جلسه دوم

أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ. الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى أَشْرَفِ الْأَنْبِيَاءِ وَالْمُرْسَلِينَ، حَبِيبِ قُلُوبِ الصَّادِقِينَ، أَبِي الْقَاسِمِ الْمُصْطَفَى مُحَمَّدٍ. اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، وَعَلَى أَهْلِ بَيْتِهِ الطَّيِّبِينَ الطَّاهِرِينَ، وَاللَّعْنُ الدَّائِمُ عَلَى أَعْدَائِهِمْ أَجْمَعِينَ مِنَ الْآنَ إِلَى قِيَامِ يَوْمِ الدِّينِ.

تفاوت افعال خداوند و انسان

در جلسه دوم شرح خطبه ۶۵ نهج‌البلاغه هستیم:

لَمْ يَخْلُقْ مَا خَلَقَهُ لِتَشْدِيدِ سُلْطَانٍ، وَلَا تَخَوُّفٍ مِنْ عَوَاقِبِ زَمَانٍ، وَلَا اسْتِعَانَةٍ عَلَى نِدٍّ مُتَهَاوٍ، وَلَا شَرِيكٍ مُكَاثِرٍ، وَلَا ضِدٍّ مُنَافِرٍ، وَلَكِنْ خَلَائِقُ مَرْبُوبُونَ، وَعِبَادٌ دَاخِلُونَ.

پیش‌تر عرض کردیم که معرفت خداوند و شناخت صفات او، از جمله صفات کمال و جمال و صفات فعل، آثار تربیتی فراوانی برای انسان دارد. در جلسه قبل درباره تفاوت صفات خدای متعال با صفات انسان‌ها سخن گفتیم. صفات الهی محدود نیستند؛ خداوند ازلی و ابدی و کمال مطلق است، اما صفات انسان‌ها محدودند و به‌تدریج در او پدید می‌آیند.

در این جلسه بحث درباره تفاوت افعال خداوند و افعال انسان است. انسان معمولاً کارهایش را با هدف و غرضی انجام می‌دهد و این هدف‌ها می‌تواند از چند جهت باشد:

• گاهی انسان می‌خواهد قدرت و تسلط خود را افزایش دهد.
• گاهی برای پیشگیری از حوادث آینده و از ترس پیامدهای زمان دست به کاری می‌زند.
• گاهی برای ایستادگی در برابر رقیب یا دشمنی که در مقابل اوست، از دیگران یاری می‌گیرد.
• گاهی در پی افزایش دارایی و توان خود در برابر شریکی است که با او رقابت می‌کند.
• گاهی نیز در برابر دشمنی که از او نفرت دارد، واکنش نشان می‌دهد.

خدای متعال هیچ‌یک از این هدف‌ها را در آفرینش ندارد. او مخلوقات را نیافریده تا قدرت و سلطه‌اش را افزایش دهد؛ از حوادث آینده نمی‌ترسد، شریکی ندارد که در برابرش به‌دنبال افزایش قدرت باشد و دشمنی ندارد که در برابر او واکنش نشان دهد. این هدف‌ها در کارهای انسان وجود دارد، نه در فعل خداوند.

پس هدف خداوند از آفرینش چیست؟ حضرت می‌فرماید:

«وَلَكِنْ خَلَائِقُ مَرْبُوبُونَ وَعِبَادٌ دَاخِلُونَ».

مخلوقات، «مربوب»اند؛ یعنی خداوند ربّ و پرورش‌دهنده آن‌هاست و آنان پرورش‌یافتگان او هستند. نسبت خداوند با مخلوقات، نسبت رب با مربوب است. انسان در کارهای خود به‌دنبال سود و منفعت است، اما خداوند از آفرینش سودی نمی‌برد. آفرینش از سرِ جود و بخشندگی است و سود و کمال آن به بندگان می‌رسد.

برای تقریب به ذهن می‌توان گفت، البته بدون تشبیه خداوند به مخلوقات، که خورشید بر گل‌ها می‌تابد و گل‌ها در پرتو نور آن رشد می‌کنند؛ اما رشد گل‌ها سودی به خورشید نمی‌رساند. سود و رشد نصیب گل‌ها می‌شود. مخلوقات نیز مربوب خداوندند و کار خداوند در حق آنان ربوبیت، پرورش و رشد دادن است.

خداوند پیوسته در شأنی است و آفرینش و پرورش مخلوقات ادامه دارد:

﴿ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ ﴾

بندگان، در برابر خداوند عبد و متواضع‌اند و در مسیر رشد و تربیتی قرار دارند که خداوند در نظام تکوین برای آنان مقرر کرده است. این مسیر را می‌پیمایند، بی‌آنکه سودی به خداوند برسد. خداوند جواد مطلق است و جود از ذات او جدا نیست. جود، سود رساندن به دیگران است، بی‌آنکه چیزی به داراییِ بخشنده افزوده شود.

در جلسه قبل درباره صفات الهی سخن گفتیم و نشان دادیم که صفات انسان محدود، اما صفات خداوند نامحدود است. در این جلسه درباره افعال خداوند سخن می‌گوییم. یکی از تفاوت‌های افعال خدا و انسان همین است که آفرینش خداوند برای منفعتی برای خود او نیست؛ خدا غنیّ بالذات است و آفرینش از سرِ جود است. منفعت آفرینش به بندگان می‌رسد.

خداوند نه در اشیا حلول می‌کند و نه از آن‌ها دور است

نکته دوم این است که خداوند در اشیا حلول نکرده است. حضرت می‌فرماید:

لَمْ يَحُلَّ فِي الْأَشْيَاءِ فَيُقَالَ هُوَ كَائِنٌ، وَلَمْ يَنْأَ عَنْهَا فَيُقَالَ هُوَ مِنْهَا بَائِنٌ.

خداوند در اشیا حلول نکرده تا گفته شود در این جسم هست و در جای دیگر نیست. این‌که خداوند در موجودی حلول کرده باشد، به معنای محدود شدن اوست؛ یعنی در جایی باشد و در جای دیگر نباشد. این سخن که خداوند در وجود انسان‌ها حلول کرده، سخنی باطل است. از منصور حلاج نقل شده است: «در وجود من جز خدا چیزی نیست»؛ چنین تعبیری به معنای حلول خداوند در انسان است، اما خداوند در هیچ‌چیزی حلول نمی‌کند.

قرآن کریم می‌فرماید:

﴿ وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ ﴾

او با شماست هر جا که باشید.

خداوند با شماست، هر کجا که باشید؛ در سفر یا حضر، در میان خانواده یا در خلوت. این‌طور نیست که در جایی حلول کرده باشد تا گفته شود فقط در همان‌جاست.

از طرف دیگر، خداوند از اشیا دور و جدا هم نیست. تعبیر «وَلَمْ يَنْأَ عَنْهَا» یعنی از اشیا دور نیست؛ درحالی‌که حلول هم نکرده است. پس خداوند نه در اشیا حلول کرده و نه از آن‌ها جدا و دور است.

قرآن کریم در سوره قاف می‌فرماید:

﴿ وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ وَنَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ ﴾

ما انسان را آفریدیم و می‌دانیم نفس او چه وسوسه‌ای در دلش می‌کند، و ما از رگ گردن به او نزدیک‌تریم.

خداوند هرچه را در درون انسان می‌گذرد می‌داند و از رگ گردن به او نزدیک‌تر است. برای بیان نهایت نزدیکی، این تعبیر به‌کار رفته است. ورید، رگ اصلی‌ای است که خون را به بخش‌های گوناگون بدن می‌رساند؛ هیچ عضوی از بدن از خون بی‌نیاز نیست. همه وجود انسان به خداوند نیاز دارد و خداوند از او نزدیک‌تر است.

البته در اجسام، یک جسم می‌تواند در جسم دیگری وارد شود؛ اما درباره خداوند چنین چیزی معنا ندارد. خداوند در اشیا حلول نمی‌کند و از آن‌ها نیز دور نیست.

آفرینش و تدبیر، بدون خستگی و ناتوانی

نکته دیگر این است که آفرینش و تدبیر مخلوقات خداوند را خسته نمی‌کند. حضرت می‌فرماید:

لَمْ يَعُدْهُ خَلْقُ مَا ابْتَدَأَ، وَلَا تَدْبِيرُ مَا ذَرَأَ، وَلَا وَقَفَ بِهِ عَجْزٌ عَمَّا خَلَقَ.

آفرینش نخستین، خداوند را خسته و ناتوان نکرده است و تدبیر و اداره آنچه آفریده نیز چنین نیست. خداوند از آفرینش جدید ناتوان نمی‌شود؛ آفرینش پیوسته ادامه دارد. انسان‌ها پیوسته متولد می‌شوند و نسل‌ها ادامه پیدا می‌کنند و موجودات دیگر نیز در جریان آفرینش‌اند. چنین نیست که آفرینش یک‌بار انجام شده و پایان یافته باشد.

در همان سوره قاف، آیه پانزدهم، خداوند می‌فرماید:

﴿ أَفَعَيِينَا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ ﴾

آیا از آفرینش نخستین درمانده شدیم؟ بلکه آنان درباره آفرینش تازه در تردیدند.

آفرینش جدید و نفی عجز از خداوند

خداوند متعال در آفرینش هیچ‌گونه خستگی و ناتوانی ندارد. او موجودات را آفریده و هم آغاز هستی آن‌ها و هم استمرار وجودشان به او وابسته است. موجودات همچنان نفس می‌کشند و وجودشان ادامه دارد. خداوند نه در آفرینش نخستین و نه در تدبیر و استمرار هستی موجودات ناتوان نیست؛ در هیچ‌یک از این امور عاجز نمی‌شود.

این سخن امیرالمؤمنین (ع) اشاره به همین معنا دارد:

وَلَا وَقَفَ بِهِ عَجْزٌ عَمَّا خَلَقَ

خداوند در برابر هیچ‌یک از مخلوقاتش عاجز نیست؛ چنان نیست که موجودی را آفریده باشد و از آفرینش آینده ناتوان بماند، یا این جهان را آفریده باشد و از آفرینش جهانی دیگر پس از پایان این جهان و برپایی آخرت عاجز شود.

آفرینش جدید، آفرینش در قیامت است. آفرینش ما در این دنیا آفرینش نخستین است و آفرینش جدید آن است که انسان‌ها پس از مرگ دوباره به وجود می‌آیند. معنای آیه «أَفَعَيِينَا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ» نیز این است که خداوند از آفرینش نخستین خسته و درمانده نشده است تا گمان کنید دیگر نمی‌تواند در آخرت آفرینشی تازه داشته باشد. خداوند عاجز نیست.

نفی شبهه در قضا و قدر الهی

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرماید:

وَلَا وَلَجَتْ عَلَيْهِ شُبْهَةٌ فِيمَا قَضَى وَقَدَّرَ

«وَلَجَت» به معنای داخل‌شدن است. در قرآن می‌خوانیم:

﴿ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ ﴾

شب را در روز داخل می‌کند و روز را در شب داخل می‌کند.

هیچ شبهه‌ای در آنچه خداوند حکم کرده و مقدر فرموده، راه نمی‌یابد. انسان گاهی تصمیمی می‌گیرد، کاری را آغاز می‌کند و بعد دچار تردید می‌شود که آیا آن را ادامه بدهد و تا کجا پیش برود. اما در قضا و قدر الهی چنین تردیدی وجود ندارد؛ حکم خدا و تقدیر او قطعی است.

امیرالمؤمنین (ع) در ادامه می‌فرماید:

بَلْ قَضَاءٌ مُتْقَنٌ، وَعِلْمٌ مُحْكَمٌ، وَأَمْرٌ مُبْرَمٌ

قضای الهی استوار و محکم است، علم او استوار است و فرمانش قطعی و یقینی. پس در قضا و قدر الهی شک و تردید راه ندارد. این نیز از تفاوت‌های خداوند با مخلوقات است؛ زیرا در برنامه‌ریزی‌ها و محاسبات انسان‌ها احتمال خطا و تردید وجود دارد و ممکن است از تصمیم خود بازگردند.

امید در سختی‌ها و بیم در نعمت‌ها

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرماید:

الْمَأْمُولُ مَعَ النِّقَمِ، وَالْمَرْهُوبُ مَعَ النِّعَمِ

خداوند در سختی‌ها و بلاها مایه امید است. انسان‌ها در گرفتاری‌ها به خدا امید می‌بندند و امیدوارند که مشکلاتشان را برطرف کند. «مأمول» یعنی کسی که به او امید بسته می‌شود؛ انسان در سختی‌ها به خداوند امید دارد.

قرآن می‌فرماید:

﴿ إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا ﴾

همراه سختی، آسانی است.

در هر سختی، انسان چشم‌انتظار آسانی و گشایش است و امید دارد که مشکلات برطرف شود. حتی کافران نیز در دریا و هنگام گرفتاری، همه امیدشان به یک جا متوجه می‌شود: خداوند.

اما در نعمت‌ها، انسان از خدا بیم دارد؛ بیم آن‌که نعمت از دستش برود. ازاین‌رو خداوند می‌فرماید:

﴿ لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَلَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِي لَشَدِيدٌ ﴾

اگر سپاسگزاری کنید، قطعاً بر شما می‌افزایم و اگر ناسپاسی کنید، عذاب من سخت است.

اگر شکر نعمت را به‌جا آورید، خداوند آن را از شما نمی‌گیرد، بلکه بر آن می‌افزاید؛ اما اگر ناسپاسی کنید و قدر نعمت را ندانید، ممکن است به شکل‌های گوناگون آن نعمت از شما گرفته شود.

پس خداوند در سختی‌ها مایه امید است و در نعمت‌ها مایه بیم. زندگی انسان میان خوف و رجا می‌گذرد: از یک سو امید دارد سختی‌ها برطرف شوند و از سوی دیگر بیم دارد نعمت‌ها از دست بروند؛ زیرا نعمت‌ها همیشگی نیستند.

ارزش معرفت خداوند

این دو صفت پایانی نیز، همچون صفات پیشین، از تفاوت صفات و افعال الهی با صفات و افعال انسان حکایت می‌کنند.

معرفت خداوند برترین علم است. در میان دانش‌های گوناگون، از اصول فقه گرفته تا علوم بشری مانند شیمی و فیزیک، باید پرسید کدام دانش ارزشمندتر است. شناخت خداوند ارزشمندترین دانش است.

هرچه انسان بیشتر در این زمینه تلاش کند، رشد علمی بیشتری می‌یابد. وقتی بداند خداوند داناست، نمی‌پسندد که خود نادان و بی‌دانش بماند. وقتی خداوند را توانا می‌بیند، به ضعف و ناتوانی خود بسنده نمی‌کند. توجه به خداوند با همه اوصاف کمالش، انسان را به تلاش و رشد در مسیر کمال برمی‌انگیزد.

امیدواریم با توجه به صفات کمالی خداوند و افعال او، ما نیز در همین مسیر رشد کنیم.

وَصَلَّى اللهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ. اللهم صل على محمد وآل محمد وعجل فرجهم.