جلسه سوم

اعوذ بالله من الشیطان الرجیم. بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین، والصلاة والسلام على أشرف الأنبیاء والمرسلین، حبیب قلوب الصادقین، أبی‌القاسم المصطفی محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد، وعلى أهل بیته الطیبین الطاهرین، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعین، من الآن إلى قیام یوم الدین.

شرح بخش پایانی خطبه ۶۴ نهج‌البلاغه

در جلسه سوم به بخش پایانی خطبه ۶۴ نهج‌البلاغه می‌رسیم:

فَاتَّقَى عَبْدٌ رَبَّهُ، وَنَصَحَ نَفْسَهُ، وَقَدَّمَ تَوْبَتَهُ، وَغَلَبَ شَهْوَتَهُ، فَإِنَّ أَجَلَهُ مَسْتُورٌ عَنْهُ، وَأَمَلَهُ خَادِعٌ لَهُ، وَالشَّيْطَانُ مُوَكَّلٌ بِهِ، يُزَيِّنُ لَهُ الْمَعْصِيَةَ لِيَرْكَبَهَا، وَيُمَنِّيهِ التَّوْبَةَ لِيُسَوِّفَهَا، فَإِذَا هَجَمَتْ مَنِيَّتُهُ عَلَيْهِ أَغْفَلَ مَا يَكُونُ عَنْهَا.

حرف «فاء» در آغاز این عبارت نشان می‌دهد که این جملات نتیجه‌گیری مباحث دو جلسه پیش است. امیرالمؤمنین (ع) چهار دستور می‌فرمایند: «اتَّقَى عَبْدٌ رَبَّهُ»، «نَصَحَ نَفْسَهُ»، «قَدَّمَ تَوْبَتَهُ» و «غَلَبَ شَهْوَتَهُ». این عبارت‌ها با فعل ماضی آمده‌اند، اما در اینجا معنای دستوری دارند؛ یعنی بنده باید چنین کند.

نخست، باید بنده مراقب ارتباط خود با پروردگارش باشد. تقوای الهی یعنی مراقبت و محافظت؛ انسان باید پیوندش را با خدا حفظ کند و آن را قطع نکند. خدا عامل کمال انسان است. هر رشدی و هر سعادتی، چه مادی و چه معنوی، با ارتباط با خدا به دست می‌آید.

دوم، انسان باید خیرخواه خودش باشد. «نَصَحَ نَفْسَهُ» یعنی خیر خود را بخواهد و ببیند خیرش در چیست و همان را انجام دهد. اگر خیر او در سکوت است، سکوت کند؛ اگر در اظهار حق است، حق را اظهار کند؛ و اگر در رسیدگی به فقرا و دستگیری از مستمندان است، به آنان کمک کند. هیچ انسان عاقلی نباید بدِ خود را بخواهد.

سوم، انسان باید توبه‌اش را جلو بیندازد و آن را به تأخیر نیندازد. چهارم، باید بر شهوت‌ها و خواسته‌های خود غلبه کند؛ مغلوب خواسته‌هایش نباشد، بلکه بر آن‌ها مسلط باشد تا خواسته‌هایش او را از حقیقت محروم نکنند.

پنهان بودن اجل و تعادل خوف و رجا

چرا انسان باید این چهار دستور را به کار ببندد؟ چون «فَإِنَّ أَجَلَهُ مَسْتُورٌ عَنْهُ»؛ اجل انسان از او پوشیده است و نمی‌داند مرگش چه زمانی فرا می‌رسد.

در جلسه قبل اشاره کردیم که امام صادق (ع) در سخنانی که به مفضّل می‌فرمایند، به این نکته می‌پردازند که خدای متعال مرگ انسان را پنهان کرده است تا خوف و رجا در او حفظ شود. اگر انسان بداند مرگش به‌زودی فرا می‌رسد، گرفتار اثرهای نامطلوبی می‌شود؛ و اگر بداند پنجاه سال دیگر زنده است، ممکن است گمان کند فرصت بسیار دارد و در گناه بیفتد. پس اگر بداند مرگش نزدیک است، ممکن است از شدت ترس نتواند کاری انجام دهد؛ حتی ممکن است پیش از رسیدن آن زمان، از شدت اضطراب از پا درآید. از سوی دیگر، اگر مطمئن باشد که مرگش بسیار دیرتر است، با خود می‌گوید هنوز وقت هست و به زندگی و خواسته‌هایش می‌پردازد.

انسان باید میان خوف و رجا تعادل داشته باشد: نه امید مطلق داشته باشد و نه ترس مطلق. امیدِ بی‌اندازه می‌تواند انسان را گرفتار گناه کند، و ترسِ دائمی نیز ممکن است او را به ناامیدی و وحشت بکشاند و از کار و زندگی بازدارد. ازاین‌رو، مرگ انسان پوشیده و نامعلوم قرار داده شده است.

فریب آرزوهای طولانی و وعده‌های شیطان

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند: «وَأَمَلُهُ خَادِعٌ لَهُ»؛ آرزوی انسان او را فریب می‌دهد. آرزوهای طولانی انسان را گول می‌زنند.

از سوی دیگر، شیطان نیز در کمین انسان است: «وَالشَّيْطَانُ مُوَكَّلٌ بِهِ». شیطان مأموریت دارد که با انسان همراه باشد و «يُزَيِّنُ لَهُ الْمَعْصِيَةَ لِيَرْكَبَهَا»؛ گناه را برای او زینت دهد تا مرتکب آن شود. همان‌طور که نورافکن می‌تواند پارچه‌ای را جذاب‌تر نشان دهد و مشتری را به سوی آن بکشاند، شیطان هم به گناه جاذبه می‌دهد و آن را زیبا جلوه می‌دهد.

بعد هم به انسان وعده می‌دهد و او را به تأخیر می‌اندازد. می‌گوید: «حالا برای توبه عجله نکن؛ هنوز جوانی و وقت داری. بگذار ازدواج کنی.» وقتی ازدواج کرد، می‌گوید: «حالا از زندگی‌ات لذت ببر؛ توبه برای بعد.» بعد که فرزنددار شد، می‌گوید: «حالا به بچه‌هایت برس؛ هنوز وقت هست.»

کار شیطان همین «تسویف» است؛ یعنی امروز و فردا کردن و به تأخیر انداختن. می‌گوید: «توبه کار خوبی است، اما هنوز وقتش نرسیده؛ بعداً توبه کن.» توبه را به صورت آرزویی خام در ذهن انسان نگه می‌دارد و پیوسته می‌گوید: «هنوز زود است؛ بگذار یک سال دیگر بگذرد، بعد توبه کن.» شیطان با اصل توبه مخالفت نمی‌کند؛ به انسان می‌گوید توبه کن، اما نه حالا. این‌گونه او را به عقب انداختن توبه عادت می‌دهد.

سرانجام مرگ ناگهان به سراغ انسان می‌آید: «فَإِذَا هَجَمَتْ مَنِيَّتُهُ عَلَيْهِ أَغْفَلَ مَا يَكُونُ عَنْهَا»؛ هنگامی که مرگ به او هجوم می‌آورد، او در غفلت است. توبه را پیوسته عقب انداخته و هر بار گفته است: امروز زود است، فردا توبه می‌کنم؛ اما ناگهان مرگ فرا می‌رسد و دیگر فرصتی برای توبه باقی نمی‌ماند.

آن زمان، زمان حسرت است؛ فرصت‌ها از دست رفته‌اند. انسان غافل برای هر غفلت خود حسرت می‌خورد. روز قیامت، عمر انسان بر ضدّ او حجت می‌شود: این همه فرصت‌های ارزشمند در اختیار داشتی؛ چرا از آن‌ها استفاده نکردی؟ حرّ چگونه حرّ شد؟ از فرصت خود استفاده کرد. انسان باید از لحظه‌های ناب زندگی و فرصت‌های ارزشمندش بهره ببرد.

چه شد که یک ضربت امیرالمؤمنین (ع) در روز خندق از عبادت جن و انس برتر شد؟ آن جایگاه از آنِ ضربتی است که علی (ع) می‌دانست کجا باید فرود آید. انسان باید از فرصت‌هایی که در زندگی برایش پیش می‌آید استفاده کند؛ اما گاهی بهترین فرصت‌ها را قدر نمی‌داند و از دست می‌دهد. همان فرصت‌ها روز قیامت بر ضدّ او حجت می‌شوند.

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند:

فَيَا لَهَا حَسْرَةً عَلَى كُلِّ ذِي غَفْلَةٍ أَنْ يَكُونَ عُمُرُهُ عَلَيْهِ حُجَّةً، وَأَنْ تُؤَدِّيَ أَيَّامُهُ إِلَى الشَّقْوَةِ.

وای بر کسی که گرفتار غفلت باشد و عمرش بر ضدّ او حجت شود؛ روزهای عمرش را به شقاوت کشانده باشد و از فرصت‌هایش استفاده نکرده باشد.

دعا برای رهایی از مستی نعمت

پس از این مطالب، امیرالمؤمنین (ع) سه دعا می‌فرمایند و خطبه را به پایان می‌رسانند. نخست می‌فرمایند:

نَسْأَلُ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَنْ يَجْعَلَنَا وَإِيَّاكُمْ مِمَّنْ لَا تُبْطِرُهُ نِعْمَةٌ.

از خدای منزه از هر عیب می‌خواهیم که ما و شما را از کسانی قرار دهد که نعمت، آنان را به بطر و سرمستی نمی‌کشاند؛ نعمت‌ها موجب غفلتشان نمی‌شود و آنان را مست نعمت نمی‌کند.

امیرالمؤمنین (ع) در غررالحکم می‌فرمایند:

يَنْبَغِي لِلْعَاقِلِ أَنْ يَحْتَرِسَ مِنْ سُكْرِ الْمَالِ، وَسُكْرِ الْقُدْرَةِ، وَسُكْرِ الْعِلْمِ، وَسُكْرِ الْمَدْحِ، وَسُكْرِ الشَّبَابِ.

سزاوار است انسان عاقل مراقب باشد و خود را از پنج مستی حفظ کند. مستی همیشه مستیِ شراب نیست؛ مستی گاهی به معنای شیفتگی و ازخودبی‌خود شدن است. نعمت‌ها نیز گاهی انسان را مست می‌کنند.

نخست، مستی ثروت است. وقتی انسان ثروتمند می‌شود، ممکن است چشمش بسته شود و همه‌چیز را فراموش کند؛ درحالی‌که نمی‌داند خداوند این ثروت را برای امتحان در اختیار او گذاشته است.

دوم، مستی قدرت است. هر نوع قدرتی، چه قدرت نظامی و چه قدرت دولتی و ریاست، ممکن است انسان را دچار مستی کند.

سوم، مستی علم است. انسان دانشمند هم گاهی به مستی علمی گرفتار می‌شود.

چهارم، مستی مدح است. وقتی عده‌ای دور انسان جمع می‌شوند و پیوسته از او تعریف می‌کنند، ممکن است کم‌کم باورش شود؛ حتی اگر خودش بداند که این تعریف‌ها همه درست نیست. کسی پس از سخنرانی‌اش به او می‌گوید: «از سخنرانی‌تان خیلی لذت بردیم»، و آن‌قدر این سخنان را می‌شنود که کم‌کم باور می‌کند.

مدح و ستایش نیز ممکن است انسان را مست کند؛ وقتی پیوسته از کسی تعریف می‌کنند و به او می‌گویند: «چه درس خوبی دادید» یا «چه سخنان خوبی گفتید»، ممکن است از این تعریف‌ها لذت ببرد و مست شود. این هم نوعی مستی است و همه این مستی‌ها خطرناک‌اند.

پنجم، مستی جوانی است. جوانی، مانند مال و قدرت و علم و مدح، نعمتی از نعمت‌های خداوند است؛ اما انسان باید مراقب باشد که نعمت‌ها او را شیفته و مست نکنند و موجب نشوند همه‌چیز را فراموش کند.

شکر نعمت این نیست که انسان فقط بگوید: «خدایا، این‌همه مال به من دادی؛ شکر، شکر.» شکر هر نعمت به تناسب خود آن است. شکر مال آن است که انسان آن را در مسیری که خداوند فرموده مصرف کند؛ شکر قدرت آن است که قدرت را در همان مسیر به کار ببرد؛ شکر علم، مدح و جوانی نیز همین است. خداوند می‌فرماید:

﴿ لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ ﴾

پس از خداوند می‌خواهیم نعمت‌ها موجب مستی و غفلت ما نشوند و ما را به شکرگزاری و استفاده درست از آن‌ها موفق بدارد.

درخواست‌های سه‌گانه از خداوند

درخواست دوم امیرالمؤمنین (ع) این است که هیچ هدفی انسان را از اطاعت خداوند بازندارد:

وَلَا تَقْصُرُ بِهِ عَنْ طَاعَةِ رَبِّهِ غَايَةٌ

از خداوند می‌خواهیم هیچ هدفی مانع اطاعت ما نشود؛ نه هدف مادی و نه هدفی دیگر. در معامله و عبادت، هیچ‌چیز نباید انسان را از اطاعت خداوند بازدارد.

درخواست سوم این است که پس از مرگ، پشیمانی و اندوه به سراغ انسان نیاید:

وَلَا تَحِلُّ بِهِ بَعْدَ الْمَوْتِ نَدَامَةٌ وَلَا كَآبَةٌ

از خداوند می‌خواهیم از کسانی باشیم که پس از رفتن از دنیا پشیمان و اندوهگین نیستند؛ بلکه در قیامت با چهره‌ای شادمان حاضر می‌شوند:

﴿ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ ۝ ضَاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ ﴾

چهره‌هایی در آن روز گشاده و روشن‌اند؛ خندان و شادمان‌اند.

در مقابل، کسانی هستند که چهره‌هایشان غمگین است:

﴿ وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْهَا غَبَرَةٌ ۝ تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ ﴾

و چهره‌هایی در آن روز غبارآلودند و تیرگی آن‌ها را فرا گرفته است.

از خداوند می‌خواهیم از کسانی نباشیم که پس از مرگ پشیمان می‌شوند و می‌گویند:

﴿ رَبِّ ارْجِعُونِ ۝ لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا ﴾

پروردگارا، ما را بازگردان تا شاید کار شایسته‌ای انجام دهیم.

این‌ها سه درخواست امیرالمؤمنین (ع) است: نعمت‌ها موجب مستی ما نشوند و به شکرگزاری و استفاده درست از آن‌ها بینجامند؛ هدف‌های ما مانع اطاعت خداوند نشوند؛ و در قیامت از پشیمانان نباشیم. امیدواریم این دعاهای امیرالمؤمنین (ع) درباره همه ما به اجابت برسد و همواره به آن‌ها توجه داشته باشیم.

به حق وجود مقدس امیرالمؤمنین (ع) و اباعبدالله الحسین (ع)، در این ماه محرم، خداوند این دعاهای امیرالمؤمنین (ع) را درباره همه ما مستجاب بفرماید. وصلى الله على محمد وآل محمد. اللهم صل على محمد وآل محمد.