جلسه اول(تنها جلسه)

أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحيم. الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد، وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين.

خطبه شصتم نهج‌البلاغه: پیشگویی درباره خوارج

خدای متعال توفیق داده است که امشب به خطبه‌های شصت و شصت‌ویک نهج‌البلاغه بپردازیم. خطبه شصتم، همان‌طور که پیش‌تر عرض کردیم، درباره خوارج است. یکی‌دو خطبه قبل نیز به این موضوع پرداخته بود و خطبه بعد هم درباره خوارج است. در جلسه قبل به جنگ نهروان اشاره کردیم؛ جایی که خوارج کشته شدند و بیشترشان از بین رفتند. خطبه شصتم نیز به همان ماجرا مربوط است.

پس از پایان جنگ نهروان، عده‌ای نزد امیرالمؤمنین (ع) آمدند و عرض کردند: «همه‌شان از بین رفتند؛ دیگر کارشان تمام شد.» حضرت در پاسخ، به سه نکته اشاره می‌کنند که در واقع پیشگویی‌های ایشان است:

پیشگویی نخست: خوارج از بین نمی‌روند

امیرالمؤمنین (ع) فرمودند:

كَلَّا وَاللَّهِ إِنَّهُمْ نُطَفٌ فِي أَصْلَابِ الرِّجَالِ وَقَرَارَاتِ النِّسَاءِ، كُلَّمَا نَجَمَ مِنْهُمْ قَرْنٌ قُطِعَ، حَتَّى يَكُونَ آخِرُهُمْ لُصُوصًا سَلَّابِينَ.

«کَلّا وَالله» یعنی هرگز؛ به خدا قسم، چنین نیست که خوارج از بین رفته باشند. همان‌طور که جلسه قبل در پایان خطبه اشاره کردیم، نه نفر از آنان باقی ماندند و توضیح دادیم که هرکدام به کجا رفتند.

حضرت می‌فرمایند: «إِنَّهُمْ نُطَفٌ فِي أَصْلَابِ الرِّجَالِ وَقَرَارَاتِ النِّسَاءِ»؛ یعنی خوارج نطفه‌هایی هستند در پشت مردان و رحم زنان. پس پیشگویی نخست این است که آنان از بین نرفته‌اند و به این زودی‌ها هم از بین نمی‌روند. مقصود این نیست که افرادشان همیشه زنده می‌مانند؛ بلکه اشاره به این است که خوارج جریانی هستند که نسل و پیروانشان پیوسته پدید می‌آیند. گروهی از آنان از بین می‌روند، اما باز هم گروه دیگری باقی می‌مانند. امروز هم خوارج وجود دارند.

پیشگویی دوم: نابودی سران خوارج

حضرت می‌فرمایند: «كُلَّمَا نَجَمَ مِنْهُمْ قَرْنٌ قُطِعَ»؛ «نَجَم» به معنای ظهور و بروز است و «قَرْن» به معنای شاخه و در اینجا به معنای رئیس است. یعنی هرگاه یکی از سران آنان ظهور کند، نسل و پیروانش قطع و نابود می‌شوند. این هم پیشگویی دوم حضرت است: هرگاه رئیس و شخصیت برجسته‌ای از آنان پیدا شود، از میان برداشته می‌شود.

پیشگویی سوم: تبدیل شدن به دزدان و غارتگران

حضرت می‌فرمایند: «حَتَّى يَكُونَ آخِرُهُمْ لُصُوصًا سَلَّابِينَ»؛ پیشگویی سوم این است که سرانشان پی‌درپی کشته می‌شوند تا سران و گروه‌های بعدی آنان به دزد و غارتگر تبدیل شوند. «لُصوص» یعنی دزدان و راهزنان، و «سَلَّابِين» یعنی کسانی که غارت می‌کنند.

پس این سه پیشگویی امیرالمؤمنین (ع) در خطبه شصتم درباره خوارج است. از فرمایش حضرت روشن می‌شود که خوارج فقط گروهی از افراد نیستند؛ جریانی ریشه‌دارند. این نکته مهمی است: حضرت اشاره می‌کنند که خوارج یک جریان‌اند و این جریان ادامه دارد.

در جلسه قبل هم اشاره کردیم که این جریان از چه زمانی آغاز شد: از زمان پیامبر (ص). درست است که ظهور و بروزش پس از جنگ صفین و ماجرای حکمیت بود، اما اصل این تفکر از زمان پیامبر (ص) وجود داشت. به یاد دارید که گفتیم پس از جنگ حنین، وقتی پیامبر (ص) غنائم را تقسیم می‌کردند، شخصی به ایشان اعتراض کرد و گفت عدالت را رعایت کن. نام او ذوالخویصره بود و او را از سران خوارج دانسته‌اند. در آنجا خلیفه دوم برخاست تا او را بکشد، اما پیامبر (ص) اجازه ندادند و فرمودند که در نسل و پیروان او افرادی با چنین ویژگی‌هایی خواهند بود؛ عبادتشان نیز چنین و چنان خواهد بود.

بنابراین خوارج از ابتدا وجود داشتند؛ یک تفکر و یک جریان بودند. اما این جریان پس از جنگ صفین و ماجرای حکمیت به صورت یک گروه و با جمعیتی زیاد ظهور کرد.

ویژگی‌های جریان خوارج

خوارج تفکری بودند که ویژگی‌های مهمی داشتند: افرادی خشک‌مقدس، خشن و نادان بودند؛ سه ویژگی مهم آنان همین بود. به سبب نادانی‌شان، در گفتار و رفتارشان تناقض‌های بسیاری دیده می‌شد و این تناقض‌ها در دوره‌های بعد هم ادامه پیدا کرد.

برای مثال، اگر یکی از آنان همراه گروهش از زیر درخت خرمایی می‌گذشت و خرمایی روی زمین افتاده بود، اگر کسی آن خرما را برمی‌داشت و می‌خورد، او را تنبیه می‌کردند که بدون اجازه مالک، خرما را برداشته است. از یک طرف، چنین رفتارهایی داشتند و از طرف دیگر، مرتکب جنایت‌های عجیب می‌شدند و افراد خاصی را به شکل فجیعی می‌کشتند؛ این موارد در تاریخ نقل شده است. کارهایشان با هم سازگار نبود و تناقض در رفتارشان فراوان بود.

خوارج در طول تاریخ به گروه‌های متعددی منشعب شدند. در کتاب‌های مربوط به ملل و نحل، هشت فرقه برای آنان برشمرده‌اند؛ از جمله محکّمه، نجدیه، ازارقه و اباضیه. هرکدام از این فرقه‌ها عقاید و اختلافات خاص خود را داشتند. پس خوارج جریانی فکری بودند که ادامه پیدا کرد و امروز هم وجود دارند.

از آنجا که تناقض‌های بسیاری در میانشان بود و با حکومت‌ها مخالفت می‌کردند، حکومت‌ها نیز با آنان دشمنی می‌ورزیدند و در برابر خشونتشان می‌ایستادند. کار برخی از آنان به جایی رسید که دزد و غارتگر شدند و اموال مردم را می‌ربودند. این همان نکته‌ای است که حضرت با تعبیر «كُلَّمَا نَجَمَ مِنْهُمْ قَرْنٌ قُطِعَ» بیان می‌کنند: هرگاه رئیسی از آنان ظهور می‌کرد، حکومت‌ها او را از میان می‌بردند.

مرحوم ابن ابی‌الحدید، شارح نهج‌البلاغه، این موضوع را به‌تفصیل نقل کرده است. او از کتابی به نام «التاج» نوشته ابواسحاق صابی مطالبی نقل می‌کند و سرگذشت سران خوارج را می‌آورد؛ افرادی که در دوره‌های پس از امیرالمؤمنین (ع)، در زمان معاویه و خلفای بعدی، کشته و از میان برداشته شدند.

برای نمونه، ابن ابی‌الحدید از ولید بن طریف شیبانی نام می‌برد که در روزگار هارون‌الرشید از سران خوارج بود و به دزدی و راهزنی شهرت داشت. هارون‌الرشید یزید بن مزید شیبانی را که از همان طایفه بود، برای تعقیب او فرستاد. یزید بن مزید ولید را کشت و سر او را برای هارون‌الرشید برد.

نمونه دیگر، ابن اَثْرَم خثعمی است که از سران خوارج بود. او فرار کرد و از سران دزدان شد و یاران بسیاری داشت. متوکل عباسی در پی او فرستاد، اما نتوانستند خود او را پیدا کنند و یارانش را دستگیر کردند. در همان کتابی که عرض کردم، از شمار زیادی از خوارج در کرمان و عمان نام برده شده که افرادی شرور و دزد بودند.

بنابراین این پیشگویی امیرالمؤمنین (ع) در تاریخ ثبت شده و نمونه‌هایش نقل شده است. این هم نشان می‌دهد که خوارج افکار خاصی داشتند و میان گروه‌های مختلفشان اختلاف و تناقض وجود داشت. گفتیم که هشت گروه بودند و حتی عقاید اباضیه نیز با دیگر گروه‌ها تفاوت داشت؛ چنان نبود که همه یک عقیده داشته باشند. در ظاهرِ مقدس‌نمایی به هم شباهت داشتند، اما عقایدشان متفاوت بود.

برای مثال، گروهی می‌گفتند سوره یوسف جزو قرآن نیست؛ با این استدلال که خداوند سخنان شهوانی نمی‌گوید و چون در سوره یوسف چنین مسائلی مطرح شده است، پس این سوره از سخنان خدا نیست. این هم از اعتقادات یکی از گروه‌های آنان بود. برخی نیز در مسائل جنسی عقاید خاصی داشتند و می‌گفتند همه باید نه زن بگیرند، چون پیامبر (ص) نه زن داشته‌اند. هر گروهی عقاید و اختلافات خاص خودش را داشت. پس خوارج یک فرقه یکدست و هم‌نظر نبودند و این اختلاف‌ها نیز به نادانی آنان بازمی‌گشت.

این بود فرمایش امیرالمؤمنین (ع) در خطبه شصتم نهج‌البلاغه. خطبه هم با همین چند جمله پایان می‌یابد.

خطبه شصت‌ویکم نهج‌البلاغه: درباره جنگ با خوارج

اللهم صلّ على محمد وآل محمد.

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند:

لَا تُقَاتِلُوا الْخَوَارِجَ بَعْدِي، فَلَيْسَ مَنْ طَلَبَ الْحَقَّ فَأَخْطَأَهُ كَمَنْ طَلَبَ الْبَاطِلَ فَأَدْرَكَهُ.

خطبه شصت‌ویکم هم درباره خوارج است و بیش از یک جمله نیست. حضرت می‌فرمایند: «لَا تُقَاتِلُوا الْخَوَارِجَ بَعْدِي»؛ بعد از من با خوارج نجنگید و آنان را نکشید. چرا؟ حضرت دلیل می‌آورند: «فَلَيْسَ مَنْ طَلَبَ الْحَقَّ فَأَخْطَأَهُ كَمَنْ طَلَبَ الْبَاطِلَ فَأَدْرَكَهُ». این دو گروه را نمی‌توان با هم یکی دانست.

در زمان امیرالمؤمنین (ع)، یک طرف خوارج بودند و طرف دیگر معاویه. حضرت این دو گروه را با هم مقایسه می‌کنند و می‌فرمایند خطر خوارج از معاویه و امثال او کمتر است. خوارج در پی حق بودند، اما در تشخیص آن خطا کردند. کسی که حق را می‌طلبد ولی در یافتن آن اشتباه می‌کند، مانند کسی نیست که از ابتدا باطل را می‌جوید و به آن می‌رسد. معاویه از آغاز در پی باطل بود و به همان باطلی که می‌خواست رسید.

پس این دو گروه قابل مقایسه نیستند: کسی که از ابتدا تا انتها در پی باطل است و به آن می‌رسد، با کسانی که مقدس‌مآب‌اند و در پی حق بوده‌اند، اما به سبب خطاهای فکری به آن نرسیده‌اند، یکسان نیست. خوارج خطر داشتند، اما خطرشان با خطر معاویه قابل مقایسه نبود.

ازاین‌رو حضرت می‌فرمایند بعد از من با خوارج نجنگید؛ چون دیگر حکومت حقی در کار نیست و امیرالمؤمنین (ع) در میان شما نیست. در خطبه‌های قبل گفتیم که حضرت درباره پس از خود پیشگویی کردند و فرمودند مردی شکم‌گنده با ویژگی‌هایی بر شما حکومت خواهد کرد؛ مقصود معاویه بود. آن روز دشمن اصلی معاویه بود یا خوارج؟ خود خوارج با معاویه می‌جنگیدند.

شدت جنگ خوارج با معاویه به اندازه‌ای بود که در زمان امام حسن مجتبی (ع)، معاویه به ایشان متوسل شد و گفت: ریاست و این مسئولیت را به شما می‌سپارم؛ بیایید با خوارج بجنگید و آنان را از میان ببرید. خوارج هم دشمن شما هستند و هم دشمن ما. امام مجتبی (ع) در پاسخ فرمودند که با تو صلح کردم تا خون‌ریزی نشود و جان مؤمنان محفوظ بماند و خون بی‌گناهان ریخته نشود. اگر بنا باشد با خوارج بجنگم، نخست باید با تو بجنگم. امام حسن (ع) صریحاً به معاویه فرمودند که اگر قرار باشد با خوارج بجنگم، دشمن اصلی نخست تویی و باید اول تو را از میان بردارم.

پس امیرالمؤمنین (ع) در مقام مقایسه‌اند؛ نه اینکه خودشان با خوارج نجنگیده باشند. مقصود این است که اگر قرار باشد برای جنگ با خوارج زیر چتر معاویه بروید، کار درستی نیست؛ چون خود معاویه دشمن است. معنا ندارد برای از بین بردن یک دشمن، زیر پوشش دشمن اصلی بروید.

بنابراین حضرت دلیل می‌آورند و می‌فرمایند: «لَا تُقَاتِلُوا الْخَوَارِجَ بَعْدِي»؛ بعد از من با خوارج نجنگید. «فَلَيْسَ مَنْ طَلَبَ الْحَقَّ فَأَخْطَأَهُ كَمَنْ طَلَبَ الْبَاطِلَ فَأَدْرَكَهُ»؛ کسی که طالب حق است، اما در رسیدن به آن خطا می‌کند، مانند کسی نیست که در پی باطل است و به آن می‌رسد. این دو گروه با هم تفاوت دارند. گروه دوم خطرناک‌تر و دشمن اصلی است.

اینجا این پرسش مطرح شده است که امیرالمؤمنین (ع) خودشان با خوارج جنگیدند؛ پس چرا می‌فرمایند بعد از من با خوارج نجنگید؟ دلیلش روشن است. اولاً، امیرالمؤمنین (ع) با خوارج نجنگیدند؛ این یک نکته است. همان‌طور که پیش‌تر عرض کردیم، خوارج در روزگار و در حکومت امیرالمؤمنین (ع) همه‌جا حضور داشتند.

اگر بنا بر برخورد با خوارج بود، امیرالمؤمنین (ع) می‌توانستند همه آنان را بگیرند و زندانی کنند؛ اما حضرت بیشترین آزادی را به آنان دادند. هیچ‌یک را زندانی نکردند و به‌عنوان مجرم نگرفتند. بسیاری می‌خواستند خوارج را بکشند، ولی حضرت اجازه نمی‌دادند. ایشان در پی مبارزه با آنان نبودند، بلکه می‌خواستند هدایتشان کنند؛ زیرا خوارج دچار اشتباه شده بودند.

پیش از جنگ نهروان، خوارج دوازده‌هزار نفر بودند. با هدایت و نصیحت‌های امیرالمؤمنین (ع)، هشت‌هزار نفر از آنان بازگشتند. حضرت نمی‌خواستند با آنان بجنگند؛ این خود خوارج بودند که جنگ را آغاز کردند. حضرت از همان ابتدا افراد را برای دعوت آنان به بازگشت فرستادند و پرچمی برافراشتند تا راه بازگشتشان باز باشد. پس اگر گفته شود امیرالمؤمنین (ع) با خوارج جنگیدند، باید توجه داشت که جنگ از سوی آنان آغاز شد و اقدام حضرت جنبه دفاعی داشت. بنابراین، این‌گونه نبود که حضرت خود با خوارج بجنگند و سپس دیگران را از این کار بازدارند.

معاویه؛ دشمن اصلی

دلیل دوم این است که پس از امیرالمؤمنین (ع)، معاویه در مقایسه با خوارج خطرناک‌تر بود. نباید معاویه را رها کرد و به خوارج پرداخت؛ چنین کاری به معنای کوچک شمردن خطر معاویه بود. معاویه می‌خواست مردم با خوارج بجنگند. همان‌طور که پیش‌تر گفته شد، او از امام مجتبی (ع) نیز می‌خواست با خوارج بجنگند، اما امام نپذیرفتند و تا پای جان بر موضع خود ایستادند.

پس مقصود از «لَا تُقَاتِلُوا الْخَوَارِجَ بَعْدِي» این است که پس از من دشمن اصلی خود را فراموش نکنید و گرفتار دشمن فرعی نشوید. خوارج هم دشمن بودند، اما دشمن اصلی اهمیت بیشتری داشت. مصداق کسانی که «کَمَنْ طَلَبَ الْبَاطِلَ فَأَدْرَكَهُ» درباره آنان گفته شده، معاویه و یارانش بودند. شریف رضی نیز در توضیح این عبارت، آنان را معاویه و یارانش دانسته است.

ابن ابی‌الحدید در شرح نهج‌البلاغه، جلد پنجم، صفحه ۱۳۰، به‌تفصیل درباره خطر معاویه و انحراف‌های او سخن می‌گوید. او می‌نویسد بزرگان و عالمان معتزلی درباره عقاید و انحراف‌های معاویه مطالب فراوانی دارند؛ معاویه هم در احکام شریعت انحراف داشت و هم در اصول اعتقادی. برخی او را فاسق دانسته‌اند و برخی حتی گفته‌اند مسلمان نبوده است.

ابن ابی‌الحدید برای نشان دادن دیدگاه معاویه، ماجرایی را از پسر مغیره بن شعبه نقل می‌کند. مغیره از دوستان صمیمی معاویه بود، هرچند از دشمنان امیرالمؤمنین (ع) به‌شمار می‌رفت و با اهل‌بیت (ع) رابطه خوبی نداشت. پسر مغیره می‌گوید پدرش پیوسته در مهمانی‌های معاویه شرکت می‌کرد و معمولاً پس از بازگشت از او تعریف می‌کرد؛ اما شبی که از مهمانی برگشت، بسیار ناراحت بود. پسرش از او پرسید: «پدر، امشب چرا این‌قدر ناراحتی؟ چه شده است؟»

مغیره پاسخ داد:

جِئْتُ مِنْ عِنْدِ أَكْفَرِ النَّاسِ وَأَخْبَثِ النَّاسِ

از نزد کافرترین و خبیث‌ترین مردم آمده‌ام.

پسرش از او پرسید: «تو که همیشه از معاویه تعریف می‌کردی؛ امشب چه اتفاقی افتاده که او را کافرترین و خبیث‌ترین مردم می‌خوانی؟» مغیره گفت: در آن شب، در جلسه‌ای خصوصی به معاویه گفتم: «ای معاویه، سن تو بالا رفته است. در پایان عمر، صله‌رحمی کن و کارهای خوبی از خود به‌جا بگذار. با بنی‌هاشم مهربانی کن و به آنان نیکی کن.»

معاویه در پاسخ گفت: «اشتباه می‌کنی. ابوبکر حکومت کرد و کارهای خیری هم انجام داد، اما از او نامی نماند. عمر نیز مدتی حکومت کرد و نامی از او نمانده است. اما این ابن ابی‌کبشه، یعنی پیامبر اسلام (ص)، از دنیا رفت و مسلمانان پنج بار در روز نام او را در اذان می‌آورند و می‌گویند: «أشهد أن محمداً رسول الله».»

معاویه سپس گفت:

لَا وَاللَّهِ، دَفْنًا دَفْنًا

نه، به خدا قسم؛ باید نام او را دفن کنیم، دفن کنیم.

یعنی باید کاری کنم که نام پیامبر (ص) دفن شود. مغیره می‌گوید آنجا بود که فهمیدم معاویه کافرترین و خبیث‌ترین مردم است. این سخنان معاویه نشان می‌دهد که دشمنی او با اسلام چه اندازه ریشه‌دار بود و از آغاز در پی آن بود که اثری از اسلام باقی نماند.

مشرکان به پیامبر (ص) از روی تمسخر «ابن ابی‌کبشه» می‌گفتند. ابن ابی‌کبشه نام شخصی بود که او را نادان و کم‌خرد می‌دانستند و برای تحقیر دیگران نیز از این تعبیر استفاده می‌کردند. معاویه نیز با به‌کار بردن همین تعبیر درباره پیامبر (ص)، زبان مشرکان را به کار می‌گرفت و می‌گفت باید نام او را دفن کند.

این سخن، معنای همان فرمایش امیرالمؤمنین (ع) در خطبه شصت‌ویکم است: «لَا تُقَاتِلُوا الْخَوَارِجَ بَعْدِي». پس از من با خوارج نجنگید؛ با دشمن اصلی بجنگید. دشمن اصلی معاویه است. مبادا در تشخیص دشمن دچار اشتباه شوید؛ باید دشمن اصلی را هدف قرار دهید.

وَصَلَّى اللهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ.