جلسه اول(تنها جلسه)

أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلین، حبیب قلوب الصادقین، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صل على محمد وآل محمد وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين من الآن إلى قيام يوم الدين.

خطبه چهل‌وچهارم نهج‌البلاغه

ماجرای بنی‌ناجیه و مسقله

سید رضی این بخش را با تعبیر «ومن كلام له عليه السلام» آورده است؛ یعنی بخشی از سخنان امیرالمؤمنین (ع). چنان‌که پیش‌تر عرض کردم، بسیاری از خطبه‌ها در نهج‌البلاغه به‌صورت گزیده آمده‌اند و این مورد نیز بخشی از یک خطبه است.

پس از جنگ جمل، قبایل بسیاری به حقانیت امیرالمؤمنین (ع) پی بردند و با ایشان بیعت کردند. یکی از قبایلی که هنوز بیعت نکرده بود، قبیله معروف بنی‌ناجیه بود. ابن‌ابی‌الحدید می‌نویسد که بنی‌ناجیه از نسل انصار بودند و شمار زیادی داشتند.

امیرالمؤمنین (ع) یکی از فرماندهان سپاه خود، مَعقِل بن قیس، را نزد آنان فرستاد تا با ایشان گفت‌وگو کند و بپرسد چرا بیعت نکرده‌اند. بنی‌ناجیه پس از گفت‌وگو به سه گروه تقسیم شدند:

• گروهی گفتند که پیش‌تر مسیحی بوده‌اند و مسلمان شده‌اند و از بیعت‌نکردن خود پشیمان‌اند. آنان توبه کردند و پذیرفتند که بیعت کنند. معقل به آنان امان داد.
• گروهی دیگر گفتند که همچنان مسیحی‌اند و قصد جنگ ندارند؛ جزیه می‌پردازند و در همان حال باقی می‌مانند. معقل نیز پذیرفت که در صورت پرداخت جزیه، با آنان جنگی نداشته باشد.
• گروه سوم گفتند که مسیحی بوده‌اند، مسلمان شده‌اند، اما از اسلام روی‌گردان شده و به مسیحیت بازگشته‌اند. آنان بر این تصمیم خود پافشاری کردند و گفتند که می‌جنگند. به این ترتیب جنگ آغاز شد.

معقل بن قیس با گروه سوم جنگید. در این نبرد، خِرّیت بن راشد، فرمانده آنان، کشته شد و حدود پانصد نفر به اسارت درآمدند. معقل اسیران را به سوی کوفه و نزد امیرالمؤمنین (ع) می‌آورد.

در مسیر، اسیران با مِسقله بن هُبَیره شیبانی روبه‌رو شدند. او کارگزار امیرالمؤمنین (ع) در منطقه فیروزآباد فارس بود. اسیران با او نسبتی داشتند و از او خواستند که آنان را بخرد و آزاد کند. مسقله به‌سبب خویشاوندی و پیوندی که با آنان داشت، از بیت‌المال پانصد هزار درهم پرداخت کرد؛ برای هر اسیر هزار درهم. سپس همه آنان را آزاد کرد.

آزادکردن اسیران کار ارزشمندی بود؛ اما مسقله این کار را با پول بیت‌المال انجام داده بود و باید آن مبلغ را بازمی‌گرداند. او به کوفه آمد و دویست هزار درهم را به امیرالمؤمنین (ع) بازگرداند، اما سیصد هزار درهم باقی‌مانده را نپرداخت. وقتی از نزد امیرالمؤمنین (ع) بازگشت، به یکی از دوستانش گفت: اگر معاویه یا عثمان بود، باقی‌مانده را به من می‌بخشید؛ اما امیرالمؤمنین سخت‌گیر است و نمی‌بخشد.

مسقله به‌جای آنکه با امیرالمؤمنین (ع) گفت‌وگو کند و برای پرداخت بدهی راهی بیابد، فرار کرد و به معاویه پیوست. این کار بسیار زشت بود: چرا باید کسی از امام بزرگوار خود روی بگرداند و به بدترین مردم پناه ببرد؟

امیرالمؤمنین (ع) درباره او فرمودند:

قُبِّحَ اللَّهُ مِسْقَلَةَ، فَعَلَ فِعْلَ السَّادَةِ، وَفَرَّ فِرَارَ الْعَبِيدِ. فَمَا أَنْطَقَ مَادِحَهُ حَتَّى أَسْكَتَهُ، وَلَا صَدَّقَ وَاصِفَهُ حَتَّى بَكَّتَهُ. وَلَوْ أَقَامَ لَأَخَذْنَا مَيْسُورَهُ، وَانْتَظَرْنَا بِمَالِهِ وُفُورَهُ.

حضرت می‌فرمایند: «قَبَّحَ اللهُ مِسقَلَة»؛ خدا مسقله را زشت گرداند. «فَعَلَ فِعلَ السّادَة»؛ کار بزرگان و بزرگواران را انجام داد. آزادکردن پانصد اسیر کاری بسیار ارزشمند بود. اما «وَفَرَّ فِرارَ العَبید»؛ مانند برده‌ای که می‌گریزد، فرار کرد؛ گویی جرمی مرتکب شده بود.

«فَما أَنطَقَ مادِحَهُ حَتّى أَسکَتَهُ»؛ هنوز ستایشگری فرصت نیافته بود او را بستاید که با رفتنش او را خاموش کرد. «وَلا صَدَّقَ واصِفَهُ حَتّى بَکَّتَهُ»؛ هنوز کسی فرصت نکرده بود کار او را توصیف کند که با این رفتار، او را از توصیف بازداشت. کارش چنان بود که ستایش و توصیف آن کار نیک، با فرار او ناتمام ماند.

مسقله اگر نمی‌توانست همه بدهی را یک‌جا بپردازد، می‌توانست بماند و به‌تدریج بدهی خود را ادا کند. حکم این است که اگر بدهکاری توان پرداخت ندارد، به او مهلت بدهند:

﴿

فَنَظِرَةٌ إِلَىٰ مَيْسَرَةٍ

﴾

پس تا هنگام گشایش، به او مهلت دهید.

حضرت می‌فرمایند: «وَلَو أَقامَ لَأَخَذنا مَیسورَهُ»؛ اگر می‌ماند، آنچه را توان پرداختش را داشت از او می‌گرفتیم؛ «وَانتَظَرنا بِمالِهِ وُفورَهُ»؛ و منتظر می‌ماندیم تا وضع مالی‌اش بهتر شود و بدهی‌اش را بپردازد. پس راه‌حل وجود داشت و فراری در کار نبود؛ آن هم فرار به‌سوی معاویه.

نامه چهل‌وسوم نهج‌البلاغه

از این خطبه برمی‌آید که امیرالمؤمنین (ع) در نامه‌ای نیز به مسقله پرداخته‌اند. این نامه، نامه چهل‌وسوم نهج‌البلاغه است. مسقله کارگزار حضرت در «اردشیر خُرّه»، منطقه‌ای گسترده در حوالی فیروزآباد فارس، بود.

حضرت در نامه می‌نویسند:

بَلَغَنِي عَنْكَ أَمْرٌ، إِنْ كُنْتَ فَعَلْتَهُ فَقَدْ أَسْخَطْتَ إِلَهَكَ وَعَصَيْتَ إِمَامَكَ، أَنَّكَ تَقْسِمُ فَيْءَ الْمُسْلِمِينَ الَّذِي حَازَتْهُ رِمَاحُهُمْ وَأُرِيقَتْ عَلَيْهِ دِمَاؤُهُمْ، فِيمَنْ اعْتَامَكَ مِنْ أَعْرَابِ قَوْمِكَ.

«بَلَغَني عَنکَ أَمرٌ»؛ گزارشی از تو به من رسیده است. «إِن کُنتَ فَعَلتَهُ فَقَد أَسخَطتَ إِلهَکَ وَعَصَیتَ إِمامَکَ»؛ اگر این کار را کرده باشی، خدا را به خشم آورده و از امامت نافرمانی کرده‌ای. مقصود این است که بدون اجازه، در بیت‌المال تصرف کرده‌ای.

گزارشی که به حضرت رسیده بود این بود که مسقله «فَیءَ المُسلِمین» را میان افرادی از اعراب قوم خود تقسیم کرده است. این اموال را مسلمانان با نیزه‌هایشان به دست آورده بودند و خونشان در راه آن ریخته شده بود.

تقسیم بیت‌المال باید بر اساس عدالت باشد. در زمان خلیفه دوم، عرب‌ها را بر غیرعرب‌ها ترجیح می‌دادند و سهم بیشتری به آنان می‌دادند. سپس در دوره عثمان، خویشاوندان او در اولویت قرار گرفتند و بنی‌امیه از بیت‌المال بهره‌مند شدند. این روش، برخلاف شیوه پیامبر (ص) و امیرالمؤمنین (ع) بود. بیت‌المال باید به‌طور برابر میان مسلمانان تقسیم می‌شد؛ اما بر اساس گزارشی که به حضرت رسیده بود، مسقله آن را میان اعراب قوم خود، یعنی کسانی که از اطراف او گرد آمده بودند، تقسیم کرده بود.

فَوَالَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَبَرَأَ النَّسَمَةَ

حضرت سوگند یاد می‌کنند: به خدایی که دانه را شکافت و انسان را آفرید.

لَئِنْ كَانَ ذَلِكَ حَقًّا لَتَجِدَنَّ بِكَ عَلَيَّ هَوَانًا، وَلَتُخَفِّفَنَّ عِنْدِي مِيزَانًا

اگر خبری که به من رسیده درست باشد، گرفتار خواری سختی خواهی شد و در نگاه من سبک‌وزن خواهی شد. تو کارگزار امیرالمؤمنین (ع) بوده‌ای؛ دیگر پیش من ارزشی نداری و به‌شدت مؤاخذه‌ات می‌کنم.

فَلَا تَسْتَهِنْ بِحَقِّ رَبِّكَ

در حق پروردگارت کوتاهی نکن؛ بیت‌المال حق خداست.

وَلَا تُصْلِحْ دُنْيَاكَ بِمَحْقِ دِينِكَ

مواظب باش آخرتت را به دنیایت نفروشی و با این مقدار پولی که از بیت‌المال برداشته‌ای و میان دیگران تقسیم کرده‌ای، آخرت خودت را خراب نکنی. انسان آخرتش را به دنیایش نمی‌فروشد.

فَتَكُونَ مِنَ الْأَخْسَرِينَ أَعْمَالًا

این کار باعث می‌شود از زیانکاران باشی؛ همان کسانی که قرآن درباره‌شان می‌فرماید:

﴿ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا ﴾

گمان می‌کنند کار نیکویی انجام می‌دهند.

أَلَا وَإِنَّ حَقَّ مَنْ قِبَلَكَ وَقِبَلَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ فِي قِسْمَةِ هَذَا الْفَيْءِ سَوَاءٌ

حق کسانی که پیش تو هستند، همان اعراب، و کسانی که پیش ما هستند، در این بیت‌المال یکسان است. آنان هم حق داشتند که این مال به ایشان برسد؛ اما من، به‌عنوان امام مسلمانان، باید آن را به‌طور برابر تقسیم کنم.

از این نامه ۴۳ هم معلوم می‌شود که مسقله پیش از این کارهایی کرده بود و مسئله فقط خریدن اسیران بنی‌ناجیه نبود. حضرت در این نامه او را سرزنش می‌کنند و به کار نادرستش اشاره می‌فرمایند.

امیدواریم هرگاه امور بیت‌المال در اختیار انسان قرار گرفت، بتواند از آن به‌درستی استفاده کند و کارها را با نظر صاحب بیت‌المال و امام پیش ببرد. ان‌شاءالله.

وَصَلَّى اللَّهُ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ