جلسه اول(تنها جلسه)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم. بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله ربّ العالمین، والصلاة والسلام علی أشرف الأنبیاء والمرسلین، حبیب قلوب الصادقین، أبی‌القاسم المصطفی محمد. اللهم صلّ علی محمد وآل محمد، وعلی أهل بیته الطیبین الطاهرین، واللعن الدائم علی أعدائهم أجمعین من الآن إلی قیام یوم الدین.

پیشگویی امیرالمؤمنین (ع) درباره کوفه

در محضر خطبه چهل‌وهفتم نهج‌البلاغه هستیم؛ سخنی از امیرالمؤمنین (ع) درباره کوفه:

كَأَنِّي بِكِ يَا كُوفَةُ تُمَدِّينَ مَدَّ الْأَدِيمِ الْعُكَاظِيِّ، تُعْرَكِينَ بِالنَّوَازِلِ، وَتُرْكَبِينَ بِالزَّلَازِلِ، وَإِنِّي لَأَعْلَمُ أَنَّهُ مَا أَرَادَ بِكِ جَبَّارٌ سُوءًا إِلَّا ابْتَلَاهُ اللَّهُ بِشَاغِلٍ، وَرَمَاهُ بِقَاتِلٍ.

این فرمایش امیرالمؤمنین (ع) درباره کوفه است و در آن دو پیشگویی درباره این شهر بیان شده است. پیش از پرداختن به این دو پیشگویی، خوب است ابتدا معنای واژه «کوفه» را بررسی کنیم.

معنای واژه کوفه و شکل‌گیری شهر

«کوف» به معنای انباشتن و جمع شدن روی یکدیگر است و «تَکَوُّف» نیز به معنای گردآوردن و انباشتن آمده است. اما درباره وجه نام‌گذاری کوفه، چند نظر مطرح شده است: گفته‌اند کوفه به معنای شن‌های سرخ بوده و این نام به محل تجمع شن‌های سرخ اشاره داشته است. نظر دیگر این است که در آنجا کوهی به نام «کوفان» وجود داشته است.

واژه «تکوّف» را سعد بن ابی‌وقاص به کار برد. کوفه از شهرهای بسیار قدیمی است و از نخستین شهرهایی به شمار می‌آید که در اسلام بنیان گذاشته شد. در زمان خلیفه دوم، پس از آنکه لشکر مسلمانان در نواحی ایران و مدائن فتوحات داشت، به مکانی برای استقرار نیاز پیدا کرد. سعد بن ابی‌وقاص در این‌باره با خلیفه دوم مکاتبه کرد و افرادی را برای یافتن محل مناسبی فرستاد.

سلمان فارسی و حذیفه یمانی، دو تن از اصحاب بزرگ پیامبر اکرم (ص)، مأمور شدند تا محل مناسبی برای پایگاه دائمی لشکر پیدا کنند. آنها چند منطقه، از جمله انبار، را بررسی کردند و سرانجام این نقطه را که در کنار آب و نزدیک فرات بود، پیشنهاد دادند. به پیشنهاد آن دو، لشکر مسلمانان در این محل مستقر شد و به‌تدریج آنجا گسترش یافت و به شهر تبدیل شد. بنابراین، شکل‌گیری شهر کوفه به سال هفدهم هجری بازمی‌گردد.

قداست کوفه

کوفه در روایات ما شهری مقدس و پرفضیلت معرفی شده است. یکی از مهم‌ترین دلایل قداست آن، استقرار امیرالمؤمنین (ع) در این شهر و قرار گرفتن دارالخلافه ایشان در آنجاست. نخستین حکومت شیعی در کوفه مستقر شد. همچنین مرکز حکومت امام زمان (عج) نیز در کوفه خواهد بود. هرچند امام زمان (عج) از مکه ظهور می‌کنند، مرکز حکومت ایشان در کوفه خواهد بود.

از امام صادق (ع) درباره کوفه نقل شده است:

کوفه شهر ماست؛ ما کوفه را دوست داریم و کوفه هم ما را دوست دارد.

این تعبیرها نشان می‌دهد که کوفه در بیان اهل‌بیت (ع) شهری پرفضیلت و مقدس است. در روایتی، شخصی از امام صادق (ع) می‌پرسد که برای اقامت و تهیه خانه، مکه بهتر است یا مدینه. امام می‌فرمایند:

چرا در کوفه خانه نمی‌گیری؟ ارزش کوفه از آن دو شهر بیشتر است.

پس در روایات ما درباره قداست کوفه روایات فراوانی وجود دارد. افزون بر این، مسجد کوفه از نخستین بناهایی بود که هنگام شکل‌گیری شهر ساخته شد. مسجد کوفه و مسجد سهله از مساجد بسیار مقدس این شهرند. شخصیت‌های بزرگی نیز در کوفه مدفون‌اند؛ از جمله مسلم بن عقیل (ع)، حانی بن عروه و مختار. از این جهت، کوفه جایگاهی ارزشمند و مقدس دارد.

البته درباره مردم کوفه، هم مدح و ستایش در سخنان امیرالمؤمنین (ع) و در نهج‌البلاغه آمده و هم مذمت. این سخنان را باید با توجه به زمان و مکان و جریان‌هایی که در آنجا رخ داده است، بررسی کرد. نمی‌توان گفت همه مردم کوفه خوب یا همه آنها بد بوده‌اند؛ بلکه در موقعیت‌ها و دوره‌های مختلف، گاه ستایش شده‌اند و گاه مورد مذمت قرار گرفته‌اند.

مورخان نوشته‌اند که پس از حرکت امیرالمؤمنین (ع) از مدینه به سوی بصره برای جنگ جمل، بیشترین نیروهایی که در جنگ جمل همراه ایشان بودند از کوفه آمدند. بخش بزرگی از جمعیت کوفه را شیعیان تشکیل می‌دادند؛ گفته شده است که از یک‌سوم تا نیمی از مردم این شهر شیعه بودند. البته قبایل دیگری نیز در کوفه حضور داشتند. از آنجا که شیعیان در این شهر جمعیت زیادی داشتند، ستمگران همواره می‌کوشیدند میان آنان اختلاف ایجاد کنند و نگذارند در آرامش باشند؛ از معاویه تا زمامداران و جباران پس از او.

گروهی از شیعیان از یمن به کوفه آمدند و پس از استقرار امیرالمؤمنین (ع) در این شهر، شمار دیگری نیز برای همراهی با ایشان در کوفه ماندند. از جمله، اشعری‌های قم که پیشینه‌ای دیرینه در قم دارند. بسیاری از بزرگان، محدثان و راویان مهم شیعه در قم از اشعریان بودند. اصل آنان در کوفه بود و پس از ستم‌های حجاج بن یوسف ثقفی به قم هجرت کردند. اشعریان در اصل یمنی بودند، به کوفه رفتند و در آنجا ساکن شدند و سپس به‌سبب ستم‌های حجاج به قم آمدند.

کوفه پایگاه شیعه بود و یکی از دلایل آمدن امیرالمؤمنین (ع) به این شهر نیز همین بود که شیعیان در آنجا بیش از دیگر شهرها حضور داشتند. در مکه و مدینه چنین پایگاهی وجود نداشت و کوفه مرکز شیعیان بود؛ از همین رو حکومت امیرالمؤمنین (ع) در آنجا مستقر شد.

پیشگویی نخست: گسترش و حوادث کوفه

پیشگویی نخست امیرالمؤمنین (ع) این است:

كَأَنِّي بِكِ يَا كُوفَةُ تُمَدِّينَ مَدَّ الْأَدِيمِ الْعُكَاظِيِّ، تُعْرَكِينَ بِالنَّوَازِلِ، وَتُرْكَبِينَ بِالزَّلَازِلِ

«کَأَنّی بِکِ یا کوفَة» یعنی ای کوفه، گویا می‌بینم که چنین می‌شوی. «تُمَدِّینَ» از «مَدّ» به معنای کشیدن است؛ همان‌گونه که در تجوید، مد به معنای کشیدن است. مقصود این است که کوفه گسترش می‌یابد و وسعت پیدا می‌کند.

«مَدَّ الأدیم العُکاظی» یعنی مانند چرم عکاظی کشیده می‌شوی. «أدیم» به معنای چرم است؛ پوست را دباغی می‌کنند تا به چرم تبدیل شود. عکاظ بازاری میان مکه و طائف بود که هر سال حدود بیست روز تا یک ماه برپا می‌شد. این بازار مانند نمایشگاه‌های فصلی امروز، محل عرضه کالاهای گوناگون بود و فعالیت‌های فرهنگی نیز در آن انجام می‌گرفت. شاعران بزرگ شعرهای خود را در آنجا می‌خواندند. معلقات سبع، که از مشهورترین اشعار عرب است، به شعرهایی اشاره دارد که در این بازار عرضه می‌شد. شاعران مهم در عکاظ شعرهایشان را ارائه می‌کردند و گاه به هجو یکدیگر می‌پرداختند یا برای تفاخر، شخصیت خود را به رخ می‌کشیدند. کالاهای گوناگون و کارهای دیگر نیز در این بازار عرضه می‌شد.

یکی از کالاهای مشهور بازار عکاظ چرم بود و چرم آن بازار کیفیت و شهرت زیادی داشت. برای محکم کردن چرم، آن را می‌کشیدند و اطرافش را میخکوب می‌کردند. امیرالمؤمنین (ع) گسترش کوفه را به کشیده شدن این چرم تشبیه می‌کنند.

سپس می‌فرمایند: «تُعْرَکینَ بِالنَّوازِلِ». «تُعْرَکینَ» از «عَرْک» به معنای کوبیده و له شدن است و «نوازل» به حوادث و رخدادها گفته می‌شود. مقصود آن است که بر اثر حوادث و جریان‌هایی که در کوفه رخ می‌دهد، این شهر کوبیده و گرفتار سختی می‌شود. «معرکه» نیز به محل جنگ و نبرد گفته می‌شود؛ جایی که درگیری رخ می‌دهد و افراد بسیاری کشته یا زخمی می‌شوند.

عبارت «وَتُرْکَبینَ بِالزَّلازِلِ» به این معناست که حوادثی زلزله‌وار بر کوفه فرود می‌آید. زلزله همه‌چیز را زیرورو و جابه‌جا می‌کند. بنابراین، در پیشگویی نخست سه نکته مطرح است: گسترش کوفه، وقوع حوادث و نبردهای گوناگون در آن، و زیرورو شدن شهر بر اثر این رخدادها.

پیشگویی دوم: سرنوشت ستمگرانِ دشمن کوفه

پیشگویی دوم امیرالمؤمنین (ع) این است:

وَإِنِّي لَأَعْلَمُ أَنَّهُ مَا أَرَادَ بِكِ جَبَّارٌ سُوءًا إِلَّا ابْتَلَاهُ اللَّهُ بِشَاغِلٍ، وَرَمَاهُ بِقَاتِلٍ

«وَإِنّی لَأَعْلَمُ» یعنی من می‌دانم و در این‌باره تردیدی ندارم. هیچ ستمگری قصد بدی درباره کوفه نمی‌کند، مگر آنکه خداوند او را گرفتار می‌کند. «ابتلاه الله بشاغل» یعنی خداوند او را به گرفتاری‌ای مشغول می‌کند؛ مانند بیماری سختی که انسان را به خود مشغول می‌سازد. «وَرَماهُ بِقاتِلٍ» نیز یعنی او را گرفتار قاتلی می‌کند که به دست او کشته می‌شود.

پس پیشگویی دوم این است که هرکس قصد خیانت یا بدی نسبت به کوفه داشته باشد، یا به گرفتاری و بیماری سختی مبتلا می‌شود یا کشته خواهد شد.

در تاریخ، افراد بسیاری قصد تخریب کوفه را داشتند. از جمله آنها منصور دوانیقی بود که بارها تصمیم گرفت کوفه را خراب کند. حکام بنی‌امیه و بنی‌عباس با کوفه دشمنی داشتند، چون این شهر مرکز شیعه بود. منصور چند بار چنین تصمیمی گرفت، اما هر بار منصرف شد. خودش می‌گفت گویی کسی در قلبم نفوذ می‌کند و مانع انجام این کار می‌شود. او از امام صادق (ع) نیز درباره این تصمیم مشورت خواست. امام به او فرمودند که این کار برایت بسیار خطرناک است و اگر دست به آن بزنی، زندگی‌ات نابود می‌شود. منصور از تصمیم خود منصرف شد.

ابن ابی‌الحدید، شارح نهج‌البلاغه، نیز در شرح خود آورده است که بسیاری از بنی‌امیه و بنی‌عباس تصمیم‌های بدی درباره کوفه گرفتند. او نام برخی از آنها را آورده و از جباران و جنایتکارانی یاد کرده است که به کوفه آمدند و خداوند آنان را از میان برد. کتابی به زبان عربی با عنوان «أمراء الكوفة وحكامهم» نیز در این زمینه کتاب ارزشمندی است و مطالب قابل توجهی دارد.

در کتاب «أمراء الكوفة وحكامهم»، همه حاکمانی که از زمان خلفای راشدین تا پایان حکومت بنی‌عباس در کوفه حکومت کردند، فهرست شده‌اند و درباره هرکدام نیز تاریخچه‌ای آمده است. البته کوفه حاکمان خوبی هم داشته است؛ اما پیشگویی امیرالمؤمنین (ع) درباره جباران و ستمگرانی که بر کوفه حکومت کردند، این بود که خداوند آنان را یا به بیماری گرفتار می‌کند و به هلاکت می‌رساند، یا به دست کسی کشته می‌شوند.

این افراد بسیارند. برای نمونه، به سه تن از آنان که در تاریخ از آنها یاد شده است، اشاره می‌کنیم.

نمونه‌هایی از تحقق پیشگویی امیرالمؤمنین (ع)

۱. زیاد بن ابیه

زیاد بن ابیه را پیش‌تر نیز معرفی کردیم. معاویه در سال ۴۹ هجری او را والی و حاکم کوفه قرار داد. چون پدرش معلوم نبود و افراد مختلفی ادعا می‌کردند پدر او هستند، به «زیاد بن ابیه» معروف شد؛ یعنی زیاد، فرزند پدرش. ابوسفیان نیز ادعایی داشت و دیگران هم ادعاهایی می‌کردند، اما نمی‌خواهیم وارد این بحث شویم.

وقتی زیاد وارد کوفه شد، شهری که مرکز و پایگاه شیعیان بود، در مسجد به سخنرانی پرداخت. عده‌ای سنگ‌ریزه و چیزهای دیگری به سوی او پرتاب کردند. زیاد خشمگین شد و دستور داد دست‌های هشتاد نفر را قطع کنند. سپس از مسجد بیرون رفت و اعلام کرد که روز بعد همه مردم کوفه جمع شوند؛ می‌خواست از آنان بخواهد از امیرالمؤمنین (ع) برائت بجویند و به ایشان ناسزا بگویند.

روز موعود مردم جمع شدند و منتظر ماندند، اما زیاد نیامد. سرانجام پیک او خبر آورد که مردم متفرق شوند، زیرا زیاد بیمار شده و نمی‌تواند بیاید. او به بیماری طاعون مبتلا شده بود و پیوسته می‌گفت: «می‌سوزم، آتش گرفته‌ام!» آن‌قدر این سخن را تکرار کرد تا با همان بیماری از دنیا رفت.

۲. عبیدالله بن زیاد

نمونه دیگر، پسر زیاد بن ابیه، عبیدالله بن زیاد است؛ همان کسی که در زیارت عاشورا و زیارت‌نامه‌ها از او با نام «ابن مرجانه» یاد می‌شود. مرجانه مادر او بود و به بدکاری شهرت داشت؛ ازاین‌رو عبیدالله را ابن مرجانه می‌خواندند.

یزید، عبیدالله را والی کوفه کرد. او از بصره به کوفه آمد و در واقع حاکم هر دو شهر بود. همان‌طور که گفتیم، او مسلم بن عقیل (ع) را به شهادت رساند و جنایت‌های بسیاری مرتکب شد. جریان کربلا و شهادت آن شهدا نیز زیر نظر او بود. فرمانده سپاه، عمر سعد بود که عبیدالله بن زیاد او را فرستاده بود و دستورها از جانب ابن زیاد صادر می‌شد.

سرانجام ابراهیم بن مالک اشتر نخعی، پسر مالک اشتر، در قیام مختار عبیدالله بن زیاد را کشت. او از کسانی بود که مختار دستور داد به خون‌خواهی کشته شوند. سر نحس ابن زیاد را بریدند و به مدینه، نزد امام سجاد (ع)، فرستادند. امام بر سر سفره غذا بودند که سر را آوردند. حضرت به سجده رفتند و پس از آن فرمودند:

وقتی ما را پس از واقعه کربلا به کوفه بردند و به دارالاماره ابن زیاد وارد شدیم، او بر سر سفره غذا بود و سر پدرم نیز بر سفره قرار داشت. وقتی آن منظره را دیدم، دعا کردم و گفتم: خدایا، مرا زنده نگه دار تا همین منظره را ببینم؛ سر او را بر سر سفره غذایم بیاورند.

دعای امام سجاد (ع) مستجاب شده بود. این هم سرانجام ابن زیاد.

۳. حجاج بن یوسف ثقفی

نمونه سوم، حجاج بن یوسف ثقفی است؛ از خطرناک‌ترین، جنایتکارترین و ستمگرترین افراد تاریخ. او به کشتن مردم علاقه داشت و عاشق این بود که آدم‌ها را بکشد؛ نظیر نتانیاهو که امروز داریم و هیچ تفاوتی با او ندارد. ظاهراً همه این ستمگران از نسل حجاج‌اند.

درباره حجاج نقل کرده‌اند که دست‌کم صدوبیست هزار نفر را در آن زمان کشت. هنگام مرگ، پنجاه هزار مرد و سی هزار زن در زندان او بودند. او بسیاری از چهره‌های بزرگ و شخصیت‌های برجسته ما، از جمله کمیل بن زیاد نخعی، را کشت.

گفته‌اند هنگامی که می‌خواست به درک واصل شود، به جذام مبتلا شد و پیوسته از سرما می‌لرزید. نمی‌توانست آرام بگیرد. منقل‌ها را پر از آتش می‌کردند و به بدنش نزدیک می‌آوردند تا کمی از سرمایش کم شود. منقل‌ها را پی‌درپی نزدیک می‌بردند و دور می‌کردند، اما سرانجام با همان وضع از دنیا رفت.

اینها از مصداق‌های پیشگویی امیرالمؤمنین (ع) است:

وَإِنِّي لَأَعْلَمُ أَنَّهُ مَا أَرَادَ بِكِ جَبَّارٌ سُوءًا إِلَّا ابْتَلَاهُ اللَّهُ بِشَاغِلٍ، وَرَمَاهُ بِقَاتِلٍ.

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند: من یقین دارم هیچ جباری قصد بدی درباره تو نمی‌کند، مگر آنکه خداوند او را به «شاغل» گرفتار می‌کند؛ و «شاغل» یعنی بیماری لاعلاج، یا او را به دست کسی به قتل می‌رساند؛ مانند ابن زیاد که گفتیم کشته شد.

اللهم صل على محمد وآل محمد وعجل فرجهم