جلسه دوم

أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحيم. الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صل على محمد وآل محمد وعجّل فرجهم، وأهلِك أعداءهم، واحشرنا معهم. وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين.

شهادت به نبوت و مقام عبودیت

در جلسه دوم، خطبه دوم نهج‌البلاغه را می‌خوانیم. عرض کردیم که امیرالمؤمنین (ع) این خطبه را پس از بازگشت از جنگ صفین ایراد فرمودند. حضرت در آغاز، خداوند متعال را حمد کردند و به یگانگی او شهادت دادند؛ سپس شهادت به نبوت را بیان می‌فرمایند:

وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ. أَرْسَلَهُ بِالدِّينِ الْمَشْهُورِ، وَالْعَلَمِ الْمَأْثُورِ، وَالْكِتَابِ الْمَسْطُورِ، وَالنُّورِ السَّاطِعِ، وَالضِّيَاءِ اللَّامِعِ، وَالْأَمْرِ الصَّادِعِ.

حضرت ابتدا به عبودیت پیامبر بزرگوار اسلام شهادت می‌دهند و بعد به رسالت ایشان. عبودیت مقامی است که پیش از رسالت قرار دارد و همه پیامبران الهی به آن افتخار می‌کردند. مقام بندگی، مقامی والا و افتخار انسان است. حضرت عیسی (ع) در آغاز سخن، پس از تولد، می‌فرماید:

﴿ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ ﴾

من بنده خدایم؛ او به من کتاب داده است.

بندگی بالاترین مقام است؛ انسان برای همین آفریده شده است. بسیاری می‌پرسند انسان برای چه آفریده شده است و قرآن چه می‌فرماید. قرآن می‌گوید:

﴿ وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ ﴾

جن و انس را نیافریدم جز برای اینکه مرا بندگی کنند.

فلسفه آفرینش جن و انس، بندگی است. خداوند مولا و پروردگار ماست و ما بندگان او هستیم. بهترین افتخار انسان، بندگی خداست. اگر انسان واقعاً بنده خدا باشد، هرگز منحرف نمی‌شود. انحراف انسان از آن‌جا آغاز می‌شود که بندگی غیر خدا را پیش می‌گیرد و در واقع اسیر شیطان می‌شود. بندگی غیر خدا، یعنی زیر یوغ شیطان رفتن؛ و این همان انحراف است. عبادت خدا نیز همان بندگی اوست.

در قرآن، هنگامی که خداوند از پیامبران تجلیل می‌کند، آنان را بندگان خود می‌خواند. می‌فرماید:

﴿ وَاذْكُرْ عِبَادَنَا إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصَارِ ﴾

به یاد آور بندگان ما، ابراهیم و اسحاق و یعقوب را که صاحبان قدرت و بینش بودند.

و درباره حضرت ایوب (ع) نیز می‌فرماید:

﴿ وَاذْكُرْ عَبْدَنَا أَيُّوبَ ﴾

به یاد آور بنده ما ایوب را.

در جاهای مختلف قرآن به عبودیت پیامبران اشاره شده است. با آنکه رسالت، مقام مهمی برای انبیاست، تأکید قرآن بر مقام بندگی آنان است. تا انسان به مقام عبودیت نرسد، مقامات بعدی برایش حاصل نمی‌شود. عبودیت بر رسالت مقدم است. انسان برای رسیدن به هر مقام و درجه‌ای باید ابتدا به مقام بندگی برسد و بنده خالص خدا باشد. اگر کسی بنده خالص خدا باشد، خداوند مقامات دیگر، از جمله نبوت و امامت، را به او عطا می‌کند. حضرت ابراهیم (ع) پس از رسیدن به آن مقامات، به امامت رسید.

ما نیز در نماز به پیامبر اسلام شهادت می‌دهیم و ابتدا به عبودیت ایشان گواهی می‌دهیم و سپس به رسالتشان. این مقامی بسیار والا است و همه باید در پی آن باشیم. امیرالمؤمنین (ع) نیز نمی‌فرمایند «وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُهُ»؛ نخست می‌فرمایند: «عَبْدُهُ». این برای ما درسی است که در پی بندگی خدا باشیم، نه بندگی دیگران. همه چیز از خداست و باید واقعاً بنده خدا باشیم، نه فقط به زبان.

دین و نشانه‌های پیامبر

«وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ»؛ شهادت می‌دهم که پیامبر بزرگوار اسلام بنده خدا و فرستاده اوست. پس از شهادت به یگانگی خدا، حضرت به نبوت پیامبر شهادت می‌دهند و می‌فرمایند: «أَرْسَلَهُ بِالدِّينِ الْمَشْهُورِ». خداوند پیامبرش را با دین آشکار، یعنی اسلام، فرستاد.

«وَالْعَلَمِ الْمَأْثُورِ»؛ مراد، نشانه‌های روشن پیامبر است؛ یعنی معجزات ایشان. پیامبر اسلام معجزات بسیاری داشتند. «وَالْكِتَابِ الْمَسْطُورِ» نیز به قرآن، کتاب نوشته‌شده، اشاره دارد.

«وَالنُّورِ السَّاطِعِ» به نور و علوم الهی پیامبر اشاره می‌کند؛ علمی که از جانب خداوند بود، زیرا پیامبر نزد کسی درس نخوانده بودند. دانش پیامبر، همچون نوری، در جهان منتشر می‌شد.

«وَالضِّيَاءِ اللَّامِعِ» به سنت پیامبر اشاره دارد. معصومان (ع) افزون بر علومی که دارند، روش زندگی و رفتارشان نیز برای ما حجت است. آنچه در مقام عمل باید از ایشان بیاموزیم، قول و فعل و سنت آنان است؛ سنت، یعنی راه و روش و نحوه عملکردشان در زندگی.

درباره این عبارت‌ها برخی گفته‌اند که همه آن‌ها اوصاف کتابِ مسطور، یعنی قرآن، هستند؛ خود قرآن نوری است که در همه‌جا منتشر می‌شود و درخشش دارد. اما ظاهر عبارت این است که هر یک عنوانی جداگانه دارد: «النُّورُ السَّاطِعُ» اشاره به علوم الهی پیامبر و «الضِّيَاءُ اللَّامِعُ» اشاره به سنت ایشان دارد.

فرمان پیامبر به ابلاغ آشکار توحید

«وَالْأَمْرِ الصَّادِعِ» به فرمانی اشاره دارد که پیامبر مأمور به آشکار کردن آن شدند. پیامبر تا مدتی دعوت خود را علنی نمی‌کردند؛ سپس با نزول این آیه، مأمور شدند دعوتشان را آشکار کنند:

﴿ فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ ﴾

پس آنچه را مأمور شده‌ای آشکارا بیان کن.

یعنی از مشرکان نترس و توحید را اعلام کن؛ آنچه را مأمور به آن شده‌ای آشکارا به مردم بگو.

پس خداوند پیامبرش را با دین آشکار اسلام، معجزات، قرآن، علوم الهی، سنت و فرمان به ابلاغ علنی توحید فرستاد.

از بین بردن شبهات و احتجاج با نشانه‌ها

إِزَاحَةً لِلشُّبُهَاتِ، وَاحْتِجَاجًا بِالْبَيِّنَاتِ، وَتَحْذِيرًا بِالْآيَاتِ، وَتَخْوِيفًا بِالْمَثُلَاتِ.

«إِزَاحَةً لِلشُّبُهَاتِ»؛ پیامبر با این امور آمدند تا شبهات فکری و خطاهای عقلی مردم را از بین ببرند.

«وَاحْتِجَاجًا بِالْبَيِّنَاتِ»؛ همه مشکلات و هدایت‌ها را نمی‌توان فقط با بحث عقلی پیش برد. بسیاری از شبهات را می‌توان با قرآن و استدلال برطرف کرد؛ اما بسیاری از مردم عادی با استدلال‌های فکری و عقلی ارتباط نمی‌گیرند. برای آنان باید از بیّنه، یعنی معجزه، استفاده کرد. می‌گفتند: اگر پیامبری، این کار را انجام بده؛ درخت را نزد ما بیاور، ماه را دو نیم کن و مانند این‌ها. پیامبر نیز معجزات بسیاری داشتند که مردم درخواست می‌کردند. سنگ‌ریزه در دست پیامبر سخن می‌گفت و معجزات دیگری نیز رخ می‌داد.

این احتجاج با معجزات برای عموم مردم بود؛ اما برای کسانی که اهل اندیشه و تفکر بودند، قرآن بزرگ‌ترین معجزه پیامبر بود. کسی که اندکی اهل تفکر باشد، درمی‌یابد که قرآن معجزه است و باید از آن پیروی کند. بنابراین، پیامبر شبهات را با علم، استدلال و قرآن برطرف می‌کردند و برای عموم مردم نیز با بیّنات و معجزات احتجاج می‌فرمودند.

هشدار درباره عذاب‌های اخروی و دنیوی

«وَتَحْذِيرًا بِالْآيَاتِ»؛ پیامبر مردم را با آیات، یعنی عذاب‌های اخروی، برحذر می‌داشتند و هشدار می‌دادند که مواظب باشید در آینده گرفتار عذاب و جهنم نشوید. منظور از آیات در اینجا، نتایج اخروی گناهان است: نتیجه این گناه و این نافرمانی در آخرت چنین خواهد بود.

گاهی برخی عنوان‌هایی مانند «خدای رحمانی» یا «اسلام رحمانی» را مطرح می‌کنند و می‌گویند خداوند رحمان و رحیم است و محبت دارد، اما عذاب ندارد. این تفکر نادرست است. اگر کسی خدا را قبول دارد، باید همه سخن خدا را بپذیرد. نمی‌توان بخشی از کلام خدا را پذیرفت و بخشی را نپذیرفت. خداوند هم رحمت دارد و هم غضب:

يَا مَنْ سَبَقَتْ رَحْمَتُهُ غَضَبَهُ

انکار غضب الهی و عذاب، سخنی نادرست است. قرآن بارها از جهنم سخن گفته و واژه‌های دیگری نیز برای عذاب و جهنم به کار برده است. خداوند میان مؤمن و کافر تفاوت گذاشته است و ما نمی‌توانیم این تفاوت را نادیده بگیریم. مؤمنانی که ایمان دارند و عمل صالح انجام می‌دهند، نتیجه اعمالشان را می‌بینند و کافران و مشرکان نیز نتیجه اعمال خود را خواهند دید. عذاب و عقاب در آیات قرآن آمده است و نمی‌توانیم بگوییم بخشی از آیات قرآن نادرست است.

متأسفانه این تفکر گاهی با نام دین مطرح می‌شود؛ حتی افرادی که با مبانی اسلام آشنا نیستند و تسلطی بر آن ندارند، سخنانی می‌گویند که جوانان را منحرف می‌کند. این یکی از مشکلات و جلوه‌های جاهلیت مدرن است و خطری جدی به شمار می‌آید. یکی از کارهای پیامبر این بود که مردم را از عذاب‌های اخروی برحذر می‌داشتند و هشدار می‌دادند که نتیجه اعمالشان در آخرت چیست.

«وَتَخْوِيفًا بِالْمَثُلَاتِ»؛ کار دیگر پیامبر این بود که مردم را از مثلات می‌ترساندند. «تخویف» یعنی ترساندن و «مثلات» یعنی عقوبت‌های دنیوی. در دنیا عذاب‌های بسیاری بر امت‌های پیشین نازل شد؛ مانند عذابی که بر قوم عاد و ثمود فرود آمد و آنان را از میان برد. این عذاب‌ها را «مثلات» می‌گویند.

قرآن می‌فرماید:

﴿ وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ وَقَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلَاتُ ﴾

از تو پیش از رحمت، شتابان عذاب می‌خواهند، حال آنکه پیش از آنان، عذاب‌های عبرت‌آموزی رخ داده است.

برخی به پیامبر گوش نمی‌دادند و می‌گفتند اگر راست می‌گویی، عذاب را بر ما نازل کن. می‌گفتند اگر راست می‌گویی که امیرالمؤمنین (ع) را به جانشینی تعیین کرده‌ای و سخنانی را که از جانب خدا آورده‌ای پذیرفته‌ایم، پس عذاب الهی را نازل کن. قرآن درباره چنین کسانی می‌فرماید:

﴿ سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ ﴾

درخواست‌کننده‌ای، عذابی واقع‌شدنی را درخواست کرد.

یکی از کارهای پیامبر این بود که مردم را از عذاب‌های اخروی، که نتیجه اعمالشان در آینده آشکار می‌شود، و نیز از عقوبت‌های دنیوی برحذر می‌داشتند. بعضی از مردم شتاب می‌کردند و عذاب را همین‌جا طلب می‌کردند، و عذاب نیز در برخی موارد بر آنان نازل می‌شد. پیامبر، پیامبر رحمت بودند و نمی‌خواستند این عذاب‌ها ناگهان نازل شود و همه از میان بروند. پس از آمدن پیامبر، آن عذاب‌ها برداشته شد.

ویژگی‌های جاهلیت و وضعیت مردم پیش از اسلام

عذاب‌های فراگیری که بر گروهی نازل می‌شد، به برکت وجود پیامبر (ص) برداشته شد؛ اما بعضی از مردم همچنان شتاب دارند که عذاب به سراغشان بیاید. یکی از کارهای پیامبر، هشدار دادن و ترساندن مردم از عذاب‌ها بود.

با این همه، بسیاری از مردم گوش نکردند و به آنچه پیامبر می‌فرمود عمل نکردند. امیرالمؤمنین (ع) پس از بیان اوصاف پیامبر و گواهی دادن به عبودیت ایشان، وضعیت مردم در زمان پیامبر را توصیف می‌کنند. شناخت آن روزگار اهمیت دارد؛ زیرا وقتی مخاطبان پیامبر را بشناسیم، بهتر درمی‌یابیم که هدایت آن مردم چه اندازه دشوار بوده و پیامبر چه رنج و تلاشی برای راهنمایی آنان متحمل شده‌اند. شناخت زمانه و مخاطبان، در فهم اهمیت سخنان گوینده اثر دارد.

امیرالمؤمنین (ع) از وضعیت مردم عرب پیش از پیامبر سخن می‌گویند؛ روزگاری که به آن «جاهلیت» یا «جاهلیت اولی» می‌گویند. البته ما نیز ممکن است گرفتار جاهلیت باشیم. ابزارها و امکانات فراوانی پدید آمده‌اند، اما بسیاری از همان ویژگی‌های جاهلیت همچنان وجود دارند.

قرآن می‌فرماید:

﴿ كُنْتُمْ عَلَىٰ شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا ﴾

شما بر لبه گودالی از آتش بودید و خدا شما را از آن نجات داد.

عرب‌ها پیش از اسلام در حال سقوط و نابودی بودند و در قعر نادانی به سر می‌بردند. با آمدن پیامبر و دین مبین اسلام، خداوند آنان را نجات داد. مردم در آن زمان گرفتار گمراهی عمیقی بودند؛ مانند کلافی سردرگم که خودشان در آن گرفتار شده بودند و راه نجاتی نمی‌یافتند. امیرالمؤمنین (ع) ویژگی‌های آن جاهلیت و گرفتاری‌های مردم را بیان می‌کنند.

حضرت حدود بیست ویژگی برای جاهلیت برمی‌شمارند. این توصیف‌ها فقط برای یادآوری گذشته نیست؛ در جنگ صفین، یاران حضرت نیز باید مراقب می‌بودند که دوباره به همان ویژگی‌ها بازنگردند. در عربی مثلی هست: «إِيَّاكِ أَعْنِي وَاسْمَعِي يَا جَارَةُ»؛ یعنی به در می‌گویم تا دیوار بشنود. حضرت اوصاف مردم جاهلیت را بیان می‌کنند تا مخاطبان خود نیز متوجه باشند که نباید دوباره گرفتار همان گمراهی‌ها شوند.

این توصیف‌ها همچنین نشان می‌دهد پیامبر با چه دشواری‌هایی مردم را راهنمایی کرد. مردم جاهلی در فکر و اندیشه، رفتار و زندگی اجتماعی و عبادت گرفتار انحراف بودند. برخی از ویژگی‌های آن دوران مخصوص همان زمان بود و تکرارشان بعید به نظر می‌رسد؛ اما بعضی دیگر ممکن است دوباره پدیدار شوند. امیرالمؤمنین (ع) به‌ویژه به همین ویژگی‌های تکرارپذیر توجه می‌دهند.

برای نمونه، مردم آن زمان برای عبادت بت‌هایی از سنگ و چوب می‌ساختند و بت‌های شخصی در خانه‌هایشان داشتند. به بت «صَنَم» و «وَثَن» می‌گفتند و میان آن دو از جهت جنس تفاوت می‌گذاشتند. شاید امروز دیگر کسی به دنبال بت‌های چوبی و سنگی نباشد؛ این نمونه از ویژگی‌هایی است که تکرارش بعید است.

در تاریخ، از کسانی هم یاد شده که خوراک‌های عجیب و غریب داشتند. مثلاً درباره شخصی نزد متوکل گفته بودند که غذایش اژدهاست و تغییرپذیر نیست. همچنین خوردن سوسمار در میان عرب‌ها وجود داشته است. این نمونه‌ها نشان می‌دهد که مردم آن روزگار در شیوه زندگی و تغذیه نیز گرفتاری‌هایی داشتند.

از ویژگی‌های دیگر آن دوران، زنده‌به‌گور کردن دختران بود که نمونه‌های متعددی از آن در تاریخ آمده است. شاید این کار امروز به همان شکل تکرار نشود، اما از ویژگی‌های جاهلیت آن زمان بود.

آنان هنگام عبادت، پیرامون خانه کعبه می‌ایستادند و سوت و کف می‌زدند. قرآن نیز از این رفتار یاد می‌کند. در طواف هم مردان و زنان برهنه طواف می‌کردند. برخی باورهای خرافی نیز میانشان رواج داشت؛ از جمله اینکه بعضی پرندگان را شوم می‌دانستند و آمدن پرنده‌ای به مکانی خاص را نشانه‌ای شوم می‌گرفتند.

پس بخشی از باورها و رفتارهای جاهلیت ممکن است دیگر تکرار نشود، اما بخشی از آن‌ها قابلیت تکرار دارد. هرچه ظواهر زندگی پیشرفته‌تر شود، باید همچنان از بازگشت آن ویژگی‌های تکرارپذیر ترسید. امیرالمؤمنین (ع) به‌صورت کلی به این ویژگی‌ها اشاره می‌کنند.

گسست دین و تزلزل یقین

حضرت می‌فرمایند خداوند پیامبرش را در روزگاری فرستاد که مردم گرفتار فتنه‌ها بودند:

وَالنَّاسُ فِي فِتَنٍ

مردم در فتنه‌ها، درگیری‌ها، سختی‌ها، جنگ‌ها و قتل‌وغارت‌های گوناگون گرفتار بودند. گاهی بر سر مسائل جزئی و بهانه‌های مختلف، قبایل به جان یکدیگر می‌افتادند.

حضرت می‌فرمایند:

انْجَذَمَ فِيهَا حَبْلُ الدِّينِ

«انجذم» یعنی گسسته شد. در زمان جاهلیت دین وجود داشت؛ یهودیت و مسیحیت بودند، اما آن یهودیت و مسیحیتی که می‌توانست مردم را نجات دهد، باقی نمانده بود. یهودیت و مسیحیت تحریف شده بودند و دیگر همان دینی نبودند که حضرت موسی (ع) و حضرت عیسی (ع) آورده بودند. اگر پیروان آن ادیان بر مسیر اصلی پیامبرانشان باقی می‌ماندند، پیامبر اسلام (ص) را می‌پذیرفتند. اما تحریف‌ها راه را بر نجات مردم بسته بود و ریسمان دین گسسته شده بود.

حضرت سپس می‌فرمایند:

وَتَزَعْزَعَتْ سَوَارِي الْيَقِينِ

«تزعزعت» یعنی متزلزل شد. پایه‌های یقین در آن زمان متزلزل شده بود. درباره پایه‌های ایمان، در حکمت سی‌ویکم نهج‌البلاغه آمده است که ایمان بر چهار پایه استوار است:

الْإِيمَانُ عَلَى أَرْبَعِ دَعَائِمَ: عَلَى الصَّبْرِ وَالْيَقِينِ وَالْعَدْلِ وَالْجِهَادِ

حضرت در ادامه درباره یقین می‌فرمایند:

وَالْيَقِينُ عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ

یقین چهار شاخه دارد که باید به آن‌ها توجه کنیم و در زندگی به کار ببندیم. اصل مهم در زندگی انسان، یقین است و نباید اجازه داد شک در زندگی راه پیدا کند.

حضرت می‌فرمایند:

عَلَى تَبْصِرَةِ الْفِطْنَةِ

«فطنت» یعنی زیرکی و هوشمندی. نخستین پایه یقین، بصیرت و بینش هوشمندانه است. بصیرت یعنی قدرت تحلیل، و این قدرت در بسیاری از افراد ضعیف است. یکی از علت‌هایی که انسان در شک می‌ماند و به نتیجه نمی‌رسد، ضعف یقین و باورها و نداشتن بصیرت است.

پایه دوم چنین است:

وَتَأَوُّلِ الْحِكْمَةِ

انسان باید دانش و حکمتی داشته باشد که بتواند با آن واقعیت‌ها را درک کند. باید بر علم و آگاهی خود بیفزاید و مطالعه کند. هم بصیرت لازم است و هم دانش. اگر انسان بدون آگاهی و تنها با سخنانی که دیگران می‌گویند بخواهد برای خود به یقین برسد، در شک می‌ماند و به نتیجه نمی‌رسد. «تأویل حکمت» نیز یعنی انسان بتواند از ظاهر اطلاعات فراتر برود و دریابد که این آگاهی‌ها به چه نتیجه‌ای می‌رسند.

پایه سوم یقین چنین بیان شده است:

وَمَوْعِظَةِ الْعِبْرَةِ

انسان باید از تاریخ و حوادثی که در گذشته رخ داده است، درس و عبرت بگیرد؛ از جمله از جنگ‌ها و رخدادهای تاریخی. وقتی می‌خواهد درباره موضوعی بیندیشد، نباید فقط همان موضوع را در نظر بگیرد، بلکه باید نمونه‌های مشابه را در تاریخ نیز ببیند. قرآن نیز نمونه‌های فراوانی بیان می‌کند و ما را به بررسی آن‌ها فرامی‌خواند. همه رخدادها به یکدیگر مربوط‌اند و در جهان چیزی کاملاً بی‌ارتباط با امور دیگر نیست.

پایه چهارم یقین چنین است:

وَسُنَّةِ الْأَوَّلِينَ

انسان باید به سنت‌ها و روش‌های بزرگان و شخصیت‌های صالح و نیکوکار مراجعه کند.

اگر انسان به سنت گذشتگان صالح و پاک و روش عملی آنان در زندگی توجه کند و این چهار اصل را به کار گیرد، یقینش محفوظ می‌ماند. این‌ها پایه‌های یقین‌اند. حضرت می‌فرماید:

تَزَعْزَعَتْ سَوَارِي الْيَقِينِ

یعنی پایه‌های یقین متزلزل شده بود؛ مردم بینش و بصیرت نداشتند و دانش و اطلاعاتشان ضعیف بود. از پیشینیان درس نمی‌گرفتند و از موعظه و عبرتِ حوادث تاریخی بهره نمی‌بردند؛ به سنت گذشتگان نیز توجهی نداشتند.

پس باید حواسمان باشد که این اصول و پایه‌های یقین، آن‌گونه که امیرالمؤمنین (ع) می‌فرماید، در زندگی ما متزلزل نباشد. همه این اوصاف قابل تکرارند: آن زمان در جاهلیت نخستین وجود داشت و امروز نیز ممکن است تکرار شود. اگر این چهار اصل در باورهای یقینی ما نباشد، پایه‌های آن باورها متزلزل خواهد بود.

از خداوند متعال می‌خواهیم به ما توفیق دهد تا پایه‌های یقین در زندگی‌مان استوار و با ثبات باشد و هرگز دچار تزلزل نشود.

وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ. اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ.