشیم و چه نکرده باشیم، استغفار عبادت است و می‌توانیم بسیار آن را بر زبان جاری کنیم.

بنابراین، برای استغفار معصومان پاسخ‌های متعددی گفته شده است: استغفار آنان به معنای گناه اصطلاحی نیست؛ ممکن است ناظر به توجه به امور دنیا باشد؛ ممکن است برای گناهان شیعیان و از جایگاه شفاعت باشد؛ و نیز استغفار خود عبادت است. در کتاب‌های علمی پاسخ‌های دیگری هم آمده و درباره برخی از این پاسخ‌ها بحث و مناقشه شده است.

خداوند به ما توفیق دهد که استغفار پیوسته بر زبانمان جاری باشد؛ هم برای گناهان خودمان که سراسر در گناه و خطاییم، و هم برای انجام این عبادت. استغفار در رزق و روزی نیز اثر دارد و از ذکرهایی است که برای افزایش روزی بسیار سفارش شده است. خداوند می‌فرماید استغفار کنید تا رحمتش را بر شما فرو فرستد. استغفار مایه ریزش رحمت است. ان‌شاءالله به آیات قرآن عمل کنیم.

اللَّهُمَّ اجْعَلْ عَوَاقِبَ أُمُورِنَا خَيْرًا، وَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ