جلسه اول(تنها جلسه)

أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحيم. الحمد لله رب العالمین، والصلاة والسلام على أشرف الأنبیاء والمرسلین، حبیب قلوب الصادقین، أبی‌القاسم المصطفی محمد. اللهم صلّ علی محمد وآل محمد وعجّل فرجهم، وعلَی أهل بیته الطیبین الطاهرین، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعین من الآن إلى قیام یوم الدین.

خطبه هفتاد و ششم نهج‌البلاغه

خطبه‌ای از آن حضرت (ع):

رَحِمَ اللَّهُ امْرَأً سَمِعَ حُكْمًا فَوَعَى

امروز توفیق داریم در محضر خطبه هفتاد و ششم نهج‌البلاغه باشیم؛ خطبه‌ای عرفانی و سلوکی که انسان را در مسیر سیر و سلوک قرار می‌دهد و صفات متقین و پرهیزکاران را بیان می‌کند. ازاین‌رو، گاهی از این خطبه با عنوان «صفات متقین» یاد می‌شود.

مرحوم کراجکی، از عالمان و محدثان بزرگ قرن چهارم و معاصر سید رضی، از شاگردان شیخ مفید بود؛ همان‌گونه که سید رضی و سید مرتضی نیز از شاگردان شیخ مفید بودند. کراجکی از امام صادق (ع) روایتی نقل می‌کند که در آن، امام می‌فرمایند امیرالمؤمنین (ع) بیست‌وچهار کلمه گران‌بها دارد که هر یک به اندازه آسمان‌ها و زمین ارزشمند است:

امیرالمؤمنین (ع) بیست‌وچهار کلمه گران‌بها دارد که ارزش هر یک به اندازه آسمان‌ها و زمین است.

در کنز الفوائد، این بیست‌وچهار کلمه نقل شده است؛ اما در خطبه هفتاد و ششم نهج‌البلاغه، بیست مورد آمده است؛ یعنی سید رضی چهار مورد را نیاورده است. پس می‌توان گفت خطبه هفتاد و ششم، بیست گفتار طلایی و ارزشمند دارد؛ گفتارهایی که انسان می‌تواند با آن‌ها دنیا و آخرت خود را بسازد.

حضرت می‌فرمایند:

وَدُعِيَ إِلَى رَشَادٍ فَدَنَا، وَأَخَذَ بِحُجْزَةِ هَادٍ فَنَجَا

«رَحِمَ اللَّهُ» را می‌توان در آغاز هر یک از این ویژگی‌ها در نظر گرفت: خدا رحمت کند انسانی را که سخن حکیمانه‌ای بشنود و آن را دریابد؛ او را به راه رشد دعوت کنند و نزدیک شود؛ و دامن هدایتگری را بگیرد و نجات یابد.

شنیدن حکمت و پذیرفتن راه رشد

نخستین ویژگی این است که انسان سخن حکیمانه‌ای بشنود: «سَمِعَ حُكْمًا فَوَعَى». حکمت را به گوش بگیرد، از آن بهره ببرد، به آن پایبند باشد و ظرفیت وجودی خود را گسترش دهد. در قرآن آمده است:

﴿ وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا ﴾

و در کودکی به او حکمت عطا کردیم.

ویژگی دوم این است که انسان را به راه رشد دعوت کنند و او نزدیک شود: «دُعِيَ إِلَى رَشَادٍ فَدَنَا». رشد در برابر غیّ است؛ رشد به معنای تکامل و غیّ به معنای سقوط است. اگر کسی انسان را به مسیر رشد و تکامل دعوت کند، باید به آن نزدیک شود و از آن نگریزد.

چنگ‌زدن به دامن هدایتگر

ویژگی سوم این است که انسان دامن هدایتگری را بگیرد و نجات یابد:

وَأَخَذَ بِحُجْزَةِ هَادٍ فَنَجَا

«حُجْزَة» به محل گره‌خوردن و محکم‌شدن لُنگ گفته می‌شد؛ چیزی که امروز می‌توان آن را به کمربند تشبیه کرد. مقصود این است که انسان دامن یک هدایتگر را بگیرد و نجات پیدا کند. در این عبارت‌ها، فاء نتیجه را می‌رساند: اگر کسی حکمت را بشنود، نتیجه‌اش این است که آن را دریابد؛ اگر به راه رشد دعوت شود، نزدیک می‌شود؛ و اگر دامن هدایتگری را بگیرد، نجات می‌یابد.

خدای متعال به انسان عقل و فطرت داده است و هر دو در مسیر خدا هستند؛ اما این دو به‌تنهایی کافی نیستند. انسان نمی‌تواند بگوید چون عقل و فطرت دارم، دیگر به چیزی نیاز ندارم. فطرت انسان ممکن است در جامعه دگرگون شود و عقل او ممکن است در مسیر نادرست قرار بگیرد. بنابراین، انسان به هدایتگر نیز نیاز دارد.

انبیا و امامان هدایتگران بشرند. عقل و فطرت، هدایت تکوینی‌اند؛ اما انسان، چون اراده دارد و می‌تواند کاری را انجام دهد یا ترک کند، به هدایت تشریعی نیز نیاز دارد؛ یعنی به هدایتگری که راه درست را به او نشان دهد. امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند خدا رحمت کند کسی را که دامن هدایتگری را بگیرد و نجات پیدا کند.

در قرآن درباره پیامبر (ص) آمده است:

﴿ إِنَّمَا أَنْتَ مُنْذِرٌ وَلِكُلِّ قَوْمٍ هَادٍ ﴾

تو فقط هشداردهنده‌ای و برای هر قومی هدایتگری است.

در روایات شیعه و اهل‌سنت نقل شده است که پیامبر (ص) به سینه خود اشاره می‌کردند و می‌فرمودند «منذر» هستند و دست بر دوش امیرالمؤمنین (ع) می‌گذاشتند و می‌فرمودند:

أَنَا الْمُنْذِرُ وَأَنْتَ الْهَادِي

من هشداردهنده‌ام و تو هدایتگری.

فخر رازی، از عالمان و مفسران بزرگ اهل‌سنت، این روایات را در تفسیر کبیر آورده است. پس هدایتگر ما امیرالمؤمنین (ع) است و باید دامن ایشان را محکم بگیریم تا هدایت شویم و نجات پیدا کنیم.

مراقبت از مخالفت با خدا و ترس از گناه

ویژگی چهارم این است که انسان مراقب پروردگارش باشد:

وَرَاقَبَ رَبَّهُ، وَخَافَ ذَنْبَهُ

مراقبت یعنی انسان مواظب باشد با خدا مخالفت نکند. وقتی کسی می‌خواهد کار ناپسندی انجام دهد، اطرافش را نگاه می‌کند تا کسی او را نبیند؛ معنای مراقبت این است که انسان هنگام مخالفت با خدا، خود را نگه دارد و مراقب باشد. مراقبت از شرایط مهم سیر و سلوک است: انسان باید مواظب اعمال خود باشد تا مرتکب گناه نشود.

ویژگی پنجم نیز این است که انسان از گناه خود بترسد: «وَخَافَ ذَنْبَهُ».

تا اینجا پنج ویژگی بیان شد: شنیدن و دریافتن حکمت، نزدیک‌شدن به راه رشد، گرفتن دامن هدایتگر، مراقبت از مخالفت با خدا و ترس از گناه.

رحمت عام و رحمت خاص

این پنج ویژگی مقدمه‌اند. پیش از ادامه، باید توجه کرد که رحمت الهی دو گونه است: رحمت عام و رحمت خاص. رحمت عام، یا رحمانیت خدا، همه موجودات را دربرمی‌گیرد؛ انسان‌ها، حیوانات، مؤمنان و کافران، همگی از آن بهره‌مندند. اصل آفرینش و هستی، در برابر نیستی، نعمتی است که همه موجودات از آن برخوردارند. همچنین موجودات از رشد، حرکت، نمو و تکامل برخوردارند.

برای همین در آغاز می‌گوییم «بسم الله الرحمن الرحیم» و نخست نام رحمان می‌آید؛ رحمت عام خدا همه را فراگرفته است. هر موجودی روزی خود را دارد. خداوند می‌فرماید:

﴿ وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا ﴾

هیچ جنبنده‌ای در زمین نیست مگر اینکه روزی‌اش بر عهده خداست.

اما در کنار رحمت عام، رحمت خاص یا رحیمیت خدا نیز هست. سخن این خطبه درباره همین رحمت خاص است. گاهی ما به حرم‌ها می‌رویم و از امام رضا (ع) می‌خواهیم خانه‌مان بزرگ‌تر شود، فرزند داشته باشیم یا روزی‌مان بیشتر شود. اما این‌ها از جنس خواسته‌هایی نیست که باید هدف اصلی ما باشد؛ روزی و دیگر بهره‌های عمومی، در چارچوب شرایط خود به انسان می‌رسند. باید از خدا چیزهای ارزشمندتری بخواهیم: رحمت خاص او و برخورداری از این ویژگی‌های ارزشمند.

خطبه هفتاد و ششم بیست صفت و خواسته ارزشمند را بیان می‌کند که ویژه متقین و پرهیزکاران است. باید از خدا بخواهیم ما را مشمول این صفات و رحمت خاص خود قرار دهد.

ششمین ویژگی

پس از آن پنج مقدمه، ویژگی ششم چنین آغاز می‌شود:

قَدَّمَ خَالِصًا

اگر انسان گوش شنوا داشته باشد، دعوت به رشد را بپذیرد و هدایتگری داشته باشد...

در اینجا هادی لازم است و منظور از هادی، امیرالمؤمنین (ع) است. پیش از پرداختن به ویژگی ششم، حدیثی را بیان می‌کنم که به نظرم بسیار مهم است و می‌تواند بسیاری از پرسش‌ها و شبهه‌ها را برطرف کند.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص): قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ لِلْحَوَارِيِّينَ: تَحَبَّبُوا إِلَى اللَّهِ وَتَقَرَّبُوا إِلَيْهِ. قَالُوا: يَا رُوحَ اللَّهِ، بِمَاذَا نَتَحَبَّبُ إِلَى اللَّهِ وَنَتَقَرَّبُ إِلَيْهِ؟ قَالَ: بِبُغْضِ أَهْلِ الْمَعَاصِي. قَالَتِ الْحَوَارِيُّونَ: فَمَنْ نُجَالِسُ؟ قَالَ: مَنْ يُذَكِّرُكُمُ اللَّهَ رُؤْيَتُهُ، وَيَزِيدُ فِي عِلْمِكُمْ مَنْطِقُهُ، وَيُرَغِّبُكُمْ فِي الْآخِرَةِ عَمَلُهُ.

پیامبر اکرم (ص) فرمودند که حضرت عیسی بن مریم (ع) به حواریون گفت: محبت خود را به خدا افزایش دهید و به او نزدیک شوید. حواریون پرسیدند: ای روح خدا، چگونه محبت خدا را به دست آوریم و به او نزدیک شویم؟ حضرت عیسی (ع) فرمود: با بغض اهل معصیت.

این نکته مهمی است. اگر کسی اهل گناه باشد، نباید گناهش را دوست بداریم یا نسبت به آن بی‌تفاوت باشیم. گاهی گناهکاران را می‌بینیم و با آنان دوستی و محبت داریم، بی‌آنکه در دل از گناهشان بیزار باشیم. این مسئله‌ای جدی است.

حواریون پرسیدند: در جامعه‌ای که بسیاری اهل معصیت‌اند، با چه کسانی همنشینی کنیم؟ آیا انسان می‌تواند با هر کسی نشست‌وبرخاست داشته باشد؟ حضرت عیسی (ع) فرمود با کسی همنشین شوید که سه ویژگی داشته باشد:

• دیدنش شما را به یاد خدا بیندازد.
• سخنش بر علم شما بیفزاید.
• کردارش شما را به آخرت راغب کند.

نگاه او باید انسان را به یاد خدا بیندازد، سخنش مایه رشد علمی باشد و کردارش انسان را به سوی آخرت بکشاند. با کسی که پیوسته غیبت می‌کند یا دروغ می‌گوید، نباید همنشین شد. گاهی نگاه به برخی افراد، به جای یاد خدا، انسان را به یاد شیطان می‌اندازد.

همنشین انسان می‌تواند راهنمای او باشد. پس انسان تنها به عقل و فطرت نیاز ندارد؛ به هدایتگر هم نیازمند است. کسی که دیدارش یاد خدا را در دل زنده می‌کند، گفتارش بر علم می‌افزاید و کردارش انسان را به یاد آخرت می‌اندازد، ارزش همنشینی دارد.

اخلاص در عمل

پس از آن مقدمات، امیرالمؤمنین (ع) به اعمال انسان می‌پردازد. عملی که انسان پیش می‌فرستد باید خالصانه باشد؛ عبادت و کار نیک، وقتی ارزش دارد که برای خدا انجام شود.

رَحِمَ اللَّهُ امْرَأً

از مرحوم آیت‌الله بروجردی نقل کرده‌اند که کسی ایشان را در خواب دید و از حالشان پرسید. پاسخ دادند: «عمل را خالص کنید؛ زیرا حسابرسی که اعمال را می‌سنجد، بیناست.» مقصود این است که عمل را برای خدا خالص کنید؛ چون آن‌که حسابرسی می‌کند، همه‌چیز را می‌بیند. نمازها را برای چه خوانده‌ایم و روزه‌ها را برای چه گرفته‌ایم؟ اعمال نیک خود را خالص کنیم و کارهای خیر را برای دنیا انجام ندهیم.

وَعَمِلَ صَالِحًا

اكْتَسَبَ مَذْخُورًا

«مذخور» از ذخیره می‌آید؛ یعنی کار نیک خود را برای آخرت ذخیره کند.

وَاجْتَنَبَ مَحْذُورًا

«محذور» یعنی آنچه ممنوع است. خدا رحمت کند کسی را که از ممنوعات دوری می‌کند. ممنوع، ممنوع است و با تغییر زمان، ممنوعیت آن از میان نمی‌رود.

وَرَمَى غَرَضًا

وَأَحْرَزَ عِوَضًا

انسان هدف‌های دنیوی را کنار می‌گذارد و در عوض، هدف‌های واقعی و اخروی را به دست می‌آورد.

كَابَرَ هَوَاهُ

«کابر» یعنی مخالفت کرد. خدا رحمت کند کسی را که با هوای نفس خود مخالفت می‌کند. انسان هرچه به دست می‌آورد، گاهی باز هم بیشتر می‌خواهد: خانه‌ای دارد و خانه‌ای دیگر می‌خواهد، ویلایی می‌گیرد و باز هم به دنبال بیشتر است. این‌ها خواسته‌های نفس است؛ انسان باید در برابر آن‌ها بایستد و قناعت کند.

وَكَذَّبَ مُنَاهُ

«مُناه» یعنی آرزوها و خواسته‌های باطل. انسان باید آن آرزوهای دروغین و باطل را تکذیب کند.

جَعَلَ الصَّبْرَ مَطِيَّةَ نَجَاتِهِ

«مطیّه» یعنی مرکب؛ عرب‌ها به شتر سواری خود مطیّه می‌گفتند. پس انسان صبر را مرکب نجات خود قرار می‌دهد. بسیاری صبر نمی‌کنند و به نتیجه کارشان نمی‌رسند. صبر در زندگی انسان نقش مهمی دارد و در قرآن نیز بر آن تأکید شده است.

وَالتَّقْوَى عُدَّةَ وَفَاتِهِ

«عُدّه» یعنی آمادگی و سازوبرگ. تقوا، آمادگی انسان هنگام وفات است. کسی که تقوا ندارد، برای مرگ آمادگی ندارد؛ اما انسان متقی با تقوای خود توشه‌ای برای آن هنگام فراهم می‌کند.

رَكِبَ الطَّرِيقَةَ الْغَرَّاءَ

یعنی راه روشن را برگزیده و در مسیر گمراهان نرفته است.

وَلَزِمَ الْمَحَجَّةَ الْبَيْضَاءَ

گاهی انسان راهی را پیدا می‌کند، اما به آن پایبند نمی‌ماند و پیوسته دچار تردید می‌شود. مقصود این است که انسان ملازم راه روشن و معتدل باشد؛ راهی که نه افراط است و نه تفریط. خدا رحمت کند کسی را که همواره در همین مسیر روشن بماند، نه اینکه گاهی برود و گاهی از آن منحرف شود.

اغْتَنَمَ الْمُهَلَ

یعنی مهلت‌ها را غنیمت بشمارد. خدا به ما عمر و فرصت داده است؛ این فرصت‌ها را نباید از دست داد.

اغْتَنِمُوا الْفُرَصَ، فَإِنَّهَا تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ.

فرصت‌ها را غنیمت بشمارید، زیرا همچون ابر می‌گذرند. گاهی انسان فرصت انجام کار خیری را دارد، اما آن را به امروز و فردا می‌اندازد و فرصت از دست می‌رود. دیگری آن کار را انجام می‌دهد و این توفیق نصیب او نمی‌شود.

وَبَادَرَ الْأَجَلَ

یعنی برای رسیدن اجل، شتاب کند و با عمل خود پیشی بگیرد؛ کار خیر را به تأخیر نیندازد.

وَتَزَوَّدَ مِنَ الْعَمَلِ

یعنی از عمل توشه برگیرد و هر روز بر اعمال صالح و خالص خود بیفزاید.

این‌ها بیست ویژگی ارزشمند است که امیرالمؤمنین (ع) در خطبه هفتاد و ششم بیان فرموده‌اند. امیدواریم این سخنان برای ما درس باشد؛ آن‌ها را به خاطر بسپاریم، به دیگران بگوییم و در مجالس خود بازگو کنیم. مجالس ما نباید بیهوده بگذرد. به جای بسیاری از سخنان اضافی، می‌توانیم یکی از این مطالب را یادآوری کنیم.

وصلى الله على محمد وآل محمد.