جلسه اول(تنها جلسه)

أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحيم. الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صل على محمد وآل محمد وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين من الآن إلى قيام يوم الدين.

خطبه ۶۷ نهج‌البلاغه و ماجرای سقیفه

لَمَّا انْتَهَتْ إِلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ أَنْبَاءُ السَّقِيفَةِ بَعْدَ وَفَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ، قَالَ: مَا قَالَتِ الْأَنْصَارُ؟ قَالُوا: قَالَتْ مِنَّا أَمِيرٌ وَمِنْكُمْ أَمِيرٌ.

امشب توفیق داریم در محضر خطبه شصت‌وهفتم نهج‌البلاغه باشیم. سید رضی تعبیر «وَمِنْ کَلَامٍ لَهُ عَلَیْهِ السَّلَامُ» را آورده‌اند، اما حضرت خطبه‌ای ایراد نکرده‌اند؛ در واقع، این متن گزارشی از جریان سقیفه است. وقتی خبر ماجرا به امیرالمؤمنین (ع) می‌رسد، حضرت پرسشی می‌کنند و سپس مطالبی می‌فرمایند.

جریان سقیفه تراژدی و غم‌نامه‌ای در تاریخ اسلام است. این اتفاق بسیار تأسف‌بار بود و منشأ بسیاری از مشکلات و مفاسدی شد که بعداً به وجود آمد. حوادث ناگواری که پس از آن بر اسلام وارد شد، به این تراژدی خطرناک بازمی‌گردد.

تفاوت غدیر و سقیفه

میان غدیر و سقیفه از جهاتی شباهت و از جهاتی تفاوت وجود دارد. شباهتشان در این است که موضوع هر دو، امامت و خلافت است و در هر دو، جمعی از صحابه حضور داشتند. در غدیر، سخن از امامت و خلافت امیرالمؤمنین (ع) بود و در سقیفه، گروهی از اصحاب درباره خلافت تصمیم گرفتند.

تفاوت اساسی این است که در غدیر، فرمان الهی و نص قرآن و حدیث پیامبر (ص) وجود داشت؛ اما سقیفه به تصمیم گروهی و قبیله‌ای محدود شد. در غدیر، اجتماع بزرگی از مسلمانان که پس از حج از نقاط مختلف آمده بودند، در جحفه گرد هم آمدند؛ جمعیتی حدود صد هزار نفر. پیامبر (ص) پیش از آنکه مردم متفرق شوند و به سرزمین‌های خود بازگردند، آنان را فراخواندند. مسئله نبوت، وصایت و امامت باید از جانب خدا تعیین شود؛ در غدیر این تعیین الهی صورت گرفت و مسئله روشن شد. همه نیز در آنجا بیعت کردند و چند روز مردم با امیرالمؤمنین (ع) بیعت می‌کردند.

اما سقیفه محل اجتماع گروهی محدود بود. در آغاز، انصار در آن حضور داشتند و بعد سه نفر از مهاجران به آنان پیوستند. بااین‌حال، این ماجرا حوادث عجیبی در تاریخ پدید آورد. غدیر اجتماع مسلمانانی بود که از نقاط گوناگون آمده بودند؛ سقیفه، در مقابل، اجتماع چند نفر از گروه‌های مشخصی بود که در مدینه برگزار شد.

در مدینه دو گروه از مسلمانان زندگی می‌کردند: گروهی بومی و ساکن مدینه و گروهی غیربومی. بومیان مدینه را انصار می‌گفتند. آنان در مدینه خانه و زندگی داشتند و پس از ورود مهاجران از مکه، از آنان استقبال کردند، به آنان خانه دادند و در سامان‌گرفتن زندگی‌شان یاری‌شان کردند. از همین رو، چون مهاجران را یاری کردند، انصار نامیده شدند. مهاجران نیز کسانی بودند که از مکه هجرت کرده بودند؛ برخی همراه پیامبر (ص) و برخی پس از ایشان.

غفلت از تجهیز و تدفین پیامبر (ص)

یکی از تأسف‌بارترین نکته‌ها در مطالعه تاریخ این است که همان کسانی که هفتاد روز پیش در غدیر خم با امیرالمؤمنین (ع) بیعت کرده بودند، در فاصله‌ای کوتاه مسیر دیگری در پیش گرفتند؛ آن هم در زمانی بسیار حساس. پیامبر بزرگوار اسلام، حضرت محمد (ص)، از دنیا رفته بودند و امیرالمؤمنین (ع) مشغول تجهیز و تکفین و آماده‌سازی مراسم دفن ایشان بودند؛ اما دیگران کار را رها کردند و به سقیفه رفتند.

هیچ‌یک از اصحاب حاضر در سقیفه در تجهیز و تکفین پیامبر (ص) شرکت نداشتند. این کار را امیرالمؤمنین (ع) و عده‌ای از بنی‌هاشم، از جمله ابن‌عباس، انجام دادند و آنان بر پیکر پیامبر (ص) نماز خواندند. امیرالمؤمنین (ع) کسی را فرستادند تا آنان را خبر کند که پیامبر (ص) را رها کرده‌اند و به کجا رفته‌اند. بریده اسلمی نیز خبر داد که پیامبر (ص) را می‌خواهند دفن کنند؛ بااین‌حال، کسی نیامد.

بزرگان اهل‌سنت نیز در تاریخ نوشته‌اند که امیرالمؤمنین (ع) دفن پیامبر (ص) را سه روز به تأخیر انداختند. ابن‌ابی‌الحدید در جلد هفدهم می‌گوید که حضرت این کار را کردند تا شاید آنان بازگردند و در تاریخ حجت تمام شود؛ تا روشن شود که آنان به دنبال دنیا و مقام خود رفته بودند. بااین‌حال، هیچ‌یک نیامدند.

امام باقر (ع) می‌فرمایند:

هیچ‌یک از اهل سقیفه در تجهیز و تکفین و تشییع پیامبر (ص) حاضر نشدند.

این کارنامه‌ای سیاه در تاریخ ما و در جریان سقیفه است. گاهی انسان از جماد هم پایین‌تر می‌رود؛ جمادات نیز درک و شعور دارند و گاه در فهم از انسان پیشی می‌گیرند.

ستون حنانه و شعور موجودات

مولانا درباره ستون حنانه شعرهایی دارد. کسانی که به مدینه و مسجدالنبی مشرف شده‌اند، می‌دانند که نزدیک ضریح پیامبر (ص) ستونی به نام ستون حنانه وجود دارد. ستون نزدیک‌تر به حرم، ستون توبه است و داستان خودش را دارد. ستون پس از آن، ستون حنانه است.

در آغاز، وقتی جمعیت‌ها برای دیدار پیامبر (ص) می‌آمدند، حضرت برای سخنرانی به درخت خرمایی تکیه می‌دادند. این درخت تکیه‌گاه ایشان بود. پس از چند سال، جمعیت مسجد زیاد شد و برای پیامبر (ص) منبری ساختند. هنگامی که حضرت بر منبر نشستند، درخت ناله‌ای سر داد. «حنین» به معنای ناله‌کردن است. ناله درخت، مانند ناله شتری بود که بچه‌اش را از دست داده باشد؛ ناله‌ای اندوه‌بار که در مسجد پیچید و همه آن را شنیدند. درخت از فراق پیامبر (ص) ناله می‌کرد.

مولانا این گفت‌وگو را چنین نقل می‌کند:

ستون حنانه از هجر رسولناله می‌زد همچو ارباب عقول

گفت پیغمبر چه خواهی ای ستونگفت جانم از فراقت گشت خون

مسندت من بودم، از من تاختیبر سر منبر تو مسند ساختی

گفت خواهی که تو را نخلی کنندشرقی و غربی ز تو میوه چنند

یا در آن عالم حقت سروی کندتا تر و تازه بمانی تا ابد

گفت آن خواهم که دائم شد بقاشبشنو ای غافل، کم از چوبی مباش

آن ستون را دفن کرد اندر زمینتا چو مردم حشر گردد یوم دین

در روایت آمده است که وقتی درخت ناله کرد، پیامبر (ص) از منبر پایین آمدند و بر سر و روی آن دست کشیدند و نوازشش کردند. مرحوم مجلسی در بحارالأنوار نقل می‌کند که پیامبر (ص) فرمودند:

اگر این کار را نمی‌کردم، ناله‌اش تا روز قیامت ادامه داشت.

پیامبر (ص) از درخت پرسیدند: دوست داری تو را درخت خرمایی کنند تا مردم شرق و غرب از میوه‌ات بهره ببرند، یا در آن عالم خداوند تو را به سرو تبدیل کند تا تا ابد تر و تازه بمانی؟ درخت پاسخ داد که بقای همیشگی را می‌خواهد. درخت آن‌قدر شعور داشت که بقا را بر فنا ترجیح داد؛ زیرا اگر درخت این دنیا می‌شد، سرانجام از بین می‌رفت، اما اگر درختی در آخرت می‌شد، باقی می‌ماند. پیامبر (ص) نیز آن را دفن کردند تا روز قیامت محشور شود.

سخن من این است که گاهی انسان از چوب هم کم‌درک‌تر می‌شود. خداوند می‌فرماید:

﴿

تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَٰكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا

﴾

هیچ چیزی نیست مگر آنکه به ستایش او تسبیح می‌گوید.

همه موجودات، حتی جمادات، تسبیح دارند و درک و شعور دارند. در این دنیا چیزی بی‌شعور نیست؛ گاهی این انسان است که بی‌شعور می‌شود و از همه موجودات پایین‌تر می‌رود. کسانی که در محضر پیامبر (ص) بودند، ستون ایشان را دیده بودند و صدای ناله‌اش را شنیده بودند. آنان همان کسانی بودند که برای گرفتن آب وضوی پیامبر (ص) شتاب می‌کردند و نمی‌گذاشتند حتی قطره‌ای از آب وضوی ایشان بر زمین بریزد. بااین‌حال، همین افراد به سقیفه رفتند. این مسئله در تاریخ بسیار تأسف‌بار است.

آغاز ماجرای سقیفه

انصار، همان بومیان مدینه، دو گروه شناخته‌شده داشتند: اوس و خزرج. این دو قبیله از قدیم در مدینه با یکدیگر درگیر بودند. پیش از اسلام پیوسته با هم می‌جنگیدند، اما به برکت اسلام جنگ‌هایشان پایان یافت و میانشان الفت پدید آمد؛ هرچند همچنان دو قبیله جداگانه بودند.

ماجرای سقیفه از انصار آغاز شد. خزرجی‌ها در سقیفه گرد هم آمدند تا برای خود رئیسی تعیین کنند. محل اجتماعشان جایی به نام سقیفه بنی‌ساعده بود. همان‌طور که در مکه محل گردهمایی قبایل و مشورت آنان دارالندوه بود، در مدینه نیز این محل برای اجتماع گروهی از انصار به کار می‌رفت. سقیفه، سایبانی متعلق به محله و قبیله بنی‌ساعده بود که انصار در آن گرد هم می‌آمدند و جلسه‌هایشان را برگزار می‌کردند.

آنان جمع شدند تا برای خود رئیس تعیین کنند و قرار بود سعد بن عباده را به ریاست برگزینند. سعد بیمار بود و او را با همان حال به جلسه آوردند. در این میان، خبر در مدینه پخش شد و به گوش دومی رسید که انصار گرد آمده‌اند تا برای خود رئیس تعیین کنند. او به ابوبکر گفت: چرا نشسته‌اید؟ آنان دارند برای خود رئیس تعیین می‌کنند. برخاستند و به‌سرعت راه افتادند. در بین راه، نفر سومی از مهاجران، ابوعبیده جراح، نیز به آنان پیوست. بنابراین، در آن جلسه سه نفر از مهاجران حضور داشتند؛ درحالی‌که جمعیت انصار بسیار بیشتر بود.

انصار سخنرانی کردند و استدلال‌هایی آوردند که امیر باید از میان آنان باشد. آن سه نفر از مهاجران نیز سخنانی گفتند و بحث درگرفت. ماجرای درگیری‌هایی که میان سعد بن عباده و دومی رخ داد، به تنش‌های شدیدی انجامید و ابوبکر میانجیگری کرد. فعلاً وارد آن بخش نمی‌شوم.

وقتی جریان سقیفه به امیرالمؤمنین (ع) گزارش شد، حضرت که مشغول تجهیز و تکفین پیامبر (ص) بودند، پس از پایان مراسم از این ماجرا باخبر شدند. این خطبه درباره همین ماجراست: افراد نزد امیرالمؤمنین (ع) آمدند و جریان سقیفه را برای ایشان بازگو کردند، و حضرت مطالبی فرمودند.

استدلال‌های مطرح‌شده در سقیفه

ممکن است پرسیده شود چرا انصار چنین استدلالی نکردند. در یکی از فرمایش‌های امیرالمؤمنین (ع) آمده است:

لَمَّا انْتَهَتْ إِلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ أَنْبَاءُ السَّقِيفَةِ بَعْدَ وَفَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ قَالَ: مَا قَالَتِ الْأَنْصَارُ؟

حضرت پرسیدند: انصار چه گفتند؟ گفته شد:

قَالَتْ: مِنَّا أَمِيرٌ وَمِنْكُمْ أَمِيرٌ.

یعنی گفتند یک امیر از ما و یک امیر از شما باشد تا اختلافی پیش نیاید.

فَقَالَ: فَهَلَّا احْتَجَجْتُمْ عَلَيْهِمْ بِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَصَّى بِأَنْ يُحْسَنَ إِلَى مُحْسِنِهِمْ وَيُتَجَاوَزَ عَنْ مُسِيئِهِمْ؟

حضرت فرمودند: چرا به آنان احتجاج نکردید که پیامبر (ص) سفارش کرده‌اند به نیکوکارانشان نیکی شود و از خطاکارانشان گذشت شود؟

این سفارش پیامبر (ص) درباره انصار را هم صحیح بخاری نقل کرده و هم صحیح مسلم. در اواخر عمر پیامبر (ص)، هنگامی که بیمار بودند، انصار از بیماری ایشان بسیار اندوهگین شدند و گریه می‌کردند. ابن‌عباس و عمر این خبر را به پیامبر (ص) رساندند و ایشان سفارش انصار را کردند: به نیکوکارانشان نیکی کنید و از خطاکارانشان درگذرید.

وقتی امیرالمؤمنین (ع) این استدلال را مطرح کردند، از ایشان پرسیدند:

قَالُوا: وَمَا فِي هَذَا مِنَ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ؟

گفتند: یا امیرالمؤمنین، این چه حجتی بر ضد انصار است؟ فرض کنیم پیامبر (ص) چنین سفارشی کرده باشند؛ این که به زیان انصار نیست.

حضرت شیوه استدلال را برای آنان توضیح دادند:

فَقَالَ: لَوْ كَانَتِ الْإِمَامَةُ فِيهِمْ لَمْ تَكُنِ الْوَصِيَّةُ بِهِمْ.

اگر حکومت از آنِ انصار بود، پیامبر (ص) چنین سفارشی درباره آنان نمی‌کردند. سفارش درباره کسانی است که قدرت در دستشان نیست و باید به دیگران سفارش کرد که حقشان را رعایت کنند. اگر خودشان حاکم بودند، نیازی به سفارش درباره آنان نبود. پس سفارش پیامبر (ص) نشان می‌داد که حکومت در دست انصار نخواهد بود.

استدلال قریش و پاسخ امیرالمؤمنین (ع)

سپس حضرت پرسیدند:

ثُمَّ قَالَ: فَمَاذَا قَالَتْ قُرَيْشٌ؟

قریش چه گفتند؟ در آن جلسه سه نفر از قریش حضور داشتند: ابوبکر، عمر و ابوعبیده جراح. پاسخ دادند:

قَالُوا: احْتَجَّتْ بِأَنَّهَا شَجَرَةُ الرَّسُولِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ.

گفتند: آنان به این استدلال کردند که از درخت پیامبرند؛ یعنی از قریش هستند و به پیامبر (ص) انتساب دارند. مهاجران می‌گفتند ما از قریشیم، زودتر اسلام آوردیم و در مکه مسلمان شدیم؛ پس برتری داریم.

فَقَالَ: احْتَجُّوا بِالشَّجَرَةِ وَأَضَاعُوا الثَّمَرَةَ.

حضرت فرمودند: به درخت استدلال کردند، اما میوه را تباه کردند. درخت نبوت وجود مقدس پیامبر (ص) است و میوه آن، امیرالمؤمنین (ع) و اهل‌بیت (ع) هستند. آنان به درخت استدلال کردند، اما میوه آن را از میان بردند.

این‌گونه سقیفه شکل گرفت. دنیاطلبی، مقام‌خواهی و منصب‌طلبی باعث شد کسانی که پیش‌تر با امیرالمؤمنین (ع) بیعت کرده بودند، همه‌چیز را کنار بگذارند. مشکلاتی که پس از آن برای اسلام پیش آمد، از همین‌جا آغاز شد.

پیامبر بزرگوار اسلام (ص) تنها به غدیر اکتفا نکردند. آیات قرآن، حدیث غدیر و حدیث ثقلین و دیگر دلایل کم نبودند و این احادیث متواترند. علاوه بر این، روایت قلم و دوات نیز در صحیح بخاری نقل شده است. در لحظات پایانی عمر پیامبر (ص)، ایشان فرمودند قلم و دوات بیاورند تا چیزی بنویسند و کار را مکتوب کنند، تا پس از ایشان اختلافی پیش نیاید. اما عمر مانع شد و گفت:

إِنَّ الرَّجُلَ لَيَهْجُرُ

این مرد هذیان می‌گوید.

با سر و صدا و جنجال نگذاشتند پیامبر (ص) آنچه را می‌خواستند بنویسند. پیامبر (ص) هر فرصتی که پیدا می‌کردند، با سخنان و سفارش‌های خود راه را روشن می‌ساختند؛ حتی در واپسین لحظات عمرشان نیز خواستند آن را مکتوب کنند.

امیدواریم خداوند عاقبت همه ما را ختم به خیر کند و دنیا‌زدگی و مقام‌زدگی سراغ ما و فرزندانمان نیاید. از خدا می‌خواهیم که تابع نص صریح قرآن و آیات آن و فرمایش‌های وجود مقدس پیامبر اسلام (ص) باشیم.

وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ