جلسه اول(تنها جلسه)

أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحيم. الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين من الآن إلى قيام يوم الدين.

خطبه ۴۱ نهج‌البلاغه: نهی از پیمان‌شکنی

عنوان این بخش از کلام امیرالمؤمنین (ع) چنین است: «در آن از غدر نهی می‌کند و از آن برحذر می‌دارد». غدر یعنی خیانت و پیمان‌شکنی.

أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّ الْوَفَاءَ تَوْأَمُ الصِّدْقِ، وَلَا أَعْلَمُ جُنَّةً أَوْقَى مِنْهُ، وَمَا يَغْدِرُ مَنْ عَلِمَ كَيْفَ الْمَرْجِعُ.

از توفیق الهی سپاسگزاریم که فرصت ادامه‌دادن بحث‌های نهج‌البلاغه را داریم. این خطبه از کلمات زرین و بسیار ارزشمند امیرالمؤمنین (ع) است.

همان‌طور که پیش‌تر عرض کردیم، تعبیر «من خطبة له» در نهج‌البلاغه، «من» تبعیضیه است؛ یعنی این بخش، قسمتی از یک خطبه است. آغازشدن کلام با «أَيُّهَا النَّاسُ» و بدون حمد و ثنای آغاز خطبه نیز نشان می‌دهد که با قطعه‌ای از یک خطبه روبه‌رو هستیم. مرحوم سید رضی بسیاری از خطبه‌ها را مطابق سلیقه و نظر خود تقطیع کرده است.

مرحوم میرزا حبیب‌الله خویی، صاحب شرح منهاج البراعة، در جلد چهارم، صفحه ۱۸۸، با استناد به روایتی از بحارالانوار، جلد ۷۴، صفحه ۳۳۶، حدیث پنجم، می‌فرماید خطبه‌های ۳۵، ۳۸ و ۴۱ در اصل یک خطبه بوده‌اند: خطبه ۳۵ آغاز آن، خطبه ۳۸ بخش میانی آن و خطبه ۴۱ بخش پایانی آن است. ما دو بخش پیشین، یعنی خطبه‌های ۳۵ و ۳۸، را خوانده‌ایم. بررسی اسناد و پیوند میان خطبه‌های نهج‌البلاغه خود موضوعی مستقل و مهم است. بنابراین، بر اساس این روایت و نظر مرحوم خویی، این بخش در واقع پایان آن خطبه است.

وفای به عهد، همزاد راستی

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند: «ای مردم، وفا همزاد صدق است.» «توأم» یعنی همزاد؛ در زبان عربی به دو کودک دوقلو «توأمان» می‌گویند. پس وفا و راستی از هم جدا نیستند.

صدق معنایی گسترده دارد و هم راست‌گویی در گفتار را دربرمی‌گیرد و هم صدق در کردار و رفتار را. وفای به عهد یکی از مصادیق صدق است. از نظر اصطلاحی، وفای به عهد معنایی خاص دارد و صدق معنایی عام؛ وفای به عهد، یعنی پایبندی به عهدها و قراردادها، در برابر غدر قرار می‌گیرد. غدر یعنی پیمان‌شکنی و نقض قرارداد. در این بخش، امیرالمؤمنین (ع) از پیمان‌شکنی نهی می‌کنند.

وفای به عهد از ارکان دین است. در این باره گفته‌اند: «کسی که عهد ندارد، دین ندارد.» قرآن نیز به وفای به قراردادها و عهدها فرمان می‌دهد:

﴿ أَوْفُوا بِالْعُقُودِ ﴾

﴿ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ ﴾

عهدها انواعی دارند: عهد انسان با خدا، عهد و پیمان او با مردم و قراردادهایی که با دیگران می‌بندد، و عهدی که انسان با خودش دارد. وفای به همه این پیمان‌ها، نشانه صدق انسان است. انسان صادق کسی است که به پیمان‌های خود با خدا، با دیگران و حتی با خویش پایبند باشد. پس صدق تنها راست‌گویی در گفتار نیست؛ صدق در عمل و وفاداری به پیمان‌ها نیز از مصادیق آن است.

وفای به عهد، سپری برای انسان

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند: «هیچ سپری را نگهدارنده‌تر از وفای به عهد نمی‌شناسم.» «جُنّه» به معنای سپر است و ریشه آن به معنای پوشاندن و پوشش‌دادن بازمی‌گردد. واژه‌هایی مانند «جنّت» و «جنین» نیز با مفهوم پوشیده‌بودن تناسب دارند: جنین پوشیده و پنهان است و زمین بهشت با سبزه پوشیده شده است. «مجنون» نیز کسی است که عقلش پوشیده شده است. سپر هم پوششی است که انسان را از ضربه‌های دشمن حفظ می‌کند.

وفای به عهد بهترین سپر و نگهدارنده انسان است؛ هم در آخرت و هم در دنیا. یکی از پیمان‌های الهی در این آیه آمده است:

﴿ أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ ﴾

آیا با شما عهد نکرده بودم، ای فرزندان آدم، که شیطان را نپرستید؟

اگر انسان به عهد خود با خدا وفا کند، از عذاب قیامت در امان می‌ماند. وفای به عهد در امور اجتماعی، سیاسی و خانوادگی نیز مایه حفظ انسان است. کسی که به پیمان‌هایش وفادار است، در جامعه شخصیتی ارزشمند و محترم دارد و مردم با نگاه خوبی به او می‌نگرند. در مقابل، کسی که خیانت می‌کند و پیمان می‌شکند، در نگاه مردم مطرود و مبغوض است.

زندگی اجتماعی انسان بر اعتماد استوار است. اعتماد فقط یکی از ارزش‌های جامعه نیست؛ روابط انسان‌ها بر پایه اعتماد به یکدیگر شکل می‌گیرد و این اعتماد از وفای به قراردادها ناشی می‌شود. وقتی انسان به قول و قرارداد خود پایبند باشد، مردم به او اعتماد می‌کنند؛ اما کسی که پیمان می‌شکند، از زیر قولش درمی‌رود یا با حیله از قرارداد فرار می‌کند، قابل اعتماد نیست. بنابراین، چیزی بهتر از وفای به عهد نمی‌تواند انسان را حفظ کند.

پیمان‌شکنی و باور به قیامت

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند: «کسی که بداند بازگشتش چگونه است، غدر نمی‌کند.» «مرجع» به معنای بازگشتگاه است. بازگشت همه به سوی خداست:

﴿ إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ ﴾

ما از آنِ خداییم و به سوی او بازمی‌گردیم.

کسی که بداند سرانجامش کجاست و به کجا بازمی‌گردد، خیانت نمی‌کند و عهد نمی‌شکند؛ چه عهدی که با خدا دارد، چه پیمان‌های اجتماعی و چه عهدهایی که با خودش بسته است.

توجه کنید که پایبندی به پیمان‌ها امری عقلایی است. در میان همه انسان‌ها، کسی که قراردادش را می‌شکند مبغوض است؛ مردم از او بیزاری می‌جویند. از همین رو، خطاب امیرالمؤمنین (ع) از ابتدا «ای مردم» است؛ زیرا این آموزه به همه انسان‌ها مربوط می‌شود. کسی پیمان‌شکنی نمی‌کند، مگر آن‌که باور نداشته باشد یا نداند سرانجامش کجاست.

غدر، زیرکی پنداشته می‌شود

امیرالمؤمنین (ع) پس از این سخن، از زمانه خود شکایت می‌کنند:

وَلَقَدْ أَصْبَحْنَا فِي زَمَانٍ قَدِ اتَّخَذَ أَكْثَرُ أَهْلِهِ الْغَدْرَ كَيْسًا.

حضرت می‌فرمایند در زمانی قرار گرفته‌ایم که بیشتر مردم غدر را «کیس» می‌دانند؛ یعنی آن را زیرکی و زرنگی می‌شمارند. مردم گمان می‌کنند قرارداد بستن و سپس زیر آن زدن، نشانه هوشمندی است.

این شکایت امیرالمؤمنین (ع) از زمان خودشان است، اما گرفتاری امروز ما نیز همین است. در جهان ما، بزرگ‌ترین خیانت‌ها و پیمان‌شکنی‌ها صورت می‌گیرد و باز هم آن را زرنگی یا سیاست می‌دانند. حضرت می‌فرمایند در زمانه‌ای هستیم که بیشتر مردم پیمان‌شکنی را زیرکی به حساب می‌آورند.

برخی قرارداد می‌بندند و سپس آن را نقض می‌کنند و این کار را زرنگی می‌دانند. تأسف‌بارتر آن‌که عده‌ای ناآگاه نیز درباره این پیمان‌شکنان می‌گویند که راه حیله را بلدند و چاره‌جویی می‌کنند. گاهی سخن از قراردادهای مهم اقتصادی و سیاسی است، اما کسانی که از انجام آن‌ها سر باز می‌زنند، از قرارداد فرار می‌کنند و خیانت می‌ورزند؛ آن‌گاه عده‌ای نادان این کار را راه‌حل و زرنگی می‌پندارند. این گرفتاری را امروز هم در جهان می‌بینیم.

بصیرت و پرهیز از حیله

وَنَسَبَهُمْ أَهْلُ الْجَهْلِ فِيهِ إِلَى حُسْنِ الْحِيلَةِ. مَا لَهُمْ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ! قَدْ يَرَى الْحَوَّلُ الْقَلْبُ وَجْهَ الْحِيلَةِ، وَدُونَهَا مَانِعٌ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ وَنَهْيِهِ، فَيَدَعُهَا رَأْيَ عَيْنٍ بَعْدَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهَا، وَيَنْتَهِزُ فُرْصَتَهَا مَنْ لَا حَرِيجَةَ لَهُ فِي الدِّينِ.

جاهلان، پیمان‌شکنی را راه چاره و حیله‌ای خوب می‌دانند؛ گویی کسانی که نتوانسته‌اند به قراردادها و پیمان‌های خود وفا کنند، با زیر پا گذاشتن آن‌ها و گریختن از تعهدشان چاره‌جویی کرده‌اند. امروز نیز برخی از بزرگ‌ترین سیاستمداران جهان چنین‌اند: از یک سو سخنی می‌گویند و از سوی دیگر خلاف آن را انجام می‌دهند. در جهان امروز، خیانتی بزرگ‌تر از آنچه در رفتار اسرائیل و آمریکا می‌بینیم، به‌سختی می‌توان یافت؛ هر روز پیمانی، هر روز سخنی و هر روز رفتاری تازه، گاه در یک سو سخنی می‌گویند و در سوی دیگر درست خلاف آن را انجام می‌دهند. با این حال، عده‌ای ناآگاه این رفتار را چاره‌جویی می‌پندارند.

ما امروز نیز گرفتار همین مسئله‌ایم. شگفت آن‌که گویی امیرالمؤمنین (ع) زمانه ما را می‌بینند؛ هرچه پیش‌تر می‌رویم، بیشتر با این گرفتاری روبه‌رو می‌شویم. حضرت می‌فرمایند ناآگاهان، پیمان‌شکنی را راه گریزی خوب می‌دانند.

«ما لهم، قاتلهم الله»؛ اینان را چه شده است؟ چرا چنین می‌کنند و چنین می‌اندیشند؟ این سخن می‌تواند هم به کسانی اشاره داشته باشد که خود خیانت می‌کنند و آن را زرنگی می‌دانند، و هم به کسانی که این رفتار را راه چاره می‌شمارند.

اما حضرت می‌فرمایند افراد بصیر و آگاه، راه حیله را می‌شناسند و توانایی به‌کارگیری آن را دارند، ولی به سراغش نمی‌روند. «الحَوَّلُ القَلْب» کسی است که با دگرگونی‌ها و تحولات روزگار آشناست و بینایی و آگاهی دارد. مصداق روشن چنین کسی، خود امیرالمؤمنین (ع) است. آیا حضرت راه حیله را نمی‌دانستند؟ مؤمنان بصیر و آگاه راه‌های فریب را می‌شناسند، اما از آن دوری می‌کنند؛ زیرا امر و نهی خدا مانع آن‌هاست.

خداوند به وفای به عهد فرمان داده و از نقض پیمان نهی کرده است. افراد پیمان‌شکن، قراردادها را می‌شکنند و نام این کار را زرنگی می‌گذارند؛ اما گمان نکنید زرنگی واقعی همین است. انسان بصیر، با آنکه راه‌های حیله را می‌داند و بر انجام آن توانایی دارد، به فرمان خدا از فریب و خیانت دوری می‌کند. چنین کسی حیله را، با آنکه توان انجامش را دارد، آشکارا رها می‌کند و به آن اعتنا نمی‌کند.

وفای به عهد در قرآن

خداوند متعال در آیه ۹۱ سوره نحل می‌فرماید:

﴿ وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ وَلَا تَنْقُضُوا الْأَيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ ﴾

به پیمان خدا وفا کنید، هرگاه پیمان بستید، و سوگندها را پس از استوار کردنشان نشکنید، در حالی که خدا را ضامن و گواه خود قرار داده‌اید. خداوند آنچه را انجام می‌دهید می‌داند.

اگر پیمان بستید، به آن وفا کنید و پس از استوار کردن سوگندها و بستن قرارداد، آن‌ها را نقض نکنید. شما خدا را ضامن و گواه خود قرار داده‌اید و خداوند از همه کارهای شما آگاه است.

آیه بعد می‌فرماید:

﴿ وَلَا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكَاثًا ﴾

مانند آن زنی نباشید که رشته بافته خود را پس از استوار شدن، از هم گسست.

این تعبیر به زنی اشاره دارد که می‌بافت و می‌بافت، اما پس از آنکه کارش به پایان می‌رسید، دوباره بافته خود را باز می‌کرد. گفته‌اند در میان عرب زنی دیوانه بود که از موهایی که گرد می‌آورد، الیاف خرما و چیزهای دیگر طناب می‌بافت؛ اما پس از پایان کار، آن را از هم باز می‌کرد. از همین‌جا این تعبیر ضرب‌المثل شده است.

مردم، مانند آن زن نباشید: پیمان می‌بندید، قرارداد می‌نویسید و آن را امضا می‌کنید، اما بعد همه‌چیز را زیر پا می‌گذارید و از هم می‌گسَلید. این کار، کاری ناپسند و غیرعقلانی است.

حضرت صدیقه طاهره فاطمه زهرا (س) نیز در خطبه‌ای که در مسجد ایراد کردند، این آیه را خطاب به حاضران خواندند. همه شما در غدیر خم پیمان بستید و به امیرالمؤمنین (ع) تبریک گفتید؛ اما سپس پیمان‌ها را شکستید و ماجرای غدیر را کنار گذاشتید. حضرت با یادآوری این آیه، آنان را از این کار برحذر داشتند: مانند آن زن نباشید که بافته خود را پس از استوار شدن از هم گسست. شما با پیامبر (ص) و امیرالمؤمنین (ع) پیمان بستید و سپس همه آن پیمان‌ها را شکستید. پیمان‌شکنی بسیار خطرناک و کاری ناپسند است.

برخی پیمان‌شکنی را زرنگی می‌پندارند؛ اما امیرالمؤمنین (ع) در خطبه ۲۰۰ سخنی زیبا درباره این پندار می‌فرمایند:

وَاللَّهِ مَا مُعَاوِيَةُ بِأَدْهَى مِنِّي، وَلَكِنَّهُ يَغْدِرُ وَيَفْجُرُ، وَلَوْلَا كَرَاهِيَةُ الْغَدْرِ لَكُنْتُ مِنْ أَدْهَى النَّاسِ، وَلَكِنْ كُلُّ غَدْرَةٍ فُجْرَةٌ، وَكُلُّ فُجْرَةٍ كُفْرَةٌ، وَلِكُلِّ غَادِرٍ لِوَاءٌ يُعْرَفُ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

به خدا قسم، معاویه از من زیرک‌تر و سیاستمدارتر نیست؛ اما او غدر و فجور می‌کند. اگر زشتی غدر نبود، من زیرک‌ترین مردم بودم. هر غدری فجور است و هر فجوری کفر؛ و هر پیمان‌شکنی در روز قیامت پرچمی دارد که با آن شناخته می‌شود.

بسیاری گمان می‌کردند معاویه و عمرو عاص بسیار زیرکند، چون با حیله کارهای خود را پیش می‌بردند. در صفین و پس از آن، در ماجرای حکمیت نیز حیله‌گری کردند. امیرالمؤمنین (ع) می‌دانستند که حکمیت دام و نیرنگ است، اما چرا به پیمان خود پشت نکردند؟ چون آن را پذیرفته و امضا کرده بودند. خوارج بارها از حضرت می‌خواستند پیمان را نقض کنند، اما حضرت فرمودند معاویه از من زیرک‌تر نیست؛ او غدر می‌کند و گناه می‌ورزد. اگر غدر ناپسند نبود، من از همه زیرک‌تر بودم. هر خیانتی گناه است و هر خیانتکاری در روز قیامت با پرچم خود شناخته می‌شود. پس گمان نکنید کسی که پیمان می‌شکند، زرنگ است؛ اگر قرار بر زرنگی باشد، من از همه زیرک‌ترم، اما نمی‌خواهم خیانت کنم.

افراد بصیر توانایی حیله‌گری دارند، اما به سبب امر و نهی خدا سراغ آن نمی‌روند. فرصت‌های خیانت را کسانی به دست می‌گیرند که در دین خود پرهیز و بازدارندگی ندارند؛ آنان منتظر می‌مانند تا فرصتی برای سود بردن از خیانت پیش بیاید و از آن استفاده می‌کنند. اما انسان بصیر و آگاه در پی چنین فرصت‌هایی نمی‌رود.

ان‌شاءالله این سخن برای همه ما درس باشد و دیگران را نیز از غدر و خیانت بازداریم.

اللَّهُمَّ اجْعَلْ عَوَاقِبَ أُمُورِنَا خَيْرًا، اللَّهُمَّ اجْعَلْ آخِرَ أَمْرِنَا الشَّهَادَةَ فِي سَبِيلِكَ يَا رَبَّ الْعَالَمِينَ، وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ. اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ.