جلسه دوم

أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحيم. الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صل على محمد وآل محمد، وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين من الآن إلى قيام يوم الدين.

پاداش زاهدان و کوچ به سوی آخرت

در جلسه دومِ شرح خطبه پنجاه‌ودوم نهج‌البلاغه هستیم. در جلسه قبل درباره بی‌اعتباری دنیا سخن گفتیم؛ اینکه دنیا ثبات و دوام ندارد و انسان باید بی‌رغبتی خود را به آن نشان دهد. امیرالمؤمنین (ع) با اشاره‌هایی درباره حقیقت دنیا می‌کوشند انسان‌های غافل را متوجه کنند؛ همان‌طور که انسان غافل را می‌توان به اشاره متوجه کرد. در پایان آن بخش فرمودند:

فَأَجْمِعُوا عِبَادَ اللَّهِ الرَّحِيلَ عَنْ هَذِهِ الدَّارِ

یعنی، ای بندگان خدا، عزم خود را جزم کنید و آماده کوچ از این دنیا شوید. توجهتان به آخرت باشد و برای آن اندوخته فراهم کنید. دنیا جای ذخیره اعمال عبادی، خیرات، کارهای نیک و اطاعت‌هاست؛ پس به فکر آخرت باشید و اعمالتان را برای آن ذخیره کنید، نه اموال و دارایی‌هایتان را. بنابراین، زهد یعنی بی‌رغبتی به دنیا.

در ادامه خطبه، حضرت از پاداش زاهدان سخن می‌گویند: هر اندازه در دنیا زهد پیشه کنید و در برابر خدای متعال خاضع و خاشع باشید، باز هم این اعمال با پاداش‌هایی که خدا برای شما در نظر گرفته، قابل مقایسه نیست. برای نشان‌دادن این نابرابری، حضرت سه تشبیه می‌آورند:

فَوَاللَّهِ لَوْ حَنَنْتُمْ حَنِينَ الْوَلِهِ الْعِجَالِ، وَدَعَوْتُمْ بِهَدِيلِ الْحَمَامِ، وَجَأَرْتُمْ جَأْرَ مُتَبَتِّلِي الرُّهْبَانِ، وَخَرَجْتُمْ إِلَى اللَّهِ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ الْتِمَاسَ الْقُرْبَةِ إِلَيْهِ فِي ارْتِفَاعِ دَرَجَةٍ عِنْدَهُ، أَوْ غُفْرَانِ سَيِّئَةٍ أَحْصَتْهَا كُتُبُهُ وَحَفِظَتْهَا رُسُلُهُ، لَكَانَ قَلِيلًا فِيمَا أَرْجُو لَكُمْ مِنْ ثَوَابِهِ، وَأَخَافُ عَلَيْكُمْ مِنْ عِقَابِهِ.

نخست، اگر ناله کنید، مانند شتران ماده‌ای که بچه خود را از دست داده‌اند؛ چنین شتری از شدت رنج، ناله‌ای سوزناک سر می‌دهد. دوم، اگر مانند کبوتران با صدای هدیلشان ناله کنید. سوم، اگر مانند راهبانی که از دنیا بریده‌اند، با ناله و زاری فریاد برآورید.

در قرآن کریم نیز این واژه در خطاب به کافران آمده است:

﴿ لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ ﴾

امروز زوزه و فریاد برنیاورید؛ زیرا از سوی ما یاری نمی‌شوید.

«جَأر» به معنای ناله و فریاد سوزناک است. به کافران گفته می‌شود در آن روز زوزه و فریاد سر ندهید؛ زیرا در دنیا هر کاری می‌خواستید انجام دادید و اکنون ناله‌کردن سودی برایتان ندارد. گاهی این واژه را برای زوزه سگ نیز به کار می‌برند؛ زوزه‌ای که نشانه ناراحتی اوست.

حضرت می‌فرمایند: هر نوع ناله و زاری که داشته باشید، و همه اموال و فرزندانتان را در راه خدا واگذار کنید، باز هم در برابر پاداش الهی اندک است. این کارها را برای تقرب به خدا انجام دهید و امید داشته باشید که نزد او به درجه‌ای بالاتر برسید یا گناهانی را که کتاب‌های الهی ثبت کرده‌اند و فرستادگان خدا حفظ کرده‌اند، ببخشد. حتی اگر همه این ناله‌ها و گذشت‌ها را انجام دهید، در برابر پاداشی که برای شما امید دارم و کیفری که از آن برای شما بیمناکم، اندک خواهد بود.

یعنی هرقدر زحمت بکشید، ناله و زاری کنید و از اموال و فرزندانتان بگذرید، اعمالتان با آنچه خدا برای شما از پاداش و آمرزش در نظر گرفته، قابل مقایسه نیست. همه این کارها در همین دنیاست؛ دنیا را در یک سو بگذارید و پاداش الهی را در سوی دیگر.

زهد و رهبانیت

«تبتل» به معنای بریدن و گسستن است. راهبان، کسانی هستند که در میان مسیحیان، از دنیا کناره می‌گیرند و از ازدواج دوری می‌کنند. آنان نیز هنگام گرفتاری ناله و زاری می‌کنند؛ اما هر اندازه ناله و زاری کنند، در برابر پاداشی که خدا برای بندگان زاهد در نظر گرفته، چیزی به شمار نمی‌آید.

در اسلام رهبانیت به معنای بریدن از دنیا و سرکوب‌کردن غرایز پذیرفته نیست. خدای متعال غرایزی مانند شهوت و غضب را بر اساس حکمت در انسان قرار داده و راه درست بهره‌گیری از آن‌ها را نیز نشان داده است. غریزه ایجاد نسل، استعدادی است که خدا در انسان قرار داده تا نسل بشر ادامه پیدا کند. اینکه انسان با ازدواج مخالفت کند، از دنیا کناره بگیرد و در صومعه‌ای بنشیند، با آنچه خدا مقرر کرده سازگار نیست.

پس بخش نخست خطبه درباره حقیقت دنیا و بی‌اعتباری آن بود و اینکه انسان باید به فکر آخرت باشد و اعمالش را برای آن ذخیره کند. با این همه، هر اندازه هم در دنیا زحمت بکشیم، اعمالمان در برابر آنچه خدا برای ما در نظر گرفته، قابل مقایسه نیست.

عظمت نعمت هدایت

حضرت سپس به عظمت نعمت‌های الهی اشاره می‌کنند:

وَتَاللَّهِ لَوِ انْمَاثَتْ قُلُوبُكُمْ انْمِيَاثًا، وَسَالَتْ عُيُونُكُمْ مِنْ رَغْبَةٍ إِلَيْهِ أَوْ رَهْبَةٍ مِنْهُ دَمًا، ثُمَّ عُمِّرْتُمْ فِي الدُّنْيَا مَا الدُّنْيَا بَاقِيَةٌ، مَا جَزَتْ أَعْمَالُكُمْ عَنْكُمْ أَنْعُمَهُ عَلَيْكُمُ الْعِظَامَ، وَهُدَاهُ إِيَّاكُمْ لِلْإِيمَانِ.

به خدا سوگند، اگر دل‌هایتان از شدت شوق به خدا یا ترس از او آب شود و چشمانتان خون ببارد، و تا وقتی دنیا باقی است در آن زندگی کنید، باز هم اعمالتان حق نعمت‌های بزرگ خدا را ادا نمی‌کند؛ از جمله نعمت هدایت او که شما را به ایمان رهنمون شده است.

بالاترین نعمت الهی، هدایت به ایمان است. اینکه خدای متعال ما را به ایمان و مؤمن‌شدن هدایت کرده، نعمت بزرگی است و جای شکر بسیار دارد. ایمان و اسلام سرچشمه خیرات، خوبی‌ها، عبادت‌ها و انفاق‌های انسان‌اند. پس هر اندازه عبادت و شکرگزاری کنیم، حق این نعمت بزرگ ادا نمی‌شود.

از همین رو، انبیا و ائمه (ع)، رهبران دینی و مراجع که منشأ هدایت ما هستند، بر ما حق بزرگی دارند و باید سپاسگزار آنان باشیم. شکر نعمت، نعمت انسان را افزایش می‌دهد و بزرگ‌ترین نعمت نیز نعمت هدایت است.

یکی از الطاف پنهان خدا این است که در آخرالزمان قرار گرفته‌ایم؛ زمانی که فتنه‌ها و امتحان‌ها بیشتر است و در عین حال لطف خدا نیز شامل حال انسان می‌شود. باید بسیار سپاسگزار باشیم که دین کامل به دست ما رسیده، پیامبران و امامان معصوم (ع) آمده‌اند و رفته‌اند و مسیر هدایت حق به ما نشان داده شده است. هرچه انسان استقامت و سپاسگزاری کند، می‌تواند نعمت‌های آینده را به سوی خود جلب کند.

انسان با شکرگزاری بر نعمت‌های پیشین می‌تواند نعمت‌های آینده را به سوی خود جذب کند.

نباید لحظه‌ای غافل باشیم. شکرگزاری برکات زیادی برای نسل و جامعه ما و نیز برای روحیه خودمان دارد. انسان شاکر در زندگی قانع است و می‌تواند از آنچه دارد به دیگران انفاق کند و آنان را زیر پوشش خود بگیرد.

پرهیز از غرور به اعمال

مبادا تصور کنید که اگر همه عمرتان را عبادت کنید، دیگر جای نگرانی نیست. مبادا بگویید نماز و روزه فراوانی به‌جا آورده‌اید، عبادت کرده‌اید یا انفاق کرده‌اید و به این کارها مغرور شوید. هر اندازه اعمال شما از نظر کیفیت و کمیت ارزشمند باشد، باز هم باید سپاسگزار باشید و به آن‌ها مغرور نشوید؛ زیرا غرور می‌تواند آنچه را انجام داده‌اید از بین ببرد. این نکته اخلاقی در زندگی ما باید مورد توجه قرار گیرد.

امیدواریم خداوند متعال به همه ما توفیق دهد که این مسیر را ادامه دهیم؛ شکرگزاری‌مان ادامه یابد، اما به اعمالمان مغرور نشویم.

وَصَلَّى اللهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ. اللهم صلِّ على محمد.