جلسه شانزدهم

أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحيم. الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صلِّ على محمد وآل محمد، وعجّل فرجهم، وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين من الآن إلى قيام يوم الدين.

آفرینش انسان در خطبه

در جلسه شانزدهم خطبه هشتادوسوم نهج‌البلاغه، به بخشی از سخنان امیرالمؤمنین (ع) درباره آفرینش انسان می‌پردازیم. مرحوم سید رضی با تعبیر «وَ مِنْها» اشاره می‌کند که این خطبه، مانند بسیاری از خطبه‌های دیگر، پیوسته نقل نشده است؛ بلکه بخش‌هایی از آن جدا شده و در کنار هم آمده‌اند.

حضرت سخن درباره آفرینش انسان را با این عبارت آغاز می‌کنند:

أَمْ هَذَا الَّذِي أَنْشَأَهُ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْحَامِ وَشُغُفِ الْأَسْتَارِ، نُطْفَةً دِهَاقًا، وَعَلَقَةً مِحَاقًا، وَجَنِينًا وَرَضِيعًا، وَوَلِيدًا وَيَافِعًا، ثُمَّ مَنَحَهُ قَلْبًا حَافِظًا، وَلِسَانًا لَافِظًا، وَبَصَرًا لَاحِظًا، لِيَفْهَمَ مُعْتَبِرًا، وَيُقَصِّرَ مُزْدَجِرًا.

پیش از این، درباره قیامت سخن گفتیم. توجه به آفرینش انسان در تصمیم‌گیری او درباره خلقت، قیامت و آینده نقش مهمی دارد. توجه به آفرینش انسان مقدمه‌ای برای خودسازی است. در سوره انسان نیز، با اینکه آیات درباره قیامت است، پیش از طرح آن، مسئله آفرینش انسان مطرح می‌شود:

﴿ هَلْ أَتَىٰ عَلَى الْإِنْسَانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا ﴾

آیا بر انسان زمانی از روزگار گذشت که چیزی یادکردنی نبود؟

«هَلْ أَتَىٰ» را می‌توان به معنای «قَدْ أَتَىٰ» گرفت؛ یعنی زمانی بر انسان گذشت که چیزی یادکردنی نبود. منظور از آن زمان، هنگامی است که انسان نطفه است. در ادامه همان سوره آمده است:

﴿ إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشَاجٍ نَبْتَلِيهِ ﴾

ما انسان را از نطفه‌ای آمیخته آفریدیم تا او را بیازماییم.

در مجمع‌البیان نقل شده است که وقتی این آیه را برای عمر خواندند، گفت: «ای کاش انسان در همان حد نطفه می‌ماند و ادامه پیدا نمی‌کرد، تا فرزندانش گرفتار نشوند.» این سخن، اعتراض به ادامه آفرینش انسان است.

پیش از انسان، آسمان و زمین و دریاها و هوا وجود داشته‌اند، اما انسانی در کنار آن‌ها نبود. هرچند ذرات وجود انسان در نظام آفرینش پراکنده بود، هنوز در قالب انسان گرد نیامده بود. بنابراین، «لم يكن شيئاً مذكوراً» به زمانی اشاره دارد که انسان نطفه بود و هنوز چیزی یادکردنی به شمار نمی‌آمد.

مراحل آفرینش انسان

امیرالمؤمنین (ع) شش مرحله را برمی‌شمارند: سه مرحله پیش از تولد و سه مرحله پس از تولد.

پیش از تولد

سه مرحله پیش از تولد عبارت‌اند از: نطفه، علقه و جنین. قرآن نیز می‌فرماید:

﴿ ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ ﴾

نخستین مرحله، نطفه است. واژه «نطفه» در اصل به معنای آب اندک بوده، اما در این کاربرد به نطفه انسان گفته می‌شود. حضرت آن را «نُطْفَةً دِهَاقًا» می‌خوانند. در برخی نسخه‌ها به جای «دِهَاقًا»، «دَفَاقًا» یا «زَهَاقًا» آمده است. «دِهَاق» به معنای پر و لبریز است. در قرآن نیز این واژه به کار رفته است:

﴿ وَكَأْسًا دِهَاقًا ﴾

جامی لبریز

پس «نطفه دهاقاً» یعنی نطفه‌ای پر و لبریز؛ نطفه‌ای که از اجزای گوناگون، از جمله ژن‌ها و سلول‌های مختلف، آمیخته شده است. قرآن از این آمیختگی با تعبیر «أَمْشَاج» یاد می‌کند. اگر نسخه «دَفَاقًا» را بخوانیم، معنا نطفه‌ای است که جهنده است. قرآن می‌فرماید:

﴿ فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسَانُ مِمَّ خُلِقَ ۝ خُلِقَ مِنْ مَاءٍ دَافِقٍ ﴾

پس انسان بنگرد که از چه آفریده شده است؛ از آبی جهنده آفریده شده است.

مرحله دوم، علقه است. پس از نطفه، انسان علقه می‌شود. علقه را به معنای زالو یا خون بسته دانسته‌اند و در اینجا مقصود همان خون بسته است. حضرت می‌فرمایند: «وَعَلَقَةً مِحَاقًا». «مِحاق» به معنای تاریک و ناپیداست؛ چنان‌که شب‌های پایانی ماه قمری را «محاق» می‌گویند، چون ماه دیده نمی‌شود. همه جزئیات اعضای انسان در علقه وجود دارد، اما هنوز آشکار نیست.

مرحله بعد، جنین است. قرآن پس از علقه، از مضغه، یعنی پاره‌ای گوشت، سخن می‌گوید؛ سپس مضغه به استخوان تبدیل می‌شود و استخوان‌ها با گوشت پوشانده می‌شوند. این مراحل، در مجموع حدود چهار ماه طول می‌کشد. با دمیده‌شدن روح، انسان آفرینشی دیگر می‌یابد؛ قرآن می‌فرماید: «ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ». پیش از آن، مراحل مختلف آفرینش طی شده است و پس از دمیده‌شدن روح، جنین کامل می‌شود. هر یک از این مراحل نیز حکم شرعی خود را دارد و دیه آن‌ها با یکدیگر متفاوت است.

پس حضرت با تعبیر «وَجَنِينًا» به مرحله جنین اشاره می‌کنند؛ مرحله‌ای که پیش از آن، علقه و مضغه و شکل‌گیری استخوان و گوشت قرار دارد.

پس از تولد

سه مرحله بعدی، پس از تولد است: «رَضِيعًا»، «وَلِيدًا» و «يَافِعًا».

«رَضِيع» دوران شیرخوارگی را بیان می‌کند. پس از آن، کودک «وَلِيد» است؛ عرب به کودکی که هنوز راه نیفتاده، ولید می‌گوید. مرحله بعد، «يَافِع» است؛ یعنی زمانی که انسان رشد می‌کند و به جوانی می‌رسد.

عطایای خداوند به انسان

پس از رشد انسان، خداوند سه عطیه به او می‌بخشد. حضرت می‌فرمایند: «ثُمَّ مَنَحَهُ»؛ یعنی سپس به او عطا کرد. نخستین عطیه، «قَلْبًا حَافِظًا» است؛ قلبی که در اینجا به معنای عقل است. پس نخستین هدیه خداوند به انسان، عقل اوست.

تعبیر «حافظ» نیز نکته‌ای دارد. در میان عرب‌های عراق معمول است که بر سر چفیه طنابی سیاه می‌بندند و آن را «عِقال» می‌نامند. عقال چفیه را نگه می‌دارد تا از سر نیفتد. واژه‌های «عقل» و «عقال» از یک ریشه‌اند. انسان مانند همان چفیه است و عقل، نگهبان اوست؛ اگر عقل نباشد، انسان به بیراهه می‌رود و رفتار و گفتارش آشفته می‌شود. همان‌گونه که عقال چفیه را نگه می‌دارد، عقل نیز حافظ انسان است.

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند:

وَلِسَانًا لَافِظًا

دومین هدیه‌ای که خداوند به انسان عنایت می‌کند، زبان است؛ زبانی که توان تلفظ دارد. زبان چه نعمتی است! عقل به ادراکات انسان مربوط است و زبان وسیله انتقال مطالب. خداوند ابزارهای شناخت را به انسان می‌بخشد: یکی عقل و دیگری زبان، که مطالب را با آن منتقل می‌کند.

وَبَصَرًا لَاحِظًا

سومین هدیه، چشم بیناست. پس خداوند پس از گذراندن آن مراحل، سه هدیه به انسان می‌دهد که ابزار شناخت او هستند: عقل، زبان و چشم بینا.

لِيَفْهَمَ مُعْتَبِرًا، وَيُقَصِّرَ مُزْدَجِرًا

خداوند این نعمت‌ها را به انسان می‌دهد تا بفهمد، عبرت بگیرد و از بدی‌ها و زشتی‌ها دوری کند. این هدایا برای فهم مسائل، عبرت گرفتن و پرهیز از زشتی‌هاست.

ناسپاسی انسان و دلبستگی به دنیا

حَتَّى إِذَا قَامَ اعْتِدَالُهُ، وَاسْتَوَى مِثَالُهُ

این وضعیت ادامه دارد تا انسان به اعتدال و کمال برسد؛ قامت و تناسب اندامش شکل بگیرد و همه ویژگی‌های جسمی‌اش آشکار شود. وقتی انسان به این مرحله می‌رسد و کامل می‌شود، خداوند این نعمت‌ها را به او عطا کرده است؛ اما به‌جای شکرگزاری، ناسپاسی می‌کند.

نَفَرَ مُسْتَكْبِرًا

او با حالت تکبر از این نعمت‌ها روی می‌گرداند و همه آنچه را خداوند به او داده، رها می‌کند.

وَخَبَطَ سَادِرًا

حضرت برای توصیف این وضعیت، دو تشبیه می‌آورند. تشبیه نخست، به شتر یا اسبی است که مست شده و از راه بیرون می‌رود. حیوان گیج و سرگردان می‌شود و نمی‌داند به کدام سو برود. کسی هم که متکبرانه از نعمت‌های خدا روی می‌گرداند، راه را گم می‌کند و منحرف می‌شود.

مَاتِحًا فِي غَرْبِ هَوَاهُ

تشبیه دوم، به کسی است که با دلو از چاه آب می‌کشد. به کسی که بالای چاه ایستاده و با دلو آب بیرون می‌آورد «ماتح» می‌گویند؛ اما کسی که داخل چاه می‌رود تا آب بکشد «مایح» است. حضرت انسانِ منحرف و گریزان از مسیر را به کسی تشبیه می‌کنند که کنار چاه هواهای نفسانی ایستاده و می‌خواهد با دلو بزرگی همه آن‌ها را بیرون بکشد. او در پی شهوات خویش است و به یک شهوت بسنده نمی‌کند؛ پی‌درپی در پی شهوتی دیگر می‌رود. «غَرب» به معنای دلو بزرگ است.

كَادِحًا سَعْيًا لِدُنْيَاهُ

﴿ يَا أَيُّهَا الْإِنْسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَىٰ رَبِّكَ كَدْحًا فَمُلَاقِيهِ ﴾

ای انسان، تو با تلاش و کوشش به سوی پروردگارت می‌روی و او را ملاقات خواهی کرد.

«کادح» کسی است که با کوشش و شدت تلاش می‌کند. اما این انسان، همه تلاشش را برای دنیای خود به کار می‌گیرد.

فِي لَذَّاتِ طَلَبِهِ، وَبُدُوَاتِ أَرَبِهِ

او در پی لذت‌ها و خواسته‌های خویش است و می‌کوشد همه نیازهای اولیه‌اش را به دست آورد؛ نمی‌خواهد چیزی از خواسته‌هایش را فروگذارد.

ثُمَّ لَا يَحْتَسِبُ رَزِيَّةً، وَلَا يَخْشَعُ تَقِيَّةً

او اصلاً پیشامدها و مصیبت‌هایی را که ممکن است به سراغش بیاید، در محاسبه نمی‌آورد. چنان در پی هواهای نفسانی‌اش افتاده که احتمال گرفتاری و سختی را در نظر نمی‌گیرد. همچنین از هیچ چیز پرهیز نمی‌کند و در برابر هیچ چیز سر تسلیم فرود نمی‌آورد. حتی به این نمی‌اندیشد که ممکن است فردا عمرش به پایان برسد. گویی مرگ را برای دیگران می‌داند، نه برای خودش؛ پیوسته سرگرم بهره‌بردن از غرایز و هواهای نفسانی خویش است.

فَمَاتَ فِي فِتْنَتِهِ غَرِيرًا

ناگهان مرگ در همین حال به سراغش می‌آید؛ در حالی که غافل و فریفته است. او در فتنه و غفلت خطرناکی گرفتار شده است.

وَعَاشَ فِي هَفْوَتِهِ يَسِيرًا

مدت کوتاهی در لغزش‌های خود زندگی می‌کند و عمرش را در غفلت و لغزش می‌گذراند.

لَمْ يُفِدْ عِوَضًا، وَلَمْ يَقْضِ مُفْتَرَضًا

هیچ اندوخته و توشه‌ای برای آینده فراهم نکرده است. انسان نباید همه داشته‌هایش را مصرف کند؛ باید بخشی را برای آینده پس‌انداز کند. همه امکانات و لذت‌های زندگی را نباید در همین دنیا به کار گرفت؛ باید چیزی برای آخرت باقی گذاشت. این انسان نه توشه‌ای فراهم کرده و نه واجباتش را به‌جا آورده است.

جمع‌بندی

این سخنان امیرالمؤمنین (ع) درباره مراحل گوناگون آفرینش انسان، پیش از تولد و پس از آن، و نعمت‌هایی است که خداوند به او می‌بخشد و انسان در برابر آن‌ها ناسپاسی می‌کند. سخن سعدی را بخوانیم و عرایضم را به پایان ببریم:

﴿ هَلْ أَتَىٰ عَلَى الْإِنْسَانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا ﴾

آیا بر انسان روزگاری نگذشت که چیزی درخور یادکرد نبود؟

ای که وقتی نطفه بودی بی‌خبروقت دیگر طفل بودی شیرخوار

مدتی بالا گرفتی تا بلوغسروبالایی شدی سیمین‌عذار

همچنین تا مرد نام‌آور شدیفارس میدان و صید و کارزار

آنچه دیدی بر قرار خود نماندآنچه بینی هم نماند بر قرار

دیر و زود این شکل و شخص نازنینخاک خواهد بودن و خاکش غبار

این خلاصه بحث امشب ماست. وصلى الله على محمد وآل محمد. اللهم صل على محمد وآل محمد.