جلسه اول(تنها جلسه)

اعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحيم. الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين من الآن إلى قيام يوم الدين.

معرفی خطبه چهل‌وپنجم نهج‌البلاغه

خدای متعال توفیق عنایت فرمود که امشب در محضر خطبه چهل‌وپنجم نهج‌البلاغه باشیم. عنوان خطبه چنین است: «وَهُوَ بَعْضُ خُطْبَةٍ طَوِيلَةٍ خَطَبَهَا يَوْمَ الْفِطْرِ، وَفِيهَا يَحْمَدُ اللَّهَ وَيَذُمُّ الدُّنْيَا»؛ یعنی این، بخشی از خطبه‌ای طولانی است که حضرت در روز عید فطر خوانده‌اند و در آن خدا را حمد می‌کنند و دنیا را نکوهش می‌فرمایند.

این خطبه را امیرالمؤمنین (ع) در روز عید فطر، در کوفه خواندند. مرحوم شیخ صدوق تمام این خطبه را در جلد اول کتاب من لا یحضره الفقیه، صفحه ۵۱۴، آورده است. مرحوم شیخ محمدتقی شوشتری، صاحب بهج‌الصباغه، نیز متن کامل خطبه را نقل کرده است. اما مرحوم سید رضی (ره)، طبق روش همیشگی خود، بخش‌هایی از خطبه را برگزیده و در نهج‌البلاغه آورده است. بخشی از آن در خطبه بیست‌وهشتم آمده که پیش‌تر خواندیم و بخشی هم در خطبه چهل‌وپنجم.

سید رضی در اینجا دو موضوع را از خطبه برگزیده است: نخست حمد خدا و سپس نکوهش دنیا و بیان چگونگی برخورد انسان با دنیا.

حمد خدا

حمد، مخصوص خداوند است

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند:

الْحَمْدُ لِلَّهِ غَيْرِ مَقْنُوطٍ مِنْ رَحْمَتِهِ، وَلَا مَخْلُوٍّ مِنْ نِعْمَتِهِ، وَلَا مَأْيُوسٍ مِنْ مَغْفِرَتِهِ، وَلَا مُسْتَنْكِفٍ عَنْ عِبَادَتِهِ، الَّذِي لَا تَبْرَحُ مِنْهُ رَحْمَةٌ، وَلَا تَفْقِدُ لَهُ نِعْمَةٌ.

«الحمد لله»؛ قبلاً هم اشاره کرده‌ایم که الف و لام در «الحمد» برای استغراق است؛ یعنی همه حمدها از آنِ خدای متعال است. حمد و ستایش برای کمالات است و کسی را حمد می‌کنند که کمالی داشته باشد. همه کمالات و صفات حمیده از آنِ خداست؛ پس حمد، منحصر و مخصوص خداست. خدا ذاتِ جامعِ همه کمالات است و هر کمالی که در هر جا باشد، از اوست. بنابراین هیچ‌کس جز خدای متعال شایسته حمد نیست. اگر انسانی یا چیزی را حمد می‌کنیم، این حمد به واسطه کمالی است که دارد و آن کمال نیز از خداست. پس همه حمدها در ذات خود مخصوص خدای متعال است.

امیرالمؤمنین (ع) در اینجا چند صفت برای خدا بیان می‌کنند. نخست آنکه همه حمدها برای خداست؛ خدایی که «غَيْرُ مَقْنُوطٍ مِنْ رَحْمَتِهِ» است؛ هیچ‌کس نباید از رحمت او ناامید باشد.

﴿ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ ﴾

از رحمت خدا ناامید نشوید.

﴿ وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ ﴾

جز گمراهان، چه کسی از رحمت پروردگارش ناامید می‌شود؟

تنها گمراهان از رحمت خدا ناامید می‌شوند؛ وگرنه رحمت خدا همه را دربرمی‌گیرد. گاهی رحمت خدا رحمت رحمانیه است که همه موجودات، بدون استثنا، از آن برخوردارند. همه موجودات و انسان‌ها مشمول رحمت گسترده الهی‌اند.

صفت رحمان، همه موجودات و انسان‌ها را دربرمی‌گیرد. یکی از جلوه‌های این رحمت، خلقت است؛ همه موجودات مخلوق خدایند و آفرینش، رحمتی عمومی است. جلوه دیگر آن، روزی‌رسانی است. روزی خدا به همه موجودات می‌رسد و در این زمینه میان انسان کافر و مسلمان تفاوتی نیست. آفرینش و روزی‌رسانی به همه موجودات، از رحمانیت خداست.

اما رحیمیت خدا با رحمانیت تفاوت دارد و به مؤمنان اختصاص دارد. رحمت خدا گسترده است، اما رحمت رحیمیه در محدوده‌ای خاص قرار می‌گیرد. رحیمیت خدا همان توفیقات الهی است؛ توفیقاتی که شامل بعضی می‌شود، نه همه. گاهی توفیق از انسان سلب می‌شود. باید مراقب باشیم توفیق از ما گرفته نشود و از عواملی که موجب سلب توفیق می‌شوند دوری کنیم؛ همچنین باید در پی عواملی باشیم که توفیق انسان را افزایش می‌دهند.

یکی از چیزهایی که سبب می‌شود انسان همواره مشمول توفیقات و عنایات الهی باشد، این است که یاد خدا را فراموش نکند. اگر انسان همیشه به یاد خدا باشد، خدا هم به یاد اوست.

﴿ فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ ﴾

پس مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم.

توفیقات این دنیا سبب مغفرت در آخرت می‌شود. پس رحمت عام، همان رحمانیت خداست که عمومی است و همه را دربرمی‌گیرد؛ و رحمت خاص، رحیمیت خداست که به مؤمنان اختصاص دارد. اگر مؤمنان به یاد خدا باشند، توفیقات الهی شامل حالشان می‌شود. باید از خدا بخواهیم که این توفیقات همواره شامل حال ما باشد.

یاد خدا و حفظ توفیق

آیت‌الله جوادی آملی، حفظه‌الله، نقل می‌فرمایند: هوا بسیار سرد و برفی بود و ما عازم حج بودیم. شب برای خداحافظی به خانه استادم، مرحوم آیت‌الله طباطبایی، صاحب تفسیر المیزان، رفتم. به ایشان عرض کردم: «آقا، ما عازم حج هستیم. جمله‌ای به ما بفرمایید که در طول سفر حج به یاد داشته باشیم و از آن استفاده کنیم.» مرحوم آیت‌الله طباطبایی فرمودند: «اذکرونی أذکرکم»؛ همه‌جا به یاد خدا باشید، خدا هم به یاد شماست. همین.

آنچه سبب توفیق انسان می‌شود این است که خدا را فراموش نکند. اگر انسان خدا را فراموش کند، توفیقات از او سلب می‌شود.

در دعای ابوحمزه ثمالی به این فراز از سخنان امام سجاد (ع) می‌رسیم:

وَقُمْتُ إِلَى الصَّلَاةِ بَيْنَ يَدَيْكَ وَنَاجَيْتُكَ، فَأَلْقَيْتَ عَلَيَّ النُّعَاسَ إِذَا أَنَا صَلَّيْتُ، وَسَلَبْتَنِي مُنَاجَاتَكَ إِذَا أَنَا نَاجَيْتُ. مَالِي؟ سَيِّدِي، لَعَلَّكَ عَنْ بَابِكَ طَرَدْتَنِي، أَوْ لَعَلَّكَ رَأَيْتَنِي مُسْتَخِفًّا بِحَقِّكَ فَأَقْصَيْتَنِي، أَوْ لَعَلَّكَ رَأَيْتَنِي مُعْرِضًا عَنْكَ فَقَلَيْتَنِي، أَوْ لَعَلَّكَ وَجَدْتَنِي فِي مَقَامِ الْكَاذِبِينَ فَرَفَضْتَنِي، أَوْ لَعَلَّكَ رَأَيْتَنِي غَيْرَ شَاكِرٍ لِنَعْمَائِكَ فَحَرَمْتَنِي، أَوْ لَعَلَّكَ فَقَدْتَنِي مِنْ مَجَالِسِ الْعُلَمَاءِ فَخَذَلْتَنِي، أَوْ لَعَلَّكَ رَأَيْتَنِي فِي الْغَافِلِينَ فَمِنْ رَحْمَتِكَ آيَسْتَنِي، أَوْ لَعَلَّكَ رَأَيْتَنِي آلِفَ مَجَالِسِ الْبَطَّالِينَ فَبَيْنِي وَبَيْنَهُمْ خَلَّيْتَنِي، أَوْ لَعَلَّكَ لَمْ تُحِبَّ أَنْ تَسْمَعَ دُعَائِي فَبَاعَدْتَنِي، أَوْ لَعَلَّكَ بِجُرْمِي وَجَرِيرَتِي كَافَأْتَنِي، أَوْ لَعَلَّكَ بِقِلَّةِ حَيَائِي مِنْكَ جَازَيْتَنِي.

حضرت می‌فرمایند: خدایا، هرگاه برای نماز در پیشگاه تو می‌ایستم و با تو مناجات می‌کنم، خواب‌آلودگی بر من چیره می‌شود؛ و هنگامی که با تو مناجات می‌کنم، حال مناجات را از من می‌گیری. چرا چنین می‌شود؟ حضرت در ادامه علت‌های سلب توفیق را بررسی می‌کنند و یازده بار می‌فرمایند: «لَعَلَّكَ»؛ شاید.

شاید مرا از درگاهت رانده‌ای؛ شاید مرا در برابر حق خود سبک‌شمار دیده‌ای و دورم کرده‌ای؛ شاید مرا روی‌گردان از خود دیده‌ای و از من روی گردانده‌ای؛ شاید مرا در شمار دروغ‌گویان یافته‌ای و رهایم کرده‌ای؛ شاید مرا ناسپاس نعمت‌هایت دیده‌ای و از آن‌ها محرومم کرده‌ای؛ شاید مرا در مجالس علما نیافته‌ای و خوارم کرده‌ای؛ شاید مرا از غافلان دیده‌ای و از رحمتت نومیدم کرده‌ای؛ شاید مرا مأنوس با مجالس بیهودگان دیده‌ای و مرا به آنان واگذاشته‌ای؛ شاید نخواسته‌ای دعایم را بشنوی و از خود دورم کرده‌ای؛ شاید به سبب گناه و خطایم مرا کیفر داده‌ای؛ و شاید به سبب کمی حیا در برابر تو مجازاتم کرده‌ای.

یکی از توفیق‌ها این است که انسان در مجالس دانشمندان، علما و اهل علم بنشیند. شاید به سبب ترک این مجالس، توفیق از انسان گرفته شود. یکی دیگر از علت‌های سلب توفیق، حضور در مجالس بیهودگان است؛ مجالسی که در آن‌ها سخنان لغو و بیهوده گفته می‌شود. اگر مجالسی که انسان در آن‌ها می‌نشیند از یاد خدا خالی باشد و سخنان پوچ و بیهوده در آن‌ها جریان داشته باشد، ممکن است توفیق از انسان سلب شود. باید به این مسئله توجه کرد.

در حدیثی قدسی آمده است که حضرت موسی (ع) برای مناجات با خدا می‌رفت. مردی بی‌ادب و بدزبان به ایشان گفت: «ای موسی، وقتی پیش خدا می‌روی، از طرف من بگو: تا کی گناه کنیم و ما را عقوبت نکنی؟ این‌همه گناه می‌کنیم؛ چرا عقوبتمان نمی‌کنی؟ این پیام را به خدا برسان.»

حضرت موسی (ع) مناجات کرد و پس از پایان مناجات، در حال بازگشت بود که به او وحی شد: «موسی، پیام آن بنده‌ام را نرساندی؟ چرا پیامی را که قرار بود به ما برسانی، نرساندی؟» حضرت عرض کرد: «خدایا، خجالت کشیدم؛ او بی‌ادبی کرده بود.» خطاب آمد: «موسی، برو به او بگو همین که هیچ‌وقت از هیچ عبادتی لذت نمی‌بری، بزرگ‌ترین بلایی است که بر تو فرستاده‌ایم. بلایی بزرگ‌تر از این می‌خواهی؟ عقوبتی بدتر از این می‌خواهی؟ از هیچ عبادتی لذت نمی‌بری و نمی‌توانی با من مناجات کنی. همین که تو را از خود دور کرده‌ایم و مزه عبادت را نمی‌فهمی، بزرگ‌ترین مکافات و مؤاخذه توست؛ اما خودت درک نمی‌کنی.»

پس باید همیشه از خدا بخواهیم که توفیقات از ما سلب نشود. گاهی انسان می‌بیند عبادت را فقط به‌صورت ظاهری انجام می‌دهد و از آن لذتی نمی‌برد؛ چون عبادتش روح و معنویت ندارد. وقتی باطن نباشد، انسان چه چیزی از عبادت می‌فهمد؟ عبادت هم اثری در زندگی‌اش ندارد. ما معتقدیم:

﴿ إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَىٰ عَنِ الْفَحْشَاءِ ﴾

پس چگونه نماز می‌خوانیم و باز گناه می‌کنیم؟ معنایش این است که نماز ما اثری ندارد. رحیمیت خدا عبارت است از توفیق، و بسیاری از انسان‌ها توفیق ندارند. توفیق یعنی خدا اسباب کار خیر را برای انسان فراهم کند. کسی که توفیق ندارد، دستش به کار خیر نمی‌رود و نمی‌تواند کار خیر انجام دهد؛ اسباب کار خیر برایش فراهم نمی‌شود. کارهای اجتماعی، انفاق و کمک به دیگران از جمله کارهایی است که ممکن است انسان از انجامشان محروم شود و توفیقش از او سلب شود.

نعمت و مغفرت خدا

پس خدای متعال «غَيْرُ مَقْنُوطٍ مِنْ رَحْمَتِهِ» است؛ هیچ‌کس نباید از رحمت خدا ناامید باشد. این عبارت هم می‌تواند جمله خبری باشد، یعنی هیچ‌کس از رحمت خدا ناامید نیست، و هم می‌تواند جمله انشایی باشد، یعنی هیچ‌کس نباید ناامید باشد.

«وَلَا مَخْلُوٍّ مِنْ نِعْمَتِهِ»؛ هیچ‌جا از نعمت خدا خالی نیست. همه‌جا نعمت خدا دیده می‌شود؛ نعمت‌های ظاهری و باطنی.

﴿ وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً ﴾

و نعمت‌های آشکار و نهانش را بر شما گسترده است.

نعمت‌های ظاهری همان چیزهایی است که با چشم می‌بینیم. نعمت‌های باطنی، چشم بصیرت می‌خواهد. حرکت‌هایی که داریم، خوردن، قدرت‌ها و توانایی‌های ما، همه نعمت‌های الهی‌اند. تحرک و تفکر انسان نیز از نعمت‌های خداست. نعمت‌های باطنی، نعمت‌های معنوی و کمالاتی است که انسان با اراده خود کسب می‌کند و خدا به او عنایت می‌فرماید.

صفت دیگر خدا این است: «وَلَا مَأْيُوسٍ مِنْ مَغْفِرَتِهِ»؛ هیچ‌کس نباید از مغفرت و بخشش خدا مأیوس باشد. درِ مغفرت برای همه باز است. قرآن می‌فرماید:

﴿ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا ﴾

همانا خدا همه گناهان را می‌آمرزد.

عبادت خدا

«وَلَا مُسْتَنْكِفٍ عَنْ عِبَادَتِهِ». «مستَنکِف» گاهی به‌صورت اسم مفعول به کار می‌رود و گاهی به معنای کسی است که دوری می‌کند. در این عبارت، مقصود کسی است که از عبادت خدا دوری نمی‌کند. عبادت خدای متعال نشانه حریت و آزادی انسان است. دوری از خدا نشانه بندگی نیست؛ بنده خدا همواره خدا را عبادت می‌کند.

«الَّذِي لَا تَبْرَحُ مِنْهُ رَحْمَةٌ»؛ خدایی که رحمتش قطع نمی‌شود. «لا تبرح» یعنی قطع نمی‌شود. «وَلَا تَفْقِدُ لَهُ نِعْمَةٌ»؛ هیچ نعمتی از او ناپدید نمی‌شود و نعمت‌های خدا همواره موجود است. این صفاتی است که امیرالمؤمنین (ع) درباره خدای متعال بیان می‌فرمایند.

نکوهش دنیا

بخش دوم خطبه درباره دنیاست. امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند:

وَالدُّنْيَا دَارٌ مُنِيَ لَهَا الْفَنَاءُ، وَلِأَهْلِهَا مِنْهَا الْجَلَاءُ.

«وَالدُّنْيَا دَارٌ مُنِيَ لَهَا الْفَنَاءُ»؛ دنیا منزلی است که فنا و نابودی برای آن مقدر شده است. «مُنِيَ» یعنی مقدر شده است. دنیا، یعنی این منزل نزدیک، در برابر آخرت که نزدیک نیست. پس برای دنیا فنا و نابودی مقدر شده و از بین می‌رود.

«وَلِأَهْلِهَا مِنْهَا الْجَلَاءُ»؛ برای اهل دنیا کوچ از آن مقدر شده است. می‌گویند فلانی را جلای وطن کردند؛ یعنی تبعیدش کردند و باید برود. رفتن از این دنیا برای همه مقدر است و هیچ‌کس در اینجا نمی‌ماند. بااین‌همه، دنیا چیست؟

جاذبه دنیا و ضرورت کوچ از آن

امیرالمؤمنین (ع) درباره دنیا می‌فرمایند:

وَهِيَ حُلْوَةٌ خَضْرَاءُ.

دنیا شیرین و شاداب و سرسبز است؛ جذابیت و زرق‌وبرق دارد.

وَقَدْ عَجِلَتْ لِلطَّالِبِ.

«عَجِلَتْ لِلطَّالِبِ»؛ دنیا برای کسی که آن را بخواهد، زود و فوری به دست می‌آید. یکی از نام‌های دنیا «عاجله» است؛ چنان‌که در قرآن می‌فرماید:

﴿ يُحِبُّونَ الْعَاجِلَةَ ﴾

آنان زندگی زودگذر دنیا را دوست دارند.

«عاجله» در برابر «آجله» است؛ دنیا زودگذر و فوری است و آخرت در پی آن می‌آید.

وَالْتَبَسَتْ بِقَلْبِ النَّاظِرِ.

«وَالْتَبَسَتْ بِقَلْبِ النَّاظِرِ»؛ دنیا به قلب کسی که به آن نگاه می‌کند می‌چسبد. «ناظر» یعنی بیننده؛ کسی که به دنیا نگاه می‌کند، به آن دل می‌بندد و عاشقش می‌شود. زرق‌وبرق دنیا جذاب است و انسان را به خود جذب می‌کند.

امیرالمؤمنین (ع) در جای دیگری می‌فرمایند:

مَنْ أَبْصَرَ بِهَا بَصَّرَتْهُ، وَمَنْ أَبْصَرَ إِلَيْهَا أَعْمَتْهُ.

کسی که به دنیا به چشم وسیله‌ای برای دیدن بنگرد، دنیا او را بینا می‌کند؛ اما کسی که به خود دنیا چشم بدوزد، دنیا کورش می‌کند. وقتی انسان عاشق چیزی می‌شود، کر و کور می‌شود؛ چنان‌که در تعبیر عربی آمده است: «حُبُّ شَيْءٍ يُعْمِي وَيُصِمُّ». آدم عاشق دیگر چیزی نمی‌شنود. دنیا هم وقتی در دل انسان جا بگیرد، او را کور می‌کند.

اما اگر انسان دنیا را وسیله آگاهی و بصیرت قرار دهد، فنای آن را ببیند، از مردگان و گذشتگان عبرت بگیرد و حوادث دنیا، نابودی‌ها، کشتارها و ظلم‌ها را ببیند، بینا می‌شود. پس نگاه به دنیا گاهی انسان را فریب می‌دهد و عاشق آن می‌کند و گاهی اگر آن را وسیله شناخت و عبرت قرار دهد، مایه بصیرت او می‌شود.

پس چه باید کرد؟

فَارْتَحِلُوا مِنْهَا بِأَحْسَنِ مَا بِحَضْرَتِكُمْ مِنَ الزَّادِ.

«فَارْتَحِلُوا مِنْهَا»؛ از دنیا کوچ کنید. اما با چه چیزی؟ با بهترین زاد و توشه‌ای که در اختیار دارید. از اموال پاک، امکانات و توانایی‌هایی که دارید، برای انفاق و دستگیری از محرومان و فقرا و انجام کارهای خیر استفاده کنید. این‌ها زاد و توشه شماست. دست‌خالی کوچ نکنید؛ تقوا را در همین دنیا به دست آورید و با توشه از دنیا بروید.

وَلَا تَسْأَلُوا فِيهَا فَوْقَ الْكَفَافِ.

در دنیا بیش از اندازه کفایت خود نخواهید و به دنبال انباشتن و اندوختن نباشید. به اندازه نیازتان کسب کنید.

وَلَا تَطْلُبُوا مِنْهَا أَكْثَرَ مِنَ الْبَلَاغِ.

بیش از آنچه برای گذران زندگی نیاز دارید، طلب نکنید. مایحتاج زندگی را از دنیا به دست آورید و از مازاد آن برای دستگیری و انفاق استفاده کنید؛ آن را زاد و توشه خود قرار دهید تا با آن از دنیا کوچ کنید.

امیرالمؤمنین (ع) راه برخورد با دنیا را نیز بیان می‌فرمایند: ذات دنیا فناست و همه باید از آن کوچ کنند. پس بکوشید با توشه از دنیا بروید؛ به اندازه کفایت خود داشته باشید و باقی‌مانده را زاد و توشه آخرت کنید.

امیدواریم خدای متعال به ما توفیق دهد که به فرمایشات امیرالمؤمنین (ع) در این خطبه ارزشمند عمل کنیم، همیشه به یاد خدا باشیم، گرفتار غفلت نشویم، به اندازه نیاز از دنیا بهره ببریم و مازاد آن را توشه آخرت خود قرار دهیم.

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ.