جلسه اول(تنها جلسه)

أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین، والصلاة والسلام على أشرف الأنبیاء والمرسلین، حبیب قلوب الصادقین، أبی‌القاسم المصطفى محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين.

موضوع خطبه

امشب توفیق داریم در محضر خطبه پنجاه‌وهفتم نهج‌البلاغه باشیم. مرحوم سید رضی عنوان این خطبه را چنین قرار داده است: «سخنی از آن حضرت درباره صفت مردی نکوهیده، و سپس درباره فضیلت خود آن حضرت».

حضرت در این خطبه از صفات شخصی نکوهیده سخن می‌گویند و به همین مناسبت، برخی از ویژگی‌های خودشان را نیز بیان می‌کنند. مشهور این است که مقصود از آن شخص، معاویه است و امیرالمؤمنین (ع) صفات نکوهیده او را بیان می‌کنند. البته برخی احتمال داده‌اند که مقصود، زیاد بن ابیه، پدر ابن‌زیاد، یا حجاج بن یوسف ثقفی یا مغیره باشد. ابن‌ابی‌الحدید این احتمال‌ها را نقل می‌کند، اما نظر مشهور را همان معاویه می‌داند.

امیرالمؤمنین (ع) در اینجا نام شخص را نمی‌آورند، بلکه صفات او را بیان می‌کنند. این روشی قرآنی است: وقتی قرار است شخص بدی معرفی شود، صفات او بیان می‌شود تا مردم از آن صفات دوری کنند؛ و برای معرفی انسان خوب نیز صفات نیک او بیان می‌شود. آنچه اهمیت دارد، شناختن صفات است.

سه صفت معاویه

حضرت می‌فرمایند:

أَمَا إِنَّهُ سَيَظْهَرُ عَلَيْكُمْ بَعْدِي رَجُلٌ رَحْبُ الْبُلْعُومِ، مُنْدَحِقُ الْبَطْنِ، يَأْكُلُ مَا يَجِدُ وَيَطْلُبُ مَا لَا يَجِدُ

«أما» را می‌توان به معنای «اما بعد» دانست؛ یعنی پس از حمد و ثنای الهی، حضرت این مطلب را بیان می‌کنند. همچنین می‌توان آن را به معنای «هان، بدانید» گرفت. حضرت اصحاب خود را مخاطب قرار می‌دهند و می‌فرمایند: بدانید که به‌زودی، پس از من، مردی بر شما چیره می‌شود و حکومت را به دست می‌گیرد.

صفت نخست: گشادی حلقوم

رَحْبُ الْبُلْعُومِ

«رَحْب» به معنای گشاده و وسیع است و «بُلعوم» به معنای حلقوم. پس «رَحْبُ البُلعوم» یعنی حلقوم او گشاده است؛ هرچه در آن بریزند، جا می‌گیرد.

واژه «رَحْب» در قرآن نیز آمده است. خداوند درباره سه نفری که از جنگ تبوک بازمانده بودند می‌فرماید:

﴿ وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا ﴾

و نیز درباره آن سه نفری که واپس نهاده شدند.

آن سه نفر کعب بن مالک، مرارة بن ربیع و هلال بن امیه بودند. چون از شرکت در جنگ تبوک بازماندند، مردم با آنان قطع رابطه کردند؛ خانواده‌ها و فرزندانشان نیز از آنان کناره گرفتند. در نتیجه، زندگی بر آنان سخت شد و زمین با همه وسعتش بر آنان تنگ آمد:

﴿ ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ﴾

زمین با همه وسعتش بر آنان تنگ شد.

از همین ماده، واژه «مَرْحَباً» نیز ساخته شده است. در سوره ص درباره سرکشان آمده است:

﴿ لَا مَرْحَبًا بِهِمْ إِنَّهُمْ صَالُوا النَّارِ ﴾

گشایشی برای آنان مباد؛ آنان به آتش درمی‌آیند.

پس «رَحْب» به معنای وسعت و گشایش است و «لا مرحباً» نفی گشایش و وسعت را می‌رساند.

صفت دوم: برآمدگی شکم

مُنْدَحِقُ الْبَطْنِ

صفت دوم این است که شکمش برآمده و جلوآمده است. نقل می‌کنند که شکم معاویه آن‌قدر بزرگ بوده که وقتی می‌نشسته، روی زانوها و پاهایش را می‌پوشانده است. همچنین گفته‌اند سنگینی شکمش باعث می‌شده نماز را نشسته بخواند. درباره او گفته‌اند: «از دور شکمی را می‌دیدم که می‌آید؛ دو سه روز بعد صاحبش می‌رسید.»

صفت سوم: پرخوری و زیاده‌خواهی

يَأْكُلُ مَا يَجِدُ وَيَطْلُبُ مَا لَا يَجِدُ

صفت سوم این است که هرچه پیدا کند می‌خورد و هرچه را پیدا نکند، می‌طلبد. این تعبیر هم به پرخوری او اشاره دارد و هم به زیاده‌خواهی‌اش؛ او به خورد و خوراک محدود نبود و در حکومت نیز به یک گوشه از کشور قانع نمی‌شد، بلکه می‌خواست اینجا و آنجا را به دست بگیرد.

نقل می‌کنند که معاویه سر سفره آن‌قدر غذا می‌خورد تا خسته می‌شد و از پا می‌افتاد؛ آن‌وقت می‌گفت سفره را بردارند. سیر نمی‌شد، اما چون دیگر توان خوردن نداشت، دستور می‌داد سفره را جمع کنند.

ابن‌ابی‌الحدید می‌گوید معاویه از اصحاب پیامبر (ص) بود. او و خانواده‌اش در سال هشتم هجری، سال فتح مکه، مسلمان شدند و از «طلقا» بودند؛ یعنی از مشرکانی که پیامبر (ص) آنان را آزاد کرد. ابن‌ابی‌الحدید نقل می‌کند که پیامبر (ص) چند بار کسی را دنبال معاویه فرستاد تا نزد ایشان بیاید، اما هر بار پاسخ دادند که او سر سفره نشسته و مشغول غذا خوردن است. پس از آن، پیامبر (ص) فرمودند:

اللَّهُمَّ لَا تُشْبِعْ بَطْنَهُ

خدایا، شکمش را سیر مکن.

ابن‌ابی‌الحدید می‌گوید صفاتی که امیرالمؤمنین (ع) بیان می‌کنند، بر معاویه منطبق است و دیگران این صفات را نداشته‌اند.

فرمان به کشتن او

پس از بیان این صفات، حضرت می‌فرمایند:

فَاقْتُلُوهُ

یعنی او را بکشید. این پرسش پیش می‌آید که چرا امیرالمؤمنین (ع) فرمان به قتل او می‌دهند؟ دلیل آن روشن است: او مفسد فی‌الارض و از سرکشان در برابر امام بود. امیرالمؤمنین (ع) امامی بودند که به فرمان الهی منصوب شده بودند و مردم نیز با ایشان بیعت کرده بودند، اما معاویه سرکشی کرد و از فرمان ایشان اطاعت نکرد. افزون بر این، خون انسان‌های پاکی مانند مالک اشتر و محمد بن ابی‌بکر را ریخت. از این رو، حضرت فرمان می‌دهند او را بکشند.

سپس حضرت خبر می‌دهند:

وَلَنْ تَقْتُلُوهُ

با این حال، شما او را نخواهید کشت. این خبر از آینده است. معاویه را نکشتند و ماجرای او به مفاسدی انجامید که پس از آن، مردم در دوره بنی‌امیه گرفتار شدند.

در روایتی از پیامبر (ص) نیز آمده است که اگر معاویه را بر منبر ایشان دیدند، او را بکشند:

اگر معاویه را بر منبر من دیدید، او را بکشید.

راوی می‌گوید چون به سخن پیامبر (ص) گوش نکردیم و او را نکشتیم، کارمان به آن مفاسد و گرفتاری‌هایی کشید که بعدها به‌سبب بنی‌امیه با آن روبه‌رو شدیم.

فرمان به دشنام‌گویی

حضرت از پیشگویی دیگری خبر می‌دهند:

أَلَا وَإِنَّهُ سَيَأْمُرُكُمْ بِسَبِّي

هان، بدانید که او به‌زودی به شما فرمان می‌دهد به من ناسزا بگویید و دشنام دهید. معاویه پس از رسیدن به حکومت، مردم را به این کار فرمان می‌دهد.

مرحوم علامه امینی در کتاب الغدیر می‌گوید بدعت سبّ و دشنام‌گویی را معاویه آغاز کرد و برای آن بخش‌نامه فرستاد. پیش از این، از زمان خلیفه دوم، مسئله جلوگیری از نقل و نوشتن حدیث مطرح شده بود. ریشه این کار آن بود که پیامبر (ص) هرجا می‌رفتند، در هر مجلس و اجتماعی، از فضائل امیرالمؤمنین (ع) و اهل‌بیت (ع) سخن می‌گفتند. پیامبر اسلام باید آینده امت را روشن می‌کردند و راه امت، پیروی از اهل‌بیت (ع) بود. ازاین‌رو، پیوسته فضائل امیرالمؤمنین (ع) و اهل‌بیت (ع) را بیان می‌کردند.

منع نقل حدیث و جعل روایت

اگر این احادیث به دست مردم می‌رسید، کسی به دنبال دیگران نمی‌رفت. نخستین کاری که خلیفه دوم کرد، ممنوع کردن نقل احادیث پیامبر (ص) بود و می‌گفت: «حَسْبُنَا كِتَابُ اللَّهِ»؛ قرآن برای ما کافی است و کسی از پیامبر حدیث نقل نکند. چون احادیث پیامبر سرشار از فضائل اهل‌بیت (ع) بود و در همه‌جا از آن‌ها سخن گفته می‌شد. هدف اصلی این بود که مانع پیروی مردم از اهل‌بیت (ع) شوند. از همین‌جا منع حدیث آغاز شد.

در کنار آن، جعل حدیث نیز شروع شد. از یک‌سو نقل احادیث پیامبر را ممنوع کردند و از سوی دیگر، برای سود خود و خلفا حدیث ساختند. مرحوم علامه امینی در بخشی از کتاب الغدیر، که جداگانه نیز چاپ شده، درباره «وضّاعون»؛ یعنی کسانی که حدیث جعل می‌کردند، سخن گفته است. معاویه گروهی از صحابه را اجیر کرده بود تا برای خلفا و عثمان فضیلت‌تراشی کنند و در نکوهش و طعن امیرالمؤمنین (ع) حدیث بسازند. از جمله کسانی که در این کار نام برده شده‌اند، ابوهریره، عمرو عاص و مغیرة بن شعبه هستند.

برای نمونه، از ابوهریره نقل می‌کردند که پیامبر (ص) فرموده‌اند خداوند سه امین برای وحی دارد: خود پیامبر، جبرئیل و معاویه. روشن است که چنین روایتی ساختگی است.

خدای متعال سه امین برای وحی دارد: پیامبر، جبرئیل و معاویه.

پس معاویه هم برای فضیلت خلفا و نکوهش امیرالمؤمنین (ع) حدیث جعل کرد و هم برای خودش فضیلت‌تراشی کرد. پس از آن، رسماً بخش‌نامه کرد که هر خطیب جمعه‌ای در خطبه‌اش به امیرالمؤمنین (ع) ناسزا بگوید؛ این را از وظایف خطیب و از لوازم خطبه نماز قرار داد.

بخش‌نامه سبّ امیرالمؤمنین (ع)

چهل سال، در هفتاد هزار منبر و خطبه، امیرالمؤمنین (ع) را سبّ می‌کردند. این بدعت از زمان معاویه آغاز شد و تا سال ۹۹ ادامه یافت؛ تا آنکه عمر بن عبدالعزیز آمد و آن را برداشت. اگر خطیب جمعه فراموش می‌کرد به امیرالمؤمنین (ع) ناسزا بگوید، نماز جمعه را اعاده می‌کردند و می‌گفتند باطل است.

این کار، در کنار جعل حدیث و اجیر کردن کسانی برای ترویج فضائل خلفا و طعن به امیرالمؤمنین (ع)، از اقدامات معاویه بود. امیرالمؤمنین (ع) این ماجرا را پیشگویی می‌کنند:

أَلَا وَإِنَّهُ سَيَأْمُرُكُمْ بِسَبِّي وَالْبَرَاءَةِ مِنِّي

یعنی بدانید که معاویه به‌زودی به همه شما دستور می‌دهد به من ناسزا بگویید و از من برائت بجویید. پس او شما را به دو کار فرمان می‌دهد: ناسزا گفتن به من و برائت جستن از من.

فَأَمَّا السَّبُّ فَسُبُّونِي فَإِنَّهُ لِي زَكَاةٌ وَلَكُمْ نَجَاةٌ

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند: اگر دستور دادند به من ناسزا بگویید، بگویید؛ مانعی ندارد. ناسزا گفتن شما به من، مایه رشد و پاکی من است و برای شما نجات‌بخش خواهد بود. ناسزا گفتن چیزی از شخصیت من کم نمی‌کند؛ بلکه هر کس بدگویی کند، بدی‌اش به خودش بازمی‌گردد. این کار برای من مایه رشد است و برای شما سبب نجات؛ چون شما را نمی‌کشند.

معاویه و حاکمان پس از او، مانند زیاد بن ابیه، حجاج و مغیره، یاران امیرالمؤمنین (ع) را شکنجه می‌کردند تا به ایشان ناسزا بگویند. بسیاری حاضر نشدند و به شهادت رسیدند؛ از جمله کمیل، قنبر، رشید هجری و یاران بسیار دیگر.

سبّ در مقام تقیه

شارحان نهج‌البلاغه در اینجا بحث تقیه را مطرح کرده‌اند. ناسزا گفتن به پیامبر (ص)، ولیّ خدا و امیرالمؤمنین (ع) کار آسانی نیست و جایز نیست؛ اما در مقام تقیه و برای حفظ جان، اشکالی ندارد.

ماجرای عمار یاسر را به یاد آورید. مشرکان پدر و مادر عمار، یاسر و سمیه را شکنجه کردند تا به پیامبر (ص) ناسزا بگویند. آن دو حاضر نشدند و به شهادت رسیدند. وقتی نوبت به عمار رسید، او را نیز شکنجه کردند و از او خواستند ناسزا بگوید. عمار ناسزا گفت و جانش نجات یافت. سپس نزد پیامبر (ص) رفت و پیامبر از او تجلیل کردند. آیه قرآن نیز درباره اوست. این همان تقیه و حفظ جان است.

بنابراین، امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند اگر برای حفظ جانتان به شما دستور دادند به من ناسزا بگویید، بگویید؛ زیرا این کار برای شما نجات‌بخش است، هرچند کار خوبی نیست.

وَأَمَّا الْبَرَاءَةُ فَلَا تَتَبَرَّؤُوا مِنِّي

اما از من برائت نجویید. امیرالمؤمنین (ع) اجازه می‌دهند که برای حفظ جان، ناسزا بگویید؛ ولی اجازه نمی‌دهند از ایشان اظهار بیزاری کنید. سبّ برای حفظ جان شماست، اما برائت معنای دیگری دارد. امیرالمؤمنین (ع) مظهر حق و نورند؛ اظهار برائت از ایشان، اظهار برائت از دین و خوبی‌هاست. معاویه مظهر ظلمت است و امیرالمؤمنین (ع) مظهر نور. ازاین‌رو، برائت جستن از امیرالمؤمنین (ع) به معنای برائت از دین است و نباید سراغ آن رفت.

فضائل امیرالمؤمنین (ع)

امیرالمؤمنین (ع) سه دلیل می‌آورند که چرا نباید از ایشان برائت جست:

فَإِنِّي وُلِدْتُ عَلَى الْفِطْرَةِ، وَسَبَقْتُ إِلَى الْإِيمَانِ، وَسَبَقْتُ إِلَى الْهِجْرَةِ

نخست، «وُلِدْتُ عَلَى الْفِطْرَةِ»؛ من بر فطرت متولد شدم. یعنی پاک آفریده شدم و تا پایان نیز پاک ماندم. فطرت الهی است و امیرالمؤمنین (ع) از آغاز تا پایان بر همان فطرت باقی بودند. همه انسان‌ها با فطرت پاک متولد می‌شوند، اما عوامل گوناگون، از جمله خانواده و جامعه، ممکن است آنان را از پاکی دور کند. معصومان (ع)، از جمله امیرالمؤمنین (ع)، همان‌گونه که بر فطرت پاک متولد شدند، بر آن باقی ماندند.

درباره پاکی اهل‌بیت (ع) می‌فرماید:

﴿ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا ﴾

خداوند می‌خواهد پلیدی را از شما اهل‌بیت دور کند و شما را کاملاً پاک سازد.

همچنین در حدیث آمده است:

كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ

هر نوزادی بر فطرت زاده می‌شود.

دوم، «وَسَبَقْتُ إِلَى الْإِيمَانِ»؛ امیرالمؤمنین (ع) نخستین مردی بودند که به پیامبر (ص) ایمان آوردند. از میان زنان نیز نخستین کسی که ایمان آورد، حضرت خدیجه (س) بود.

سوم، «وَسَبَقْتُ إِلَى الْهِجْرَةِ»؛ امیرالمؤمنین (ع) نخستین مهاجری بودند که به مدینه آمدند. وقتی پیامبر (ص) به مدینه هجرت کردند، امیرالمؤمنین (ع) همراه چند تن از بانوان، از جمله حضرت فاطمه (س)، نزد ایشان آمدند.

پس این سه فضیلت دلیل آن است که از امیرالمؤمنین (ع) برائت نجویید. اگر هم به شما دستور دادند به ایشان ناسزا بگویید، برای حفظ جانتان اشکالی ندارد؛ چون نجات شما در آن است.

روش بیان صفات در نهج‌البلاغه

این‌ها ویژگی‌هایی است که امیرالمؤمنین (ع) در این خطبه درباره خطرناک‌ترین حاکم و بزرگ‌ترین دشمن اسلام بیان می‌کنند. حضرت نام او را نمی‌آورند، بلکه صفاتش را می‌گویند و خودبه‌خود معلوم می‌شود مقصود چه کسی است. هرچند احتمال‌های ضعیفی درباره چند نفر دیگر، مانند حجاج، مطرح شده، مشهور آن است که مقصود معاویه است؛ زیرا این صفات با او انطباق دارد.

قرآن نیز همین روش را به ما می‌آموزد: برای نکوهش، لازم نیست نام شخص را بیاوریم؛ می‌توان صفات را بیان کرد. در سوره فتح، درباره پیامبر (ص) و همراهان ایشان می‌فرماید:

﴿ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ ﴾

و کسانی که با اویند، در برابر کافران سخت‌گیر و با یکدیگر مهربان‌اند.

مراد از «وَالَّذِينَ مَعَهُ» یاران پیامبرند، اما سخن از اشخاص نیست؛ صفات آنان بیان شده است. این درسی است که از وحی می‌گیریم و امیرالمؤمنین (ع) نیز به ما می‌آموزند. ایشان نمی‌فرمایند پس از من معاویه می‌آید و چنین کارهایی می‌کند؛ صفات را بیان می‌کنند و در تاریخ خودبه‌خود روشن می‌شود که این صفات بر چه کسی منطبق است.

اگر کسی با چنین ویژگی‌هایی آمد، واجب‌القتل است. اگر او را نکشید، کوتاهی و ضعف خودتان است؛ و اگر او را می‌کشتید، گرفتار سلسله‌ای از حکومت‌های جنایتکار در طول تاریخ نمی‌شدید.

این، گزارشی اجمالی از خطبه‌های ۵۵ و ۵۷ بود. در چند خطبه بعدی درباره خوارج نیز سخن خواهیم گفت. از این خطبه امروز فهمیدیم که خطر معاویه از خطر خوارج بزرگ‌تر بود. خوارج خطر داشتند، اما از نظر امیرالمؤمنین (ع) به اندازه معاویه خطرناک نبودند. ادامه این بحث را در جلسات آینده پی می‌گیریم.

وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ. اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ